Skip to main content

Full text of "Commentarius in Epistolam Jacobi"

See other formats


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world’s books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to {he past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 


public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 


‘We also ask that you: 


+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual 
personal, non-commercial purposes. 


and we request that you use these files for 


+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can’t offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 


About Google Book Search 


Google’s mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 
alkttp: /7sooks. google. com/] 


Google 


Über dieses Buch 


Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 

Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei — eine Erin- 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 


Nutzungsrichtlinien 


Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 

Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 


+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 


+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 


+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 


+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 


Über Google Buchsuche 


Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen. 
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter|'http: //books .google.comldurchsuchen. 


IE 


Juer & TLR- 


PN Tue one 


IN CAMBRIDGE. 


The Gift of 
COL. BENJAMIN LORIN.G. 


| 
| 
L 


een Schnnl | 


” 


v 


. 


TU u rn. _ 


COMMENTARIUS 


NOVUM TESTAMENTUM. 


EDENDUM CURAVIT 


CAR. GODOFR. GUIL. THEILE, 


THBOL; DOCT. ET IN ACAD. LIPS, PROF. E. O0, AD AEDEM PAUL. CONCIONATOR MATUT. 


VOLUMEN XVII. 
COMPLECTENS EPISTOLAM JACOBI. 


LIPSIAE 
IMPENSIS LIBRARIAB BAUMGAERTNERIAE. 


1833. 


COMMENTARIUS 


IN 


EPISTOLAM JACOBI. 


CONSCRIPSIT 


Karl Gechhricd: Wirfalıs: \ 
CAR. GODOFR. GUIL. THEILE, 


THBOL. DOCT. ET IN ACAD. LIPS. PROF. RB. 0. AD AEDEM PAUL. CONCIONATOR MATUT, 


LIPSIAE 
IMPENSIS LIBRARIAB BAUMG@AERTNERIAR.. 


1833. 


[2 


. LECTORI BENEVOLO 
8 


Contigit tandem viris: doctis rerumque exegeticarum amantibüs si-. 
stere, quam auspieando Conmmentario, nostro delectäm promisimus, 
Epistolam Jacobi, ScuuLTHessıo eam visam *a qua studiesi sacros 
libros legendi et interpretändi rectissime initium capiant‘, recentis- 
sime antiquissimam NTi scriptionem pronunciatam. Eam vero, quan- 
quam in adornandä interpretatione legum in praemissä notilid scri- 
ptarum nunquam non faimus memores, et excusatione et commei- 
datione egere, sentimus ipsi. 

Quod enim prae reliquis sectandum visum est, succinctd enar- 
ratione drevi in conspectu singula .ponere: id partim argumenti flu- 


 ctuatio, gravitas,. diffieultas, partim interpretum larga manus, operosa 


sedulitas, intentissima subtilitas, in discrimen vocavit eo myagis, quo 
minus animus consiliique 'ratlo pateretur, plurimorum,,' quae singt- 
latim in difficilioribus locis’ disputata sunt, seu prorsus ignarog 
incertosque dimittere lectores ‚silendo, seu non admodum certiores 
reddere ad decem pluresque Jibros ablegando. E quo discrimine 


» quanquam non ubique contigit emergere - id quod, juvante Deo, 


magis in dies succedet -: tamren ne tum quidem operam nobis -per- 
didisse videmur, singula commode distribuendo, varias sententias 
ad sua genera revocatas etiam externe distinguendo, primaria mo- 
menta netande, varios quoa lingua ferret explicatüs praemittendo. 
Ita vero versati sumus, ut ipsissimis auctorum verbis, iisque diserte 
notatis, quam maxime uferemur, itemque integra transferremüs quae 
partim vix aptius- dici posse, partim in alterutram partem insignia 
esse, partim sermone vernacnlo intelligentiam juvare viderentur; ut 
singulis sectionum quasi particulis paraphrases praemitteremus ita 
typis exscriptas, ut vocabula graecis respondentia singulari compa- 
reant formd cäque in iis quae momentum "facerent diductd; ut 
minoribus typis reddi curaremus, in sententiarum recensu, quae haud 
probari posse viderentur, in reliquis, quae minoris momehti essent; 
ut denique haud pauca exhiberemus quae, ad primum intellectum 
nihil parumve facientia, iferatae interiorigue tractationi ac medita- 
tioni destinata singulatim verbi divins ministros suä utilitate haud 
destituent. 


vı 


Ceterum intra hujus anni spatium sequetur enarratio Epistolae 
ad Philipp. a socio procurata, itemque prelo subjicientur synoptica 
‘ Evangelia nostris commentariis instructa. 

Subjungimus compendiorum, quae haud spoute intelligantur 
usuve recepta sint, indicem hunc: 


adv. . . adversus. nn... mem 

Asstı .. Aususti. intprt. ctt. . . interpret. ctt. 

A6STIN. ... AUGUSTINUS. -  Kne. .. Knappe. 

ap. ... apnd; apostol. ctt. Lacum. .. Lıcamunn. 

Ap. App. . . Apostolus ctt. Ir. Irr. ... legitur, leguntur. 

aniy.... una Asyouevor. Lre. .. Luruse. 

Bp. . . ‚Bena. Mırre. Mr. .. Mırtaası. 
- Bene. . . BENGEBL. Mic#. .. Micuaguis. 

Buc. . . BaumsaRTEn. Ms». .. Morous. 

Bz. .. Beza. nim. .. nimirum. 

Corn. a Lar. .. Cornetivs a Lırıpe. Nöss. . . Nössenrt. 

Orz. . . CAaRPzov. np. - . nempe. 

dr. drr. .. dicitar, dicuntur. Ozc. .. OBGumBn. 

ep. Ep. . . Epistola ctt. pr. . . propr. 

Er. .. Erasmus. Pr. .. Porr. 

Escum. .. Erase. ScHuiD. °' Rırnm. .. Rıupner. 

BScnn. .. ErAsM. SCHMID. 5 .. 8ivejs. .. sein ctt. 

Est. .. Estıus. ScH. . . SCHULTHESS. 

Evs... . Kusksıus. SCHNK. . . SCHNECKENBURGER. 

ey. evgl. . . evangelicus ctt. ScHT. . . SCHOTT. 

Ev. Eıgl. .. Evangelium ctt. sim. . . simil. ctt. 

GB8. .‘. GBBSER. SML. . . SEMLBER. 

GRASH. ... GRASHOF. i SD8. . , BENSUS. 

GRIESsB. . . GEBIBSBACH. Srz. .. StoLz. 

Gr. .. GRoTIUS. Tu. AQ. .. Tuom. Aquvımas. , 

h.m. .. hoc modo; h. r. hac ratione; Tuptr .. TuEoDoRreEr. 

h. sns. hoc sensu. Turn. .. THRoPHYLacT. 
Hdi. ... Herodian. vbum ctt. .. verbum ctt. 
Hdt. ... Herodot. . veblum ctt. ... vocabulum ctt. ' 
Hesıs. .. Heısen. vd. . . vide, 

Hess. .. Hesvon. Wr. .. Woır, 
Hes. .. HasensacH. Wrst. . . WETSTEN. 
Hr. .. Horriıneze. ZicH. .. ZACHARIAE. 


Jıasp. .. Jaspıs. , Zwer.'. . Zwineut. 


0 NOTITIA | 
NOVI COMMENTARII 


NOVUM TESTAMENTUM. 


Eixegeticae disciplinae nostris temporibus felicior facies contigit haec, 
ut verius rectiusque et asslimetur et factitetur. In veram quippe 
libertatem, quae minime licentia, imo interna est necessitas, aeque & 
theologiae dogmaticae vinculis atque ex arbitriis et philologiae, 
* quae dici consuevit, sacrae, et philosophiae, qualis deinceps com- 
paruit invaluitque, profanae vindicata est explicatio sacra. Rerum enim 
' dogmaticarum e circumvallato externd inspirationis et librorum sym- 
bolicorum auctoritate scriptionum sacrarum usw oriundam frigidam ri- 
gidamque severitatem, quam vix valuerunt saeculo octavo decimo in- 
eunte pia Spenent studia et philosophiae mathematicae lumina emol- 
_lire, in communi rerum theologicarum innovatione studiis potissimum 
“ hermeneutieis exegeticisque Ernestu, histerieis SemLerı effectä, phi- 
losophorum ‚„ philologorum, historicorum iuncta opera ‚ita temperavit, 

mitigavit, fregit, ut ne machinandi quidem intentio admodum sedula a 
recentioribus nonnullis timidius primum, ‚post audacius ostensa ad pri- 
stinam opinionem, nedum auctoritatem revocare eam potuerit. Reman- 
serat vero principale munimentum, quod a dogmaticprum severitate in 
vitam vocatum atque propugnaculi loco non tam constitutum quam 
usurpatum, arma oppugnatoribus etiam contra defensores suppeditando 
utrosque fefellit, pAilologia sacra. Eä enim quemadmodum placita 
sua in animos evangelii sensu et antiquitatis linguarumque intelligen- 
tiä imbutos insinuaturis opus fuit ad deliniendum sopiendumque; ita 
liberaliore dogmaticae potius eruditionis quam necessitatis specie ad- 
versarii, quominus arbitrariant eius sive ambiguitatem sive adeo vani- 
- tateın agnoscerent vitarentque, in tantum sunt impediti, ut ne philo- 


logiae quidem profanae incrementis securitate sua sint excussi nisi sero 
admodum atque aegre. Minoris in universum durationis at longe per- 


niciosior fuit fingendi philosophandique licentia, quae pristinae servi- 
tuti exuberantissime succrescens, scriptionum sacrarum quemadmodum 
sanctissimos recessus ita etiam explicationem incessit, inquinavit, pes-' 
sum dedit. Verum istam quoque, opinamur ac ‚confidimus, his nostris 
temporibus satis iaeere fractam omniumque, qui evangelii vel tantillum 
senserunt sapueruntque, et theologorum et christianorum unanimi sen- 
tentia proscriptam, quamtumvis ad coelum principesque tlamitetur a 
recentioribus evangelici iactatoribus, evangelii offectoribus. 

Notitia Comment, in N, T. 1 


= 


INTERPRETATION TS NOTITIA COMMENTARU | 2 


In fortunatiore hac rerum nostrarum aestimatione nondum tamen 
satis stabilifa atque usurpata est explicationis sacrae factitatio. Vix 
enim singulis SSae sive disputationibus et historüs sive libris nova lux 


 ambigua modo ae vibrans, modo clarior pleniorque affulsit. Et quem- 


admodum dudum desiderata est, quae totum Novum Testamentum com- 
plexa vel paululum satisfaeeret lectori largiore supellectile destituto, 
plena ac concisa explicatio: ita nostri singulatim temporis ingenium 


‚ et necessitas eam haud sinit amplius abesse, quo tardem re ipsa in- 


telligatur operae recentius locatae vera ratio, verus usus et ambitus. 
Is enim profecto est, ecclesiae evangelicae publicum verumque funda- 
mentum, SSam, cum humanitatis ipsius fonte ac praesidio, ratione 
humana, non solum non pugnare re vera, sed in usu etiam SSae fa- 
ciendo nihil prius, nihil antiquius esse debere cordato cuique et ho- , 
mini et theologo, quam omnia rationi quam convenientissime moderari. 
Id ubi neglexeris negaverisve, fieri poterit sive nullus omnino, sive is 
tantum usus, qui humanae affectuum sensuumgque perversitati inserviat, 
humanam salutem pessum det; quodsi vero quemadmodum in vita, ita 
etiam in pietate regenda divino rationis dono verecunde ac diligenter 
uti placuerit, sponte concident et ratiocinationis impia iactantia, et phan- 
tasiae sensuumque effuse luxuriens lascivia. 

Quae quum ita sint, satis nos exeusatos speramus, novum aggressi 
in kbros Novi Testamenti commentarium, qui temporis et fortunas et 
necessitates in usum respectumque diligenter ac religiose vocaret. Hoc 
vero et operis et officii ratio flagitare videtur, singulas eius rationes 
uberius cum viris doctis communieare explorandas iudicandasque, ita 
quidem ut de interpretationis qualitate, ambitu, sermone, de operis 
ad alia similis eonsilii ratione, de laboris denique dispositione dein- 
ceps dicatur. Ac primum quidem 


INTERPRETATIONIS QUALITAS 


erit haec, ut sincera quam maxime sit erplicatio ‚ quae in efferendo 
unice sensu operam suam ponens, ab omnibus inferendi transferendi- 
que formis et artificiis sese abstineat, et quum seriptionum sacrarım 
sit, non transmittat quidem negligatve, verum ab explicatione accurate 
distinguat applicationem. 

- , Vera autem explicatio tota est, si ipsa natura iudicatur, historica, 
si vero in censum vocantur, quibus utitur, praesidia ac viae, item hi- 
storiea, at nonnisi ex altera, quae grammaticae demum accedit, parte. 
Quum enim quivis scriptor verbis suis cogitata ac sensa si non alis, . 
certe sibi expressisse censendus sit, haec autem cogitata ac senda 
scriptione expressa effieiant sensum, qui explicatori propositus est in- 
dagandus inveniendusque: hunc ipsum sensum apparet esse rem e ge- 
nere historico, aliquando gestam, ideoque viä historieä secundum scru- 
tatianis historicae principie, leges ac praesidia eruendam atque illu- 
strandam. Huius autem rei gestae, quid scilicet verbis propositis 
dietum i. e. externo modo expressum aliisque significatum sit, duplex 
potissimum patet via intelligendae. Ante omnia,. quae sententiarum 
comparent involucra et quasi corpora,‘scrutanda sunt verba et singula 
ac simplicia, et iuncta ac deelinata. Quam quidem scrutationem partim 
usus dicendi, partim grammatices, ‘quae logicae sunt, leges regunt. 
Absolvitur autem hac summa interpretationis lege, nullam ullo 


3 IN NOVUM TESTAMENTUMN. > QUALITAS. 


modo admittendam esse verborum enarrationem, quae 
üsui linguae. grammaticesve repuagnet: utrumque enim, 
quum lector non possit non tenere, teneat quoque scriptor necesse est. 

At sermö humanus quum et omnino imbecillior sit, quam qui ani- 
mi ubertatem internam externis suis formis concipiat plene exhaustam, 
et impeditior adhuc animi humani institutione hac, ut quamguam non- 
nisi singulis sentiendi momentis ac sensibus sensum suum internum 
queat intelligere et conscire, hi tamen sensus ita invicem suboriantur 
seque invadant, exeitent, varie invertant, ut neque in sensu ipso un- 
quam- sint aperte satis singuli distincti, neque externis formis possint 


. distinete prorsus et finite concipi atque exprimi: haec inde oritur dictio- 


nis ambiguitas, quae vocabula eorumque declinatas et coniunctiones in 
varias partes sententiasque patitur trahi. Est igitur, quod datam optio- 
nem rite moderetur, altero opus praesidio, intelligentiä rerum histori- 
carum et scriptoris et eorum quibus exposuit, ita usurpandä, ut nul- 
iam admittas verborum enarrationem, quae apertis-ratio- 
nibus historicis repugnet, plurium autem, quae haberi :queant, 


eligas istis convenientissimam. In quo praesidii historici usu quem- 


admodum omnino et difficultate sua eminet et singulare momentum 
facit hoc, ut utrorumque et ingenia et cultum bene scias teneasque, 
ita singulatim in scriptionum sacrarum explicatione id primum est at- 
que antiquissimum. Quum enim sacrae etiam scriptiones ab homini- 
bus sermone hominum hominibus sint propositae, a grammatica quidem 
et historica ‘via nec attinet nec licet recedere; verum ipsa haec via 
historica, quod cum divino argumento fere eoniuncta est divina origo, 
haud parum est impedita, quum sacrum animi divinitus afflati impetum 
difficile sit et ipsum et singulas eius explicationes et modos iudicio 
exhaurire atque a finitimis corporis plerumque impetibus dignoscere, uno 
verbo, recte et ex aequo aestimare. 

Quae si ad Nom Testamenti esplicationem singulatim applican- 
tur, historice quidem ad illas pietatis afflatusque divini leges dili- 
genter et simpliciter aestimanda aelas apostolica ipsa scriptionumque 
apostolicrum argumentum et necessitudo, grammatice vero praeter 
communem linguarum convenientiam ac legem accurate distinguendum. 
sequendumque et sermonis graeci, popularis singulatim et serioris, et 
dialectorum semiticarum ingenium. M 
‚_. bLinguarum analogia a legibus proficiscitur communibus sen- 
tiendi, cogitandi, ‚loquendi. Quae leges quum a loquente ac scribente 
quovis, utpote qui intelligi velle' debeat, sint servandae, quumque a ne- 
gligentioribus quoque serventur vel insciis: praesidium sunt non minus 
tutum ac firmum, quam necessarium. Id vero praecipit illa animi Ku- 
mani analegia, primum: omnium linguae formarum, vocum deque ac 
declinatuum, suos esse fines et ambitus magis minusve pro rei natura 
sermonisve usu firtitos invicemque distinctos ideoque modo amplius la- 
tinsque patentes, modo angustiores atque adstrietiores. Haram quidem 
regionum (ut nominum, verborum, particularum; praeverbiorum, casuum, 


‚generum, numerorum, temporum, m modorum) nulla committenda aequa- 


tio veraque permufatio, imo sinigulae aceurate explorandae diligentergue 

et limites et confinia constituenda: at duo bene attendenda. Pri- 

mum enim regionum grammaticarım, quum in aliis vero multis con- 

gruant, cohaereant, quid 'quod coeant, liberior usurpandi facultas est 

haec, ut salvo primario consilio sententiam tuam varie queäs et cogite-: 
1* 


INTERPRETATIONTIS ” NOTITIA COMMENTARI | 4% 


tione et dictione ‚conformare. Deinde vero humanae dietionis haec 
est imbecillitas, ut praeterquam quod sensuum plenus intimusque am- 
bitus' nequeat aperte prorsus ac finite verbis exprimi, formae etiam 
notionum relationumque haud raro a dieturo non negligenter solum 
arripiantur sed vel invite usurpentur amplieres auctioresque notis ac 
dererticulis, quam quas et ipnse cogitans exhauserit et exhaustas velit - 
ab accipiente. Ibi quum ipse nonnisi unam alteramve notionis partem 
relationemve attendit ideoque ab aliis etiam voluit attendi: cavenda est, 
quae' suam plerumque rerum aestimationem suasque opiniones aliis ob- 
trudit, extendendi’non minus quam restringendi licentia, circumspi- 
cienda vero et tenenda norma, quam rei sive universa natura sive sin- 


gularis conditio praebet. \ 

Ina universum disputata ut ipso uau illustrentur, selecta subiungere placet 
exempla. Pertinet huc, quo Jesus (Lc. 16, 15) Pharisaeos virtute superbientes 
castigat: 6 Heös yırwaza rag zuodlas vuov* dt To Ev dvdpwmoıs Vyn- 
köv Bdelvyua Evwnıov Tov Jeou! Übique enim, quae hominibus sublimia, . 
Deo esse exosa, quum nequeat concedere nisi qui veram humanitatem exuerit: 
Testringatur necesse est sententia. Ibi universa rei natura hanc praeberet expli- 
eationem: ‚fieri potest et saepe fit, ut quod externa specie vıunlov, intimam rei 
rationem penetranti Deo sit Ad&Auyue [quod voc. pro AdeAvxıg haberi, tralati- 
tium est (vd intptes) at fictum; abominanda Deo sunt abuminata]. Quodsi 
vero, quemadmodum coniecerunt SCHLEIERMACHERUS alii, hominibus haec dictä 
sunt non ita pridem Antipae divortium et incestum matrimonium oblique certe as- 
gentatig, fortasse in ea ipsa regione, in qua regii facinoris aperta et ingenua ca- 
stigatio recens adhuc supplicium Baptistae attulerat: adstrietiorrem verborum sen- 
tentiam habebis hanc: qui sublimis suspiciendusque vobis videbatur Herodes, Deo 
est exosus. Repudiata autem hac coniectura, Plıarisaeos dici ratus, si genus neu- 
trum pro virili positum pronunciares, sine causa nec recte satis formam restringe- 
res, quum non tam hominem certae indolis quam indolem potius hominis orationis 
etiam consilium flagitet. Idem accidit iis, qui Io. 11, 22 Marthae mortem Lazari 
non potuisse ab absente Iesu prohiberi dolentis verba: &Al& xl vur olde, drı 
60« üv alınon töv Feov, dwosı 001 a resuscitationis fratris cogitatione de- 
torserunt sive (ut Morus, RossnmuiILLerus ct) in simplicem consolationem: 
accipies quibus animos nostros tranquilles, sive (ut PıuLus) in professionem hanc: 
“ tamen non dubito te esse Messiam; emendati, quum res dogmatica ageretur, du- 
dum, etiam aKvınoruLio et Scholiorum RosenMmuILLErt editore recentissimo. Non 
tamen minus, in quam uterque consensit, aliena est verborum Io. 13, 3 haec fini- 
tio, zavra, quae sibi in manus tradita noverit Jesus morti propinquus, cogitari 
debere navras, Iudaeos et gentiles, per doctrinam nempe divinitus acceptos; de 
quo sensu, quum ex loco parallelo asscri tentatus sit, infra uberius. 

Quae vero huius latius dicendi usus ratio sit, videtur optime intelligi ex lo- 
cis, qualia Io. 1, 11 12 05 Zdıos avröv ou nag£iußov: 500ı.d} Elaßorv- 
ti (cui finitima sunt 3, 32 33 8, 15 16 et Mt. 13, 12 ösus oÜx £&yeı, war 6 
&ycı GoImosını A’ avroü), lac. 2, 10 östıs 6A0v ToV vouov ınonaeı, nıal- 
oc di &v Evi TA [ubi vel propter sq. y£Eyove zavıwv Evoxyos noli cum 
ScuuLtuzssıo &r) et mavıwv genere masc. accipere] et Io. 12, 44 6 mıorevVwv- 
eis Zub, od mıorevei eis Zuf, All eis Tov neuyarın ue coll. 7, 16 7 du 
dıdayn oUx Eorıy am ri Too neuypervros ue all. [quibus in formulis (vd 
Wınerı Grammat. N. T. ], p. 176 sqq. ed. 2) quamquam aperta est adstrictior 
oratio, tamen verborum o0x...«a4Au finitio non tam... quam, non solum... sed, 
et si semper teneretur, 'vix integra ubique foret verborum sententia argumentatio- 
nisque vis, et si ubique recusaretur, vix salva semper sermonis apostolici simplici- 
tas; inest nimirum adstrictior dicendi rafio non tam in hisce copulis quam in ipsa 
universa verborum conformatione]. Ad horum locorum legem haud difficiliter ex- 
pedies v. c. lo. 7, 19 9, 33 11, 49 2, 24 3, 26 27 Mt. 5, 39 11, 27 ct.; nec 
fluctuabis admodum in Paulino illo 1-Cor. 6, 12 zavra wor Z£eorı, inque Iesu 
effato Io. 10,8 zzavres do0ı AFov oo Zuov, rAenıeı &loı za) Anozal, quae verba 
non licet quidem ita torquere et pervertere, ut in nA$ov propry ausus notionem 
quaeras (cf 10) praeverbiumve 7206 sive pro vg, nomine, loco meo, dictum sive 
praeter valere opineris: at vis praesentis eloı ita ad aoristos n.3ov et Nxovoav 
referenda cum Benseuıo all. ut de tempore praeterito proximo deque doctoribus 
ductoribusque lesu aequalibus cogites, quos vel omnes, Iesu potissimum eiusque 


> IN .NOVUM TESTAMENTUN. * „  QOALITAS. 


disciplinae comparatos, vel plerosque ceste Dominus translate dixerit fures et la- 
trones. Ceterum in eadem Jesu disputatione Io. 10, 2 5 12 13 luculentnmi est 
exemplum,.quomodo quae plerumque fiant nostri soleant eloqui et usurpare. 

_, Ac haec. quidem de altero momento; quad vero vindicatam supra liberiorem 
regiones grammaticas usurpandi facultatem attinet, exempla habeto haec. lo. 1, 15 
Baptistae testimonium odzog 7» 6v Eirrov (erat quem dicebam) poterat etiam praesenti 
tempori attemperari , quemadmodum factum est v. 30 ouros Eorıy OV sive zregl OU 
sizov (est quem dicebam), salvo testis consilio sententiäque vix mutata; si enim, 
quem dicebam, quis est, erat etiam. Quamquam igitur in 719 non quaerenda sin- 
gularis vis, ac si nunc quidem non sit amplius alienum tamen fictum perfugium : 
„.n9 pro fort, ut saepius. 0 eirtov pro nepl oÜ &irtoy coll. v.30. infra v. 45 07 
Eyrombe Muans pro negl ov. Eurip. Ion. 779 röv naid’ ov Eintas. v. Elsnerus 
- ad Inc. 20, 37.“ [Kurmworr.; en falsis quibusque lubenter carueris admistum fu- 
cum eruditum !) sive (quale comparet apud RosenmuILL.): , nv pro £orl ex hebr. 
linguae usw“ [ubi tamen paulo post de altero Av: „tum nv positum esset pro 
£orl, quod est durum‘‘)! Similiter, quod verba attinet testimonium inducentia: 
Ioayvns uogprvgei xal xExgaye, mequit quidem cum Rosenmustr. diei: „uag- 
TUVEEL praesens loco praeteriti, ut saepe“ et cum Kuinort. addi: „unde et 
tum legitur x€xoaye, quod Hesychius explicuit: og“ ct. — quod enim armani, 
‚id: momento factum ideoque praeteritum, quod autem testatus. est, id durat — .at 
narrator sensu non mutato scribere potuisset et £uegrugnoe xar Exgafe et HEUAQ- 
TUONrE xal xExgaye et (quamquam non sine aliqua negligentia) uegrugei xal 
xoaLeı. Ex alio paululum genere verum eiusdenmı naturae est scriptoribus sacris 
utriusque Testamenti "trita praecipiendi formula: ov gYorevoas, Hann ND 
simil. ubi quidem diserta negatio: non facies! obliqua eaque gravior est inter- 
dictio: ne facias , quemudmodum , opinor, haud facies! verum eam hac potissi- 
mum cum vi deliberato semper consilio locatam censere, contortum esset atque 
alienum, 
Ipsam vero de admittenda singularam linguae formarum permutatione sen- 

tentiam In quantam necessarinm sit severitate flecti nescia impugnare atque exter- 
minare, non cupiet demum discere, qui illa lege effectam interpretandi et licentiam 
et fluctuationem vel paululum senserit. In quantum autem dogmaticis quoque ope- 
rae pretium faciant isti exterminatores, prae reliquis- docebunt loca Io. 5, 21-—29 
et 8, 44 coll. 1 lo. 3, 8 ubi de Christo suscitatore deque diaholo regni divin? ad- 
versario, concessa iste permutatione, sive opinionum iudaicarum mera  commenta, 
sive christianarum allegoriarum umbras ac nebulas habebis. 


Quae linguarum formae et regiones pessime quidem et pernicio- 
sissime erraret qui quales sint debeantque usurpari, philosophando 
anticipandum fingendumque sibi sumeret. Debent haec non ex animo. 
utpote se in varias admodum formas et partes explicante, sed ex 
ipsa, quae obstinet ideoque stabilier expressiorque est, laquendi secri- 
bendique experientiä tamquam e fonte suo peti. At non licet tamen 
in usu aliquo indagato acceptove unquam acquiescere, sed hoc animi 
humani analogia praecipit alterum: omnium, quae in linguis com- 
pareant verbis expressa, appellandas erplicandasque esse causas ac 
rationes et logicas-ac psychologicas et historicas. Unde, quamquam 
non placet, ubieunque vel paululum offenderis, ad enallagen aliquam 
dicendive negligentiam aufugere, non conducit tamen stabiles condi 
"servarive figuras et appellationes ‚„ in quas certa dicendi genera pro- 
positionymque formas cogaris cogere. Est enim haec explicationis 
- demonstrationisque externa tantummodo species. Ad interiora est 
descendendum indeque intelligendum, ellipses v. c. et pleonasmos“ 
ubertatem potius esse modo ‘cogitandi modo dicendi, profectam ex 
animi celeritate nunc praegnantis nunc ambigui ac negligentis, hebrais- 
mos vero et quae finitima sunt, documenta et effeetus singularis, 
quod unius alteriusve linguae sit, ingenii. 

Sermonis humani duplex appellanda est celeritas ac festinatio, altera dictio- 


‚nis, altera cogitationis. Dietio ubi praevenit cogitationem , subest plerunfque 
eogitationis ambiguitas, quae "verborum gignit sive (haud sensa a ‚ Toquen e) obscu- 


ui 


IRTERPRETATIONIS * NOTITIA COMMENTARI ‘ 6 


ritatem, sive (sensa et emendari tentata) abundantiam. Huius abundantiae docu- 
menta quum sint pleonasmi, intelligitur, cur in populari potissimum sermone, qui 
“ quemadmodum usu ita etiam origine hominum ’est cogitationis ratiocinationisque 
mints exercitatae, inveniantur, exercitatioribus (nisi forte reliquiae sunt illius ser- 
monis negligenter traductae) docendo solum aliisque persuadendo inserviant, tri- 
tissimi sint aetate provectis. Exempla sunt lo. 2, 24 25 (Jesus non credidit se 
omnibus ipsius nomen professis dı« TO auröy yırwazaır navras xal drı oV xoelar 
size fva vis ungrvonon nel tod dydounov’ avıös yao Lylvwaxe ıl nv &v 10 
Ev3owryp) et (impeditae simul orationis) 4, 44 45 '6, 22—24 11,12 13,1—3. 
Item sine emphasi habet lo. 1, 20 quod Baptista @uoAoynge zul 00x NEYNOaTo 
xl @MOAOYNOE , neque est cum Rosenm. Scholiis ita premendum: „,sine ! 
haesitatione, palam, libere‘“ [inest, quod huius generis voluit scriptor, in wuoAo- 
ynoe] dixit „dis terve, magna constantia atque asseveratione‘‘, imo conferenda 2 
Reg. 18, 36 (m37 27 857 aan) et les. 38, 1. Contra est in iis locis, 
ubi sive vis erat addenda sententiae, sive occurrendum declinationi a lectore facile 
committendae, ut (ubi totum notionis ambitum plene ac perspicue attinebat infor- 
mari) Io. 1, 3 wuvıa di’ avrov EyEvero zul ywols alrov Eyevero oudE Ey 
6 y£yovsv [ubi tamen ne opineris verba oUdt &v & y£yove diserte Deum exclu- 
dere quippe haud creatum, neque quaeras principalem vim in faciendo idque ita 
cum Cırıxro apud Grass. Philol. S. p- 646 ed. DırH. torqueas, ut ipse quoque, 
non fuerit nisi per se factus itaque increatus], 1 lo. 1, 5 0 eos yws Eorı xal 
ororle &v nur oux Zorıy obdeula et Mt. 5, 18 Ems äv nageld9N 6 ovpavög 
zal n-y7, lora Ev 7 ula xegale od un naodlIN ano Tov vouov, Ewg &v 
zayıa yeyyıcı [ubi alterum &ws TA meram repetitionem prioris cum FRITZsCHIo 
all. dicere vetat loci et logica ac rhetorica et historica ratio]. j 
Cogitatio contra ubi dictionem praevenit, ubertas est sensuum cogitatio- 
numque, quae  quominus in ubertatem quoque verborum exeat, impedit festinatio 
sentiendo cogitandoque se explicantis animi. Ea continentiae singula deinceps 
enarranti impar-, postrema prima profundere gestiens, ut quam plurima eloquare 
quam paucissimis, urget. Ita fit, ut omnibus, quorum diserta expressio gramma- 
tice logiceve potest abesse, transmissis, et sententiae concidantur et argumenta- 
tio contrahatur. Unde dicendi ista praegnantia non solum in singulis relationibus 
notionibusque cernitur, sed etiam in integris sententiis senteptiarumque. seriebus. 
Quorum triim generum exempla sunt, primum: lo. 5, 36 Exw ınv uagrvolar 
ucello.roü Imavyov [quod quum Kuınorr. cum interpretibus sensum et 
significationem confundenitibus dietum opinatus sit pro uellw ıns zod ’Imevvor, 
debebat idem ad locum quoque. Mt. 5, 20 (ubi 7; dizaıgadem iubetur veoı00evaası 
“nitloy Toy pagıoalav) notare]; deinde: lo. 8, 58 zoiv "Aßonau yedkodaı, &yo 
sluı (ubi in duratione, quae praesentis est, inclusam haberi notionem imperfecti, 
eram qui nunc sum, recte iam apud KuvınogrLıum et inde in Scholis est 
monitum); eodem pertinent Le. 11, 7 (eivaı eis »olınv) cl. Mc. 2, 1 (eivaı eis 
oixov) 5, 84 13, 3 Act. 2 22 27 Io. 9, 7 all. aliena sunt (utpote aliter tan- 
tummodo cogitata) Mt. 2, 23 4, 13 (xaryxnaev [transposuit habitationem] eis) 
Le. 1,20 Ig: 1, 18 all.; denique: Io. 12, 27 (rl einw; narep oWoov we; aAlc 
"dia Tovrg n490v! [Non igitur hoc, id potius dieam:] zrarep dosacoy oov T6 
övoua!) et Iac. 2, 19 (credis Deum unum existere; egregie! fat] zo) a damuo- 
yıc NWOTEVOVOL x0ı Yolocovaı! [quod contra te sufficiet!] Ielsıs BE yrüva; 
12 at fortasse alia etiam voles exempla? ea etiam in promtu sunt ct). | 
lam quidem et haec brevitas et ista abundantia tam late patent et in tot 
abeunt partes diversissimas (quod quale sit optime intelligetur e Wınzrı hac de 
re disputatioribus in Grammat.N. T. I, p.196 qq. I, p. 181 sqq.), ut grammatico- 
rum brevi manu scriptis limitibus ne paululum quidem apte et tuto queant conti- 
neri; id vero singulatim pertractare non est huius loci. At hoc annotandum nostrae 
disputationis corollarium, in disceptauda formarum permutatione aliter ampliores, 
aliter vero arctiores esse aestimandas, quum haud raro fiat ut hae illis sint in- 
clusae. Ita 27 (quamquam plenam aequationem vel discrimen casus additi vetat) 
dietum esse potest pro eis (3 pro 5 et quod inde auctum est bN), drzö pro Un6 
et e0@ c. genit. (Act. 11, 19 Io. 13, 3 cl.,8, 42 16, 27), dı“ c. accus. pro dı@ 
c. genit” (ut lo. 6, 57 qui fidem habet Inoezauı di. Zu [propter, definitius: 
per me] asus Lu dic Töv naıkpa* cl. 5, 26), zolvev pro zarexglveıv (Io. 12, 
47), »oloıs pro xoluerı (ubi noli obtendere Io. 9, 39), dızawoguvn pro dızaıw- 
parı (Mt. 3, 15), nveüua &yıoy pro nvevuarı et ayıoıyros et ayıoovyns (quas 
voces noli v. c. cum Tnuozvekıo ad Rom. 1, 4 synonymas opinari), praesens pro 
uturo et simil, (qua in re videmur nobis consentientem habere Wıngrum Studd. 


. 


- 


a Er IN NOYUM TESTAMENTUM. . QUALIT MS. 


exegett. I, p. 42); haud vero unquam vicissim: quamquam enim finitius cogites . 


et velis, tamen haud raro minus finite eloqueris, negligentior modo, modo impe- 
ritior; quod vero finitius est expressum, debet etiam finitius cogitatum existimari, 
neque quaeri ab interprete, quid et quale cogitari potuerit, sed cogitatum 
revera sit. 

Quomodo autem inclinationum, quas interpres in hisce formis admittat, ratio 
- sit reddenda, haec docebunt exempla. Io. 15, 6 2av un us welvn, EBindn 
Ko xol avvayovoı ri. ubi (quemadmodum Jac. 1, 11 24 all.) aoristus, pro 
quo praesens futurumve exspectaveris, est rem gerendam tamquam iam gestam 
ac praesentem concipientis. Difficilior panlulum ratio est loci Io. 14, 7 ubi Chri- 
. stus discipulis: ed &yvoxeırd ue, zul zdv notega uov Eyvoxeıte &v' za ineguu 
YıyWoxste avıöy xal Ewpaxare avrov" maleque intellectus (Jeifov yuiv, ait 
Philippus, 169 narepa zul gopxei nuiv!) addit (v. 9): 6 Ewoaxus uk EWoaxE 
zov nereon! Quae verba, ubi nec cum TaoLuckıo merum dogmaticum agere, 


nec cum KuinoRLIo („MoxX accuratius cognoscetis et oculis quasi vedebitis*),, 


cum Luvıckto („ihr könnet den Vater jetzt erkennen“, „ja ihr habt ihn in mir 
gleichsam gesehen und sehet ihn noch‘) et cum Rosenm. Scholiis („ut jam nunc 
'cognoscere pot.estis“, „ita intueri eum potuistis‘)) linguae leges violare 
placuerit,; explicari debent: nondum intellexistis; verum abhinc intelligitis atque 
vidistis iam i. e. intelligetis quippe iam .conspicati atque ita intelligendi faculta- 
' tem nacti. — Quod denique docent d passim haberi pro yao (ut Iac, 2, 15), 
subest hoc, quod oppositio sententiarum non semper plena est et pressa, sed 
haud raro in appositionem vergit, unde in orationis disputationisque continua- 
tione prae reliquis ista voculae ratio comparet. 

Ceterum quam recte hasce res er animo principaliter hauriendas nega- 
rimus, intelligitur v. c. inde, quod praeverbiis ii etiam additi deprehenduntur 
casus, quos haudquaduam exspectaveris, ut (quae exempla sunt Wınkrı de 


praeverbiorum hebr. vera aestimatione praecipientis in Studd. exegett. I], p. 49. 


. mot.) inter homines esse, nach einem gehen et simil. 


Jam quum praeter communes loquendi formas habeantur etiam, 
quae singularum linguarum sint propria, diligenter explorandum cau- 
teque distinguendum est cuiusque linguae ingedium, suspensum a 
populi ingenio, historia, coelo.. Qua in re, quum sermo nostrorum 
hominum graecus adscitum demum sit involucrum hebraici idiomatis 
nativi ideoque purus neque exspectari neque aestimari- Queat; : qaum 
porro nostri ex vitae communis usu hauserint transtulerintque graeca 
sua, ideoque non tam ex ingenio dialecti antiquioris puriorisque quam 
serioris potius, quae xoıvr) dieitur, sint intelligendi ac iudicandi; 'quum 
denique haec ipsa dialectus negligentid vitae communis inclinet ad 
idiomatis orientalis liberiorem naturam ac fere licentiam: redit res ad 

Semiticarum linguarum analogiam rite et indagandam 
explicandamque, et applicandam. Est autem singulare harum linguarum. 
ingenium in simplicitate situm .ea, ut partim sensorum cogitato- 
rumque series, quemadmedum animo suboriuntur, plerumque etiam 
(repudiatä aeque transpositione atque ratiocinationis accuratiore et 
artificiosiore connexione) proferantur, partim ipsa verba, quae illorum 
involucra comparent, corporea magis, symbolica et poetica sint. 
Inde prima sermonis sacri simplicitas dictionis dicenda- erit poetico 
symbolicoque -colore ac stilo conspicuae ita, ut externe magis habeat 
atque ad sensus afficiendos accommodatius quam ad intellectus ratio- 
cinationisque legem. Altera erit copulationis vocabulorum, ubi mo- 
mentum facit partim sentiendi vigor, qui quae variorum sunt tempo- 
rum et moderum, haud recusat componere, partim ex illo igore 
tamquam fonte suo oriunda loguendi paupertas, quae sententiis con- 
iunctionum verbique modorum ope in varias partes, formas ac rationes 
multipliciter flectendis ac vertendis impar, iuxta ponere amat .quae 


sibi subiungenda erant ac subordinanda. Accedit. dezigue simplicitas 


x \ 


- 


% 


INTERPRET 4ATIONIS “  NOTITIA COMMENTARH 8 


| ‚Jormationis vocabulorum, ab omni guippe concretione ac compositione, 
' praeverbiorum singulatim, alienae, simplicis derivationis limitibus se 
continentis. " 


Ex’ postremo hoc genere hoc flaxit, quod Hellenistis frequentantur verba 
simplicia pro compositis. Ita xolveıv et quae inde oriuntur pro za&raxolvev ct, 
yıyworeıy pro 2Znıyıyaoxreıy (noscere pro cognoscoendo agmoscendove)) et sim. . 
quod tamen cavendum ne temere (ut in loca Mt. 7, 1:23 al.) extendas. Vicissim 
non quidem composita haberi pro simplicibus concedendum, at prudenter religio- 
seque abstinendum ab omni compositionis, -singulatim praeverbiorum, premendi tor- 
quendique artificio, quum non solum cogitari possit sed revera etiam cogitetur, 
quammaxime varia harum rerum relatio. Ita, ut his exemplis utar, in &rınreiv 
praeverbium referri potest sive ad {nznoıv, intente quaerere (ut Act. 12, 19) 

- et adhuc i. e. demum quaerere (Hebr. 11, 14), sive ad (nroüvre, ad se quae- 

. rere (ut Rom. 11,7), sive denique ad (ntovueva, inquirere in res et insuper 
quid quaerere (Mt. 12,39 16,4); in mag«laupßavsıy vero propter maiorem 
praeverbii*) ambitum-uberior adlnc est referendi facultas, ut 1 Cor. 15, 1 eüny-: 
gehaduny 6 xal mapeloßere, (ame ad vos) admisistis, 15,3 11,23 nagedwxe 

x naopeiaßor, accepi, didici [ubi &rö rov xupkov latius patet, «a Domino 
(sive mediate id factum fuerit sive immediate), et quamquam per se posset ita 
adstringi ut sit idem quod rn ag6 xunlbv, non sufficit tamen huius finitionis causa 
haec, quod Paulus nonnisi &£ arox«Avıyews ’Inoov Xgrorov sua derivet: id enim 
ad mere historica eaque singula Paulum vix translatum voluisse, docere poterit 
locus 15,1 qq. quem illius arroxeAvuıpews appellatione (wy9n xauof v.8) finit]. — 
Quod autenı Semitae coniugationibus suis magnam partem compensant, quae apud ’ 
occidentales verborum compositionibus efäciuntur, id qui opinantur Hellenistas 
quoque ita esse imitatos, ut verba activa causative pro Hiphil, passiva pro Hophal 
usurparint: refutantur et rei naturä [quasi apud Hebr. Kal promiscue locari queat 
pro Hiphil!] et idoneorum exemplorum ni Wınerı Grammat. I, 105 sqq. 1, 8 
sq.] defectione. Quae fortasse speciem habere dixeris Iesu ad Paulum (Act. 26, 
16) verba: üysmv co neogeiplouoder ae Unnoetnv xol uagtuoa wv re eideg 
© TE Ö6YPFnCoMLEaL 0° quamguam is sensus insit: eorum quae et vidistt et 
videbis (me tibi monstrante), hoc tamen, usu quoque bene graeco, significant: et 
eorum, in quibus tibi videbor = conspiciendum ‚me praebebo, 'et eorum quae iam 
vidisti = in quibus me tibi conspiciendum iam praebui. 

‘Quod medium genus attinet, prioris usus a nobis significati exem- 
plum est Io. 13, 4 sqq. 2yslperaı (Jesus) 2x Tod delnvov zul ıldncı Ta 
luarıa zul Außor Akvuor dıefocev kavıov‘ elıa Baillcı Vdwe.. xal 
nofarto vinzuv... Eoyeraı owv... anexol9n Tl. Cui quem addidimus 
morem, coordinandi quae.erant subordinanda, varıum admodum pro varia senten- 
tiarum ratione ac relatione, haecce illustrent. Ita Petrus e Christo (Mt. 18, 21) 
quaerens: T00Gxı5 auagınosı eis Zul 6 Adelpos uov zal Ay76w -avıy; 
nonnisi hoc vlt: zooaxıs &ynow ; quoties condonare debebo ? datä nempe con- 
donandi opportunitate ab altero &is Zu& &ueprnoevr. Ita Christus ipse, cur pa* 
rabolis doceat interrogatus (Mt. 13, 11), causam hanc dicturus quod apertiori ra- 
tioni impares-sint: öz4 Univ, inquit, dedorue yyavaı Te uvormga Tys Baoıl. T. 

. ovo. Zxelvoıs d& ou dEdoraı. Eodem modo aestimanda et yapıs TO JeB 
‚a Panlo (Rom. 6, 17) dieta örı Are dovlos Tüs auegilas, Unnrovante dR Ex 
xagdtas 1A, et Jesu precatio (Mt.11,25): E5ouoloyovuaı 001, TraTEQ , örı Ank- 

X0UYas Tavra and 00ogwv xl ovverwy Aut anexaluypas avıa vonlos 

[ubi audiendus CunyYsostomus : 00 tolvuy dıa ToVTO (19 anorgvgijvar and 00par) , 

zatgeı, GAR” dt, & 00pol oüx Eyvwany, Eyvwoav ovroı]. Prope abest enarratio- 

nis historicae ambiguitas haec, ut quae variis temporibus gesta .sunt, componantur 

“sine diserta illius discriminis notatione; unde est, quod v. c. tempus historicum 
pro plusquamperfecto locatum habetur Jo. 12,14 (2xaJı0ev [antea] = consederat) . 

: 18 (dryvrnoev Ötı 7xovoav — obviam iverantct) 18,24 (ankoteılev = miserat: 

causae enim Jesu unam tantum cognitionem, eamque apud Caiapham, quemad- 

modum tria priora evangelia, ita etiam loannem narrare voluisse, docent v. 15 

[ubi ailn zov Koyısgews nequit esse nisi Caiaphae v. 14] et 25 [ubi ipsis verbis 


[2 


*) Quod novavit SchuLrtusssius [Theol. Nachrichten 1827 p. 35 sqq.] rap& in 
NRDRNOgEVEOdEL, napayeıy sim. valere [etiam apud graecos?] einher, daher, 
herbei, iuvat tetigisse, quo discas a nimia confidentia tibi cavere. ' 


9 IN NOVUM TESTAMENTUM. 'AUALITA. 


nv d2 Zlumv Ilfrgos Eotoc zu) Jepuaıwöusvos ad v. 18 narrator rediens aperte 

-satis loci unitatem expressit], quam nostram sententiam [apıd Wıngrum in Diar. 
erit. II, 361 sq.] gaudemus amplexatum quoque Luickıum) Mt. 14, 3 (vinzerat) 
26, 48 (dederat) el. Ex eodem denique fonte fluxit, quod articul, quibus ex 
linguae graecae lege accuratius definiendae referendaeque fuissent notiones, trans- 
missi sunt ibi potissimum, ubi sive e loci nexu, sive e rei natura dicendive more satis - 
expeditus erat verborum sensus. Ita v. c. Lc. 16, 10 (0 zıazös &v Zlayloıy 
zo 2x nollo zuorös orıy [ubi &v 2iay. ad sgq. ita referre: si quis fidus est, 
fidem servat in minimo aeque atque in magno, et contortum foret et ab altera 
commatis parte alienum] x« 6 2v &iarlarp adıxzos zal Ev nollo Adıxös Zorı) 
et Eph. 6, 5 (ünaxovsze Tois zvoploıs xara oapxe« [ubi quum diserte iu- 
beantur obedire (xaza nvsüue) Ex ıwuyns, uer’ eüvolds, dovlsvorzes ws 1 
xvolm zul 00x avödpwnorg, apparet sensum esse quem |. p. Col. 3, 22 verbis 
Tois zara Oagpx« xzuploıs expressit). Agnovit pluribusque exemplis probavit 
Wınkaus in Gramm. 11, 45.. „es finden sich.. unverdächtige Ausnahmen, wo ein 
(aus Nomen mit Praepos. bestehender) Zusatz, der mit dem Subst. im Grunde 
nur einen Hauptbegriff bildet, blos durch die Stimme an das vorherge- 
hende Hauptwort anzuschliessen ist, das grammatische Bindungsmittel 
(der Art.) aber fehlt‘, cui etiam subscribimus addenti: „doch muss man vor - 
sichtig in der Bezeichnung solcher Stellen sein und wird manche, die hierher 
zu gehören scheinen, bei genauerer Ansicht anders finden. “ 

Ei denique simplicitatis generi, quod primum supra fecimus, qualia potissimum 
attribuamus, haecc®@habeto: Mt. 5,22 (£voyos Zora, 0 Opyılousvos to adelgo, TH 
zolaeı- ös d’ Av elnn baxa, ro ouvedglp‘ ds d’ Av elnn uwgE, 1) yeeyvn ToU rugög) 
25 29 sq. (e} 6 Opdaluos aov 6 dekiös axardalilleı 0E, Eele aurov ı)) 39 — 
43 (sn eruuognte on nornoß, AR östıs ae danlaeı Ent ıyv dekıay.. orofıyor 
za nv allıy Tl) 6, 3 sq. 6 17 sq. (vnorevar aleııyal GoVv ımy zegainv.. 
Iva un gavis.. vnötsvwv ı)) al. Hoc genus quum per totum NTum frequen- 
tetur atque ab abusu etiam dogmatico haud prorsus alienum sit (ut 2 lo. 10 sq. 
xetoeıw un Afyere aliter docenti, alioquin xoıwwvourres Tois Eoyoıs aUrod T. 
7ovnoois), videbatur singulatim eo magis appellandum, quo singularius est'atque 
a communi translationum more recedens, quoque maiorem interpreti iniungit dili- 
gentiam ac cautionem translationes non solum indagandi sed etiam ad sincerum 
suum sensum revocandi. Ita autem videtur differre, quod apud Semitas tropi et 
translationes non tam vocabulorum (formae) quam ipsarum sen- 


‚tentiarum (materiae) sunt. 

Semiticam hoc sermonis sacri ingenium, quod interpretibus ac 
dögmaticis penitus insinuare hoc potissimum tempore operae pretium 
foret, sponte nos traducit ad alterum idque historicum explicationis 
momentum ac praesidium. \ 

Historia nempe aetatis apostolicae, cuius impeditam dudum _ 
varij diversique generis opinionibus ac coniecturis intelligentiam atque 
aestimationem nostrae aetati supra congratulabamur pleniorem ac ve- 
riorem, Zripartite singulatim videtur explicationem sacram saluberrime 
moderari et posse et debere. Quod enim haec nostra aetas huma- 
nius cogitare consuevit Apostolorum rerum et gerendi et exponendi: 
rationem ac provinciam, didicitque hac via singulorum distinguere in- 
genia in summa afflatus unitate varie tamen conformata ac confor- 
mantia: eius is faciendus est usus, ut praeter rotionum locorumque 
parallelismum rectius imprimis aestimelur dictionis sacrae et 
ingenium et argumentum. | | Ä 

Ac primum quidem in ingenio dictionis sacrac verius 
aestimando nitendum est hoc fundamento, scriptores sacros non 
quidem de schola sed de pl&be homines, verum eos fuisse qui non 
fervore solun? orientalis coeli, sed sacro etiam pietatis afflatu inca- . 
Auerint. Unde dupler cavenda opinio: partim ne philosophice omnia 
exigas, imo accipias populariter vitaeque communis usui convenienter; 
partim ne e vulgaribus tritisque linguae thesauris omnia derivare velis 
ac limitare. Quorum quidem praeceptorum prius quum late pateat 


. INTERPRETATIONIS NOTITIA CONMENTARII 10. 
eiusgue admodum proclivem temere extendendi abusum optime arceat 
alterius religiosa observatio: hoc sufficiat paucis illustrasse. Religione 
'nimirum intimo animo calentibus &ppnra« xal aAdAnre quemadmo- 
dum sentire, ita haud raro concessum etiam est eloqui. To. yag 
rvevua £pevva xal a BaIn Toü Jeoü! Ac ibi quidem nostre 
tempore vix cuiguam dubium est, quantopere deliquerit nocueritque 

historica, quae iactabatur, interpretatio . omnia e temporum opinioni- 
bus ac commentis ita collustrans, ut praestantissima ac saluberrima 
Domini Apostolorumque eflata, divinissima quaeque evangelii lumina in 
vanas. diffluerent epinionnm commentorumque umbras. Unde nec 
prorsus errarunt nec male.meruerunt, qui in SSae explicatore, histori- 
cam sive grammaticam historicam interpretationem non sufficere cum 
b. Sraumuıno Keını impugnatore*) rati, prae reliquis flagitarent piam 
affectionem divinique spiritus participationem,, quae divina quemad- 
modum sentire, ita etiam explicare valeret: in hoc uno lapsi, quod 
‚ partim hane pietatem non tam novum ac singulare interpretandi prae- 
sidium quam ex Aisioricorum numero esse, non videbant, partim 
vero a genuino usu non distinguebant rerum historicarum abusum. 
Cuius quidem abusus nec duratio nec instauratio hodie vero metuetur. **) 
‚Singulare enim elementum christianum a recentioribus et hermeneuti- 
cag et exegeticae disciplinae factitatoribus est agnitum. Verum annon 
in contrariam partem hic illic peccarint viri docti? @uo certe 
lubentius Joannem plerumgque cum Luickıo pie admodum sen- 
tientem ac ratiocinantem audiveris, eo aegrius feres eundem et 
Paulum apud Tuorucxıum dogmaticas fere saeculi XVI ex. disceptatio- 
nes ventilare. - 

Cavendum tamen, ne sensnm hermeneuticum quem dicunt praevertat sensus 
religiosus. Ita recte quidem negabis, m» lonv a Christo loco ToUV Iavarov suis 
partam NTi scriptores in eo tantum quaesivisse, quod christiani fato functi non 
- sint in orco mortuive mansuri: verum non audiendus SCHULTHESSIITs, qui [Neueste 
th. Ann. 1828 p. 782 sgg. not.] ex comparatione hebraici Drj2 seq;: genitivo cau- 
sativo (vult obiectivum) «dyaozacıy vexgwv valere edixit sublationem in coelestem 
vitam, quae mortuorum (vexg@v nomnisi &y Oıy& AvIgunwy) = morientium fide- 
lium contingat supremo vitae die (£v 17 Zoyaın [sud = vitae suae] nufor), qua 
od xaraßaivovor eis adov all avioravıcı eis Lan alovıoy [cui explicationi 
quot caesae sint hostiae, vocabulorum nimirum et commatum, obelo notatae, vide- 
sis, si placet,. ipse |. c.]. 

Quod autem sermonis popularitatem attinet, exempla haee sint. Praeoptan- 
tur fere dicendi formae ambita ampliores, quae quidem fluctuatione sua aliquam 
quemadmodum dicendi facilitatem ita intelligendi difficultatem pariunt. Fit enim, 
ut verborum auctor, singülas tantum notionis partes et relationes animo complexus, 
‘in eadem haud raro disputatione plures modo, modo pauciores, ‚hanc modo, modo 

illam magis velit. Ita voc. zıoreveiv Io. 12, 37’— 50. Porro disputatio haud raro 


°) In programmate (Gott 1807) de interpretatsone ‚N Ti historica non unice 
vera adv. Krınıı programma (Lips. 1788) de hist. librorum sacror. interpre- 
tatione eiusque. necessitate scripto atque uberits retractato in BERT:TOLDTI 
Neuem krit. Journ. der theol. Lit. I, 321—48 II, 1-—-39 113 — 48 [1813 
et 13]. Ceterum interpres historious quamvis arte etiam eo facilius pieta- 
tis sensibus ac cogitationibus sese insinuare valeat quo exercitatior est, magis 
tamen ac verius ipgd naturd adiwabitur. 

*) Quamquam nuper admodum ad Philonem Iudaeum ‚primum fontem totius 
nostrae theologiae‘* et „patrem patrum ecclesiae christ.‘“ nonnemo '[im 
Lit. Bl, z. AKZtg 1829 No. 30 p. 242 sq.] omnem christ. sapientiam able- 
gavitz.. „hauptsächlich nur Alexandria mit seinen Theosophen neuiüdischen 
Glaubens.... bieten uns zwerlässige Aufschlüsse über dıe Entstehung dee 
N.T., des christl. Dogmatismus und unsrer ganzen Ascelik dar“! 


11. . IN NOVUM TESTANENTUM. QUALITAS. 


continuatur eadem copulativa copiunctione, quamquam significatu in uno alterove 


ratiocinationis membro nonnisi ex parte servato, quid quod prorsus transmisso. Ita 
. quater Hebr. 7, 11— 14 per y«g, lac. 2, 14—16 per d2 procedit argumentatio. 


Huc etiam pertinet »scriptorum sacrorum vexatum tantopere !va Teizxov. 


Eius enim quamquam ficta est 2xßerıxn, quae apud mostros accedat, significatio, 
is tamen sensus nonnunquam erit. Ita ex nostrorum temporum ingenio aestimanda 
esse concessum est ea loca, ubi ab externo ad internum (sive ex imperitia aliqua, 
sive ex pietate) conclusione facta eventus et consilium mutantur miscenturve. 
Verum videtur etiam in formulis huius generis .nonnullis multo usu accidisse, ut 
rincipalis vis telıxn fere obliterata sit certe loquentibus, atque in 2xßatıxnv versa. 

etuleris huc tritum nostris !ve: Angew in locis qualia lo. 18, 9 32 19, 24 coll. 
önws ninew9j, Mt. 12, 17 (ubi vera ac principalis causa [interdicendi, iva un 
gavspöv 'Inoouv nroınawaır] ab ipso narratore v. 15 est expressa: yYvovg [ozı ol 
gegıocioı ovußbulıov EZiußov xar’ wörov] avsywonoe). . Neque abest Io. 10, 17 
ubi Iesus: dıa Toüro 6 reine me ayana, orı &ya Tidnmı my ıbuynv mov, 
Iva nalıy kaßw alınv (quod ive ratione vitam ponentis Christi aperte Zxßenı- 
xov, telıxöy demum est ratione Dei rem ipsam volentis). 


Porro historiae verioris usus faciendus est in rectius aesti- 
mando notionum locorumque parallelismo, ita ut non 
solum interpretum VTi graecorum sed ipsorum etiam NTi 

scriptorum, singulatim evangeliorum cautior instituatur com- 
paratio. 

.. Primur enim quum e liberiore vitae communis usu origo aeque 
atque usurpatio non apostolicae solum sed universae dictionis helleni- 
sticae derivanda sit: et versionis omnine, et talis singulatim, qualis 
alexandrina est, nec perite docteque idec striete et constanter satis 
‚factae, peior cogitari nequit usus, quam qui splendido philologiae sa- 


‚erae nomine sese insinuavit hie, ut vocabulorum graecorum significa- 


tus et ambitus elicerentur explicarenturque ex hebraicis, quibus ex- 
primendis reddendisque illa inservierunt. 

Ita fuerunt qui Mt. 2, 6 y7» dictam pro öAsı .opinarentur etiam propterea, 
quod (ut ait KuinoeL.) „in vers ales. 9 urbs redditur yn Ier. 29, 7, contra 
MS zöRıs Num. 21, 31.“ Apud eundem ad Mt. 2, 13 hoc habetur notatum: 
„rageluße cum vertendum; nam mn, cui nagalaupßaveıy in vers. 
alex. respondet, iungitur verbis motum ad locum indicantibus ita, ut reddit possit 
et debeat“ (!) „cum“ (!?!). Prope abest SchuLtusgssu, [neuöste th. Ann. 
1828 p. 823] verborum Iesu (lo. 21, 5): naudle, um ru ngosyayıov Eyere; expli- 
catio haec: „raudla Ormy2, ihr Knechte, Leute‘ [ubi etiam quod addit 
Schol. ad Aristoph. Nubb. 731 17 rov aygevrov Akkeı yowuevos" tois yüg alısd- 
'ow ı dovıdaypevrais olrw ypaolv- Eyeıs.tı; doetae est redundantiae]. 

Speciosior quidem nec tamen verior est verbi eufguuaaden (quod. singulatim 
Io. 11, 33 38 [dveßfgrunoaro 19 nvevuar: 3. &v &avro] de Iesu habetur et Lazari 
morte et sororum Judaeorumque luctu graviter commoto) ex hebraico hebraicique 
interpretibus illustratio. Quemadmodum enim nemo non videt alienum esse quod 
Kuınogr. cum Lamrıo et Srorrıo significatum tristitiae vocabulo abiudicans: 


„ipsi etiam interpretes alex.“, ait, ,verba 'hebraica irascendi DIT et br 


ubi tristitiae vim, quam interdum habent, tsdem subüciunt,, nunquam verbo gT- 
Zußoruädoaı sed aliis verbis quae tristitiam aut omnıno animi commotionem 
significant, exprimunt“: ita haud scio annon accurato scrutatori satisfaciant 
Trouucxt verba haec: „In der Lxx entspricht es den hebr. Wörtern “23, 
Dr, DT, welche alle die Bedeutung des Zürnens und Unwillens haben. 
In dieser Bedeutung‘ kommt es auch sonst im N. T. vor‘“ [nempe, e sensu (de 
Apostolis Mariae Jesum ungenti indignatis), Mc. 14,5; praeterea nonnisi Mt, 9, 30 
Mc. 1, 43 (de Jesu sanationes syas divulgari interdicente) habetur] ‚ et paulo infe- 
rius: „Das Richtige giebt der Sprachg'ebrauch , aus dem sich nachweisen lässt, 
dass im. Hebr. 927 nicht blos vom Affect des Zornes sondern auch von der Un- 
ruhe, Verlegenheit, Betrübniss gebraucht wird.“ [Non habet quo probet nisi 
parteipium bis ita- locatum Gen. 40, 6 (Dar7 = 6797 DIY7B, Aauvır. Zu- 

Boaooousvoı, Lxx Terepeyuevor, SYMMAcH. arvdoWrol , Vure. tristes, JarcH. 


N 


- 


INTERPRETATIONTS KOTITIA COMMENTARI 12 


D229 [dolentes] , CHALD. ‚PO „sowohl zornig .als traurig‘) et 
Dan. 1, 10 (oYe>7 De, Lxx. moöswra oxusewnd, facies fame deforma- 


'tae)]. ,„Vergl. über ur in, der Bedeutung sich betrüben MıcHarı. Suppl. 


p. 915. [nonnisi 2 Sam. 6,8 et I. p. 1 Chr. 13, 11 ubi 73775 Sr (ratione 
praecedentis ". DR “197 ) Mic#. „vertere malit: contristatus fuit“‘, quum 
Davidem Deo ındignari irascive non conveniat, addens: „sunt ira et tristitia ita 
cognati adfectus, ut soleant non una in lingua in verbis etiam haec pro illa poni“* 
— quod vero suis finibys circumscribendum!] ‚Umgekehrt wird xrr, das 
eigl.. sich betrüben heisst, auch vom Zorn gebraucht Gen. 34, 7. [Quod 
non! Dm> Ar] Yaxynnnı, filiis nempe Jacobi vim Dinae illatam aegre 
ferentibus.] „Im Arab. hat das Entsprechende „moS immer die Bedeutung zür- 
nen.‘ Scilicet sunt voces, hehraicae amplioris ambitus principalis eius qur ips& 
naturä suä et indignationem et tristitiam (quae est interna alıqua indignalio et 
omni sermoni Inımano, quippe corporeo, et vividiori singulatim, poetico ac symbo- 
lico, qualem Hellenismo nostro supra vindicavimus, Örienti vero omnes uno ore 
tribuunt) complectatur, 2829 aegre ferre, NIT et DIT aestuare, spu- 


“ . mare [cf. Ion. 1, 15 et Lexx. s. w. DIT, HIT et (quod recentiores consenserunt 


esse a {97T immisso %) ‚mosor], ar arder.e Quae quum omnino sint 
animi graviter (in malam partem)'commoti, aeque quidem cadunt in indignationem 
iramque atque in tristitiam et desperationem,. verum usus arbitrio alia in alium 
prae reliquis sensum sunt versa. Eadem ratio est vocis &ußgıuaodeı animo fre- 
mere. Quum enim fremi queat sive interne sive externe i. e. cum Jgemitu sive sentirs 
sive agi, fremitus autem animi non quidem omnino sed adversus quid commoti sit: 
accuratior finitio et, e rei natura et e nexu est petenda. Inde vertendum Mc. 14,5 
graviter indignari, Mt. 9, 30 Mc. 1, 43 graviter interdicere, Io. ll. cc. graviter 
commoveri. 1bi certe indignatio, sive Iudaeos Mariamve sive, ipsum Domini animum 
spectaverit, alienissima est; quominus vero vertas: animo Quasi interdizit, impe- 


- ravit i. e. dolori comprimendo operam dedit [ut lacrimas, quas quamquem se cum 


- 


vi contineret, non potuit prorsus tenere (v.35), cohibuerit rem ipsam aggressurus], 
impedit appositum [nisi forte, quod contortum foret, oppositum dixeris] x«b 
drapefev Exvrov, turbabat se ipsum. Id enim prorsus esse — !rapaydn (13, 21), 
turbatus est ipse, qui credas? potius quod „movebatur animo turbabatque se 
spsum“ vult internum animi amore pleni impetum. 

Quid quod in iis etiam locis, quae e VTo sunt allegata, casıte admodum insti- 
tuenda est et textus hebraici et interpretis alexandrini comparatio, graecisque 
potius, quae scripta sunt, verbis negotium interpretandi regendum. Exemplo sit 
locus Mt. 12, 18— 21 ex hebraicis les. 42, 1—4 expressus. Ibi quod Iesus Mes- 
sias dieitur xeloıy Tois EI,veoiv anayyeleiv, ita vertendum: (iudicationem 
i. e.) iudicium gentibus [quas noli sive ex hebr. 0773 ad gentiles (qui- 
bus per Apostolos posthac exposuerit), sive cum FrırzscHıo ad turbas tum prae- 
sentes restringere] annunciabit, verum nequaquam clamosus altereator sed 
summa cum modestia [oüx 2olosı oüdE zpauvyaocı ıl] et mansuetudine 
[xal&uov ovvrergruufvov oi xareafeı (homines imbecillitatis conscientiä iam 
fractos non praecipitabit in ruinam) xal Alyovy tupousvov ou ofߣosı], ita (tamen) 
ut (consilie haud excidat, imo) vincat iudicii severitatem [Ews av Exßaiy 
eis vixos (sive removerit victam s. perduxerit ad victoriam) ıny xoloıw) ita, ut 
eius nomine (agnito) confidant (istae) gentes. Quod enim xoloıy ex 
hebr, {x E35) DEUÜn sive causam verteris quam obtinuerit, sive poenam ad- 
versus quam victoriam reportaverit, non minus a nexu sententiarum ideoque a 
mente scriptoris alienum est, quam sive doctrina sive (quam fieri par sit) virtus ad 
victoriam perducenda. Verbis autem Eos av &xßain ın9 xoloıy expressa sunt 
hebraica uHÜn Ya DW) 9 (v. 4), addito explicationis causa (e v. 3) 
eis vixos, Lxx eis elnsaay, Na8> . pro quo nostrum aliud quid (fortasse 
1235) legisse commentum est.. 


Altera cautio est comparationis scriptorum NTi ipsorum rite 


- et instituendae et adhibendae. Quum nempe optimus sui ipsius in- 
:  terpres et quivis scriplor et quaevis aetas recte existimetur, haec 


quidem valet lex hermeneutica, consulenda et comparanda esse prae 
reliquis alia eiusdem scriptionis aliarumve eiusdem auctoris loca, 


4 


‘ 


‘ 
t 


\ 


- 


13 ‚IN NOVUM TESTAMENTUM. Qu ALITAS. 


quandoque id haud contigerit, e scriptionibus eiusdem quammaxime- 
aetatis petendam cogitationis dictionisque intelligentiam : at cavendum, 
ne huius praesidii usum historicum eumque secundarium excedas. 
Potest enim et eadem sententia varie conformari atque edici, et 
eorundem verborum in diversa re diversoque sensu fieri usus. Atque 
liberior dictionis usurpatio idem ingenium variis formis spirans in 
aetatis apostolicae viris eo comparet explicatior et apertior, quo facti 
sunt in dies a literae singulatim mosaicae vinculis solutiores ac libe- 
ratiores ductore Spiritu. 


Paucis quum defungendum sit in re ampla ac gravi, haec habeto exempla. 
Qnemadmodum supra [p.12] iam iure contradixisse nobis videmur explicationiverborum 
Eropedev Eavröv (Fo. 11, 33) ex Eraegaydn (13, 21) ductae: ita in expediendis 
vr. inaye vlıpaı eis ıyv xoAvußndpey Tov Zılwesu (9, 7) non magis quam opi- 
nio „eis pro Ev“ (Rosenm. et Kusn.) venditans, audienda est Luickır provocatio 
haec: „offenbar ist eds mehr auf umaye als auf vlıyaı zu beziehen, s. V.11“ 
(ünaye eis ımv x. Tov 2. xal ylıyaı) „und würde wohl ohne das ünaye hier 
nicht stehen“ ; imo vertendum: abi teque laves, abluas (non tam totum quam 
zanköy Ex Tou nruVouetog oculis illitum) in piscinam Siloam. Quam autem supra 
[p. 4] repudiavimus iuterpretationem verborum (13, 3) edws 6 Iyo. örı navyın 

= navıng omnes homines) dEdwxev auıg 6 amp Eis Tas yeioas, ehm om- 
nium minime (quod opinatur KuınoEL.) „sat evidenter confirmat |. parall. 17, 2 
Edwxas auıg Lfovclav naonsoapxös iva mar ü dedwxas wurd dwoy auroig 
loıjv alwvıov“. Imo quum illis verbis auctius tantummodo repetitum sit ce. Leld@g Or. 
&inkvfev avrod n woa iva ueraßl) 2% Tod x00uov, comparandum potius 10,18 
BEovoluv Eyw Heivaı 179 wuyov, zal ZE. Eya nalır Anßeiv «bıny deque libera 
facultate vitae sive tuendae sive ponendae et recipiendae cogitandum. 

Maiore adhuc cautione opus est in comparationce variarum non solum eius- 
dem aetatis verum etiam eiusdem auctoris scriptionum, si vel finitimi sint argu- 
menti et consilii. Ita quod Col. 3, 22 servi iuhentur Unaxovsv zarte nrevıe Toig 
zur& 000x6 xuolors tamquam qui non oculis solum hominibusque placere cupiant 
sed Christo Deoque hac ipsa obedientia ministerium praestent, ideoque &* yuync 


 (v.23), goßovuevo zöv xupiov* id cum |. p. Eph. 6, 5—7 (vnaxovste Tois zun. 


xark 0. uEr& POßov zul Tocuov Ev anloınn T. xuodias.... ws doilor Tod 
Xgıoroü noüvres TO Helyum rov Heor Ex yuyns wer suvolas daulsvorres Ay 
ita poterat componi, ut Yoßos xal roowos .ad Deum verecunde celendum referri, 


_2x ıpuyns vero singulatim locatum esse existimaretur; sed rectius, opinor, verba 


pet Euvoles componuntur verbis &x yuyns ad Col., eadem vero verba ad Eph. 
antecedentibus ita iunguntur, ut ii demum dovAo: tov Xoe. dicantur, qui Deo er 
animo obtemperent, 0ßos contra x&l roouos id exprimere censetur momenti, quod 
ad Col. est zat& zravıe, ut nempe praecipiatur verecunda erga ipsos dominos ob- 
servantia, quemadmodum recte iudicavit Koprpıus usu dicendi Paulino (2Cor.7, 15 
Phil.2,12 1Cor.2,3) adiutus: qua utraque relatione mirifice augetur et oppositio- 
nis et sententiae vis. Non magis recte Eph. 3,19 4, 13 rINPWURTOg Tod FeoD sive 
Xororov tamquam coetus corpori comparabilis eiusque divinitus impleti interpre- 
tatio, e loco 1, 23 certa, translata est (ut a Wantıo) in I. quae viderentur pp. 
Col.1,19 2,9 quorum prior quidem’in hunc segsum possit torqueri, posterior vero 


“ ipsius plenitudinis [divinitatis in Christo 1@ eixowı Tod Kopurov xal now- 


zuröxw raons xıloews (1,15) plenissime habitantis] notionem flagitat non 
solum eo quod rrAngwue dieitur Heornros atque Owuearıxzas xaroızeiv dv Xgı- 
0tö [quod ita informare, ut in Christo tamquam in corpore s.tamguam corpus oon- 
tinert dicatur christianorum universitas divinitus coacta, vetat saltim interpretandi 
simplicitas], sed eo etiam quod adduntur .christiani &v «eurw reningwuevo: [ubi 
quum «uw ad nAnpwur referri ex ipsa sententiae compositione nequeat ideoque 
vel contorta haec explicatio: in quem (coetum)) estis impleti (i. e. tamquam in 
in hominum copiam coacti) coticidat, verti deberet: in quo (Christo) impleti 
i. e. aAngwue s. nınYos estis facti]. Apertior paululum est ratio loci Col. 
3, 10 cum ep. ad Eph. non tam 2, 10 quam 4, 24 componendi. 

Caeterum cautionem huic comparatioui adhibendam apprime. illustrabit locus 
Act. 20, 24— 27 ubi formulae dınurgrugaodes TO EevayyEhıoy TÄS. Kapızos Tov 
: HE00, xnovooeıy ımy Baoılelay rou Heodv et avayyeilcı nüoav ımy Bovinv To 
9eoV, quas alioquin facile comparaveris parallelas, quum iunctae habeantur, 
docent eandem quidem rem verum varie conceptam et spectatam dici. “ 


LG 


IKTERPRETATIONIS NOTITIA COMMENTARII 14° 


Accedit denigwe cautius longe quam consueverunt facienda com- 
paratio evangeliorum, singulatim synopticorum. Quemadmodum enim 
diversos earundem rerum narratores, nisi de composito agunt, in sin- 
gulariore expositione invicem recedere necesse est, ita etiam rerum 
lesu narrationes nec possunt nec debent in plenam perfectamque sin- 
gulorum quorumvis unitatem cogi, idque eo magis quo apertior est hu- 
us omnis ‚negotü et fluctuatio et violentia. WNeque enim contigit gram- 
maticas logieasque linguae regiones satis servare, neque quo ordine 
quove (s. scriptionig s. traditionis) vinculo singula evangelia cohaereant, 
ad eam potuit perspicuitatem firmitatemque perduci, quae satis certam 
suppeditaret normam, partim ex utro alterum explices, partim quous- 
que extendas singulorum sive verborum sive rerum comparationem. 

Ita quod Le. 7, 2 .centurionis a Christo sanatus reis (Mt. 8, 6) definitius 
dieitur doülos, conchusum esse possit ex argumento quo miles votum a domino 
impetravit; quod vero centurio supplicio praepositus exclamatione sua: dAndws 
Heov vlos nv ovros! (Mt. 27, 54) Dei filium dixerit sensu judaico, Messiam prae. 
reliquis pium Deoque earum, id e loco certe p. Lc. 23, 47 ne contendet quidem 
Kurnoet. cui „‚dicebat etiam centurio: övyrws 6 AvdobWmos ovrog JI- 
x@.os nv!‘“ Non magis recte e se invicem explicata sunt Il. pp. haec: 

Luc. 16, 16: 'Ovönos xal olmgo- Mit.11,125q: And zav nuepwv Im. r. Ben- 
ynrcı Ews ’Ivavvov. and TOTEN TIoTov Ews aprı 7 Bao. T. ovonvwy Bıalerar 
Baoılelu T. Ieov evayyellitisı zul Bıaoral aonaLovoıy avıny navres yap 
zer rüs els wüurnv Pıaleras, 08 ago. x. 6 vou. Ews Iw. 100EpıTEVORYV. 
Ita enim procedit Matthaei disputatio: Ioannes Baptista negıaaörEpos ng0- 
Ynrov (v. 9) est; verum quamquam nemo hucusque maior generi humano ap- 
paruit, regni tamen messiani inferiores adeo cives’) praestant (v. 11). Nam- 
que viris FT} sanctis nonnisi (e longinguo) vaticinatis (v. 13), Io. demum 
zyny nInowoır vidit e propinquo locutus. Widit vero nonnisi primordiaz 
abhinc enim usque ad hoc temporis momentum [postero tempore haud excluso] 
magno hominum concursu invaditur regnum coeleste ita ut haud desint qui avide 
arripiant. Ibi z7v Baoılelay 1. ovoavwy Malcodaı (Hesven. Bınlos xoateiodeı) 
cum vi tractari, non tam ad homines avide excipienies, quam ad doctores magna 
vi praedicantes referendum esse, neque e Luca [ubi non tam edayyellicerar quam 
nüs eis avınv Pıngeraı esset comparandum] licet asserere, neque cum FRiırzscHio 
e nexu, quod caeteroquin „vv. za) Bınaaral agralovcıy auüırnv idem effer- 
rent‘“‘ contra vero „bella oriatur oppositio haec: a loa. inde aetate usque ad hoc 
tempus proxime abfuturi regni mess. nuntius et propagatur magna con- 
tentione et excipitur‘‘; continent potius vv. extrema priorum explicationem, 
in qua scriptor fı@or@ov appellatione cavit ne alii cogitarentur quam per quos zy» 
Baoıleiey voluerat Pigbonevmv. Lucae autem orationem quominus e Matthaeo ex- 
pleas: (6 vouos za ol ngopircı Ems ’Iwavvov) NEOEPNTEUO«Y,  impedit, 
quod non zzaoyijzeı primo ac principali loco appellati sunt, sed 0 vouos, cuius 
non est zoognrevsıvr sed &vreilcodeı atque tnoeiodeı. Certe non hoc, sed verbo 
substantivo addito existeret, quem RosEnM. vult, sensüs: ‚‚institutio in religione, 
qua Moses et prophetae usi sunt, duravit ad tempora usque loannis‘ ; lex nempe 
eiusque, per prophetas explicatio ad Joa. usque est i. e. valet s. valuit: abhinc 


regnum messianum cum vi et successu praedicatur. — Quod vero ne in oratione _ 


\ 


*) Quominus röy wıxooreoov cum Frirzscnıo all. censeas Christum se dixisse 
ipsum, minorem quippe coram hominibus, maiorem vero 2v zn Baorlelg zwy 
ove., impedit non solum hoc, quod interposita haec maioris suae dignitatis 
vindicatio aliena est et exilis, Baptistae vero exaggeratio nimia, sed id potissix 
mum, quod verborum dispositio nimis patitur suadetque, partim &v ı7 ao. rt. 
o0p. ad uıxoörepov referre, partim ubi ad uellw traxeris, ita opponere ut di- 
catur inferisr’ quisque (quales sec. v. 11 omnes!) eo in regno mess. maior. 
Consentientem habemus Wınerum Gramm. II, 78. Cum Kurnortio tamen 
non possumus facere, cui ,‚non posse intelligi omnino quemvis disciplinae 
christ. alumnum, sed intelligendum. esse religionis christ. doctorem, ipse 
contextus flagitat.‘“ 


" ’ 
15 IN NOVUM TESTAMENTUM. . QUALITAB. 
‘ 
quidem aperte defectiva concedebatur, id multo minus sententiae licet intrudere et 
grammatice et logice plenae atque absolutae. Unde v. c. Van HeneeLus (Anno- 
tat. in Il, nonn. NTip. 7 99.) non debebat locum Mt. 23, 34 e Luc. 11, 49 ita 
explere: dıa zovso [Afyaı 7 Oopla zov HeoV 3. Akyeı ö Deös 8. Epn tus] Idov 
yo anooTellw ri. imo relictis CALVINI, Sesart, Pıutı, ScuoTrTi all. vestigiis 
audiendus erat KvınoELıus, non quidem quod ad v. 34 praecipit „Jı& roüro, 
ut hebr. "5b Hudd. 8, 7 ler. 49, 26, esse meram transitionis formulam adeo- 
que in versione omittendam, ut 13, 52 add. Mc. 12, 24 coll. Mt. 22, 29“, sed 
quod „ellipsis perquam dura!“ ad v. 35 exclamat, 
 Addendus est synoptitae narrationis abusus in eyangelio Ioannis explicando 
factus. Quod nempe apud hunc 6, 21 diseipuli [@v&uov ueyakov v&ovros ( v.18) 
Einlaxdres (v..19) row ’Inoovy megınerouvıe. Ent Tijs dalacons zul Eyyis ou 
nriofov yırousvov] n9EL0ov Außeiv eis 1ö nAoiov- xl) EUdEwS TO TiÄoior 
Eyevero Ent ans yns' id cum Syriaca aliisque versionibus, quid quod cum CarY-‘. 
SosTOMo nemo dubitasset vertere (quae. Tuotuckiı sunt verba): „sie beabsichtig- 
ten ihn aufzunehmen, indess waren sie schon ganz nahe am Lande, und so ge- 
schah es nicht“ — nisi in H. pp. Mt. 14, 32 Mc. 6, 51 Christum revera navigium 
intrasse diserte narratum esset. .lam qtuum aliud alius temporis onusiov cum eo- 
dem Cu&YsosT. opinari non minus alienum sit quam sive cum Bo1LTENIo voci Hsıy 
meram redundantiam, sive cum recentioribus nonnullis narratori abruptionem *) ob- 
trudere,. MicHazuıs vero 7%el0ov in nl$ov mutari suadens argumentis aeque ac 
successu careat: hoc unum reliquum est, sive discrepantiam utriusque narrationis 
ägnoscere, sive formulae 79840» Außeiv vim: volente animo receperunt, quam Brz4 
partim ex comparatione Mti et Mci, partim ex oppositione v. 19 (z«l &yoßndnoer) 
duxit, ex usu linguae vindicare. Tentavit post alios Luickius; verum quamquam 
usım graegum satis (singulatim a Sturzıo in Lex. Xen. 3. v. &3E2eır) firmatum 
censet, ipse tamen eius ad nostrum 1. applicationem non quidem prorsus repudian- 


‚dam, at vero addubitandam pronunciat partim quod praeterea neque apud- Io. neque 


omnino in NTo habetur, partim quod absque synopticorum comparatione nemo in 
hanc sententiam inciderit; quid quod ad SEMLERUM synopticam narrationem in- 
terpretando auctam opinatum haud parum inclinat.””) A quo recedens in reliquis 
tamen prope abest TuoLuckıus: „Allerdings zeigen mehrere Stellen.... dass 
29Elcıv, sofern es so viel wie bereit sein heissen kann, auch dem fulg. Zeit- 
worte den Nebenbegriff des Gernthuns mittheilen kann.... Indess muss eben 
schon sonsther ganz gewiss sein, dass das Factum wirklich geschehen ist, nur 
dadurch erhält 23&\cıv diese Bedeutung, an sich hat sie es nicht. Dabei ist nun 
doch auch noch die Frage, ob Io. hier diesem seltneren griech. Sprachgebrauch 
folgte‘““ (quae sequuntur vd in nota). Sed videtur ipse loquendi usus paulo aliter 
habere. Volentis nimirum, que quid facias, animi significatio graecis aeque ac 
latinis non exprimitur nisi volendi participio ad alia verba apposıto [quo etiam per- 
tinet Luickıı et a Tuor. et ap. Rosenm. repetitum exemplum Xenoph. Cyrop. 1, 
1,3.Kuow louev &IeAnaavras mel$Eo Iuı (volentes — lubenter paruisse) zoVs 
utv aneyovres ra. cl. paulo superius: &y&lus &doxovusv ögdv uüldkov EI Ehov- 
cas neldEeasaı Tois vousvov 7 Tovs vdoWmous Tois &oxovoı]. Ubi vero 
volendi verbum ipsum appositis aliorum vv. infinitivis habetur,. diserte expressa est 
nonnisi volendi actio, quae cuius temporis cogitetur, in verbi declinatu inest. Haec 
autem voluntas praeter amplum, admodum notionis ambitum (ut insit: sentire, agere, 


‚ postulare, optare, probare) dupliciter etiam cum vi potest dici ita ut volentem 


sive agenti sive coacto opponas voluntatemque velis sive meram sive liberam. 


*) Ita v. c. Tuouvexıus: ‚„‚Pielleicht lös’t sich die Schwierigkeit und wir kön- 
nen die Erzählung ..... vereinigen, wenn wir annehmen, lo. erzählt nur an- 

' schaulich den ersten Eindruck, den das plötzliche Erkennen Iesu auf 
sie machte. „Als er aber sich zu erkennen gab, waren sie 
sogleich bereit, ihn in das Schiff aufzunehmen.‘ — Dabei 
bräche die Erzählung ab.““ [Quod non! addit enim Io: ipse: zul evI las 
zo nrAotov &yevero dnı tr. yis). 

-*) Quam Lovickır fiuctuationem ingeniose profecto RosknMmuILLerı scholiastes 
in suam rem convertit sic: „FEleıy h. |. indicat.. discıpulos magna cum 
voluptate eum recepisse.... Neque tamen Semleri interpretatio sper- 
nenda est: itaque.. recipere optabant: statim vero.. ripae 
"prozima fuit navis... Cf. Mt.14, 32 Me. 6, 51. Fd. Glass. in Philol. 

'8.p. 276 ed. Dath.‘“ [Quae scilicet Il. faciunt contra SEMLERUM! 


IK TEBPRET4TIONIS KOTITIA COMMENTARII 16 


\ 


lam pleraque loca ita habebunt, ut expressa sit nonnisi YEAnoıs (volitionem dixe- 
rint dogmatici), ea autem utrum in actionem cesserit necne sive transmissum [lo. 1, 
43 (n9EAnaev ’Ino. EEeidev) 5, 6 21 (6 viös als Helsı.lwonorei) W 6, 11 
‚ '67 9,27 12, 21 16, 19 17,24 21, 22sq.] sive aliis demum verbis additum [7, 1 44 
-(n$slov Bıaaaı aAX oudeis TA) 15, 7]. Ut vero ab: hoc zententiarum genere re- 
cedas, causa sufficiens adesse debet in rei. natura orationisve nexru, unde etiam, 
utra voluntatis relatio optanda sit, unice iudicari potest. Ita lo. 3, 8 (70 nreüu« 
önov HEleı, nvei) et 21, 18 (nepıendıeıs Onou nFeles Tl) expressa est libertas 
arbitrü, contra huius arbitris usurpatio 7, 17 (£av ts FEln 106 Heınua Yeov nrousiv 
[voluerit modo, quod potest, obtemperare; quo neque exclusa obtemperatio ipsa, 
neque inclusa notio Iubenter faciendi: quis enim hoc posuerit xgızngL0v: modo 
lubenter facias atque intelliges verum esse ? yvoostaı Tl) 8, 44 (Tas Zmedv- 
ulas 100 neruüs vuwv [tov dıaßolov] HeEiere [s. iam in eo estis s. omnino cu- 
pitis] moreiv) cl. Gal. 4, 9 (nalıy avmdev dovlsved [v. 21 Umö vouov eiveı) 
HELETE, (quam voluntatem includere efiam actienem sponte ac temere commissam, 
docet totjus epistolae expositio). Propius ad nostram rem accedit Io. 5, 35.: Quod 
ibi lesus Baptistam idoneum doctorem professus: vueis de, pergit, JFeAnoRTeE 
ayallıadyvaı noös woav dv TO ywrl auroü‘ eo Judaeos quidem castigari apparet 
e voc. dE, at non id dici, eos voluisse tantum laetari sed revera laetatos esse, ita 
tamen ut haec laetitia temporaria tantummodo idoneaque duratione destituta fuerit, 
probabile est ex addito zzeös doev, certum fit e v. 33 aneoıalzare roös ’Imay- 
vnv. Vertim in vv. 7IeAnoate ayall. hoc unum inest: placuit laetari, e sensu 
(quälem nexus iubet): laetati estis ipsi, sponte vestra, non vero (quod alio in 
nexu vix differret): laetati cstis lubenter; quod autem non satis recte et con- 
stauter laetati sunt ideoque etiam laetari voluerunt, item e nexu demum accedit. 
Eiusdem generis sıunt loca e scriptoribus graecis allegata. Ita Xen. Cyrop. 1, 
5, 19 zıyduvevev aiv Zuol &IEANOaTE mecum pericula subire voluistis, quum 
‘dietum sit (non ab-kortante [vnluistis, itague facite!] neque a castigante 
[voluistis quidem, at non fecistis!] sed) a laudante, sensus hic est: vo- 
luistis, quod sane vestri erat arbitrii, mea pericula participare, 
laudanda tgitur et participatio et voluntas [quam lubentis fuisse etsi con- 
cluseris, non licet tamen verbis inferre]. E latinis adscribere placet Cic. Cluent. 7 
(unum ex multis fortuna reliquum esse voluit) et Tusc. 5, 13 (alias bestias natan- 
tes aquarum incolas natura esse volwit) ubi verborum auctor res vult- quae factae 
quidem sint verum non humani sed divini arbitrii. Non recedit Xen. Cyrop. 1, 
1, 3 (quocum verbis etiam convenit Anah. 2, 6, 7) ubi postquam Cyro lubenter 
paruisse (vd supra) dixit homines admodum ’’varios, toUs ulv ankyovras naunol- 
Awv yuspwv 0dov, tous dE xal unvov, Tovs‘dt old’ Ewpaxotas NWOTE aUTOr, 
‚obs dE EU eldöras Or old’ Av Ddorev, addit: xad Öuws NIElov auıa Una- 
xoveıy, voluerunt i. e.non recusarunt parere,' non subiecti demum atque 
coacti paruerunt ‚sed (ut scriptor ipse initio sententiae locutus est) 24eAnoav- 
zes, tanquam qui voluerunt. Nec denique abest Xen. Hier. 7, 9 ötev ür- 
Iownor ayöga nyroausvou .. ılzavoV .... OTEGAVSOL xovijs Kpstus xzal ELEOYE- 
olus Evexa za Öwoeiode 2&IELmOoı [ubi nonnisi ipsa verborum compositio docet 
nec meram actionem sufficere nec meram voluntatem, sed ut faciant volentes, 
non coacti, 8 nexus sensu: lubentes], ovror Euorye doxovar Tıuay TE ToU- 
.ov &An9ös. In quo locorım genere si Ioanneum 7 #840» röv 'Inooüv Ao- 
ßeiy putatur,. ita debet expediri: perterriti antea (pyoßndEevres), certiores facti 
(Zyo eluuı) voluerunt iam in navigium recipere. Iam quum, utrum revera recepe- 
rint neene, verbis ipsis neque exclusum sit neque inclusum, aliunde est petendum. Ibi 
oratio contexta non diserte quidem refutat receptum; quod enim scriptor per- 


git: zal eudews To nuAoiov» Lyevero End us yns, id quantumvis er rei natura 


videatur oppositio [atque = atqui statim appulit: receptione igitur et per se et ze- 
eirerovvu Ent ıns Jalaoans (utramcunque velis voculae Zr} explicationem) non 
opus!], possit tamen appositio esse [atque, vix recepto, appulıt]; verum quum 
non: solum verba simpliciter scripta atque quod, eos autea haud valuisse, nec dictum 
nec satis »ignificatum füerat, sed rei etiam natura iubeat non receptum cögi- 
tare, in hac sententia et‘ lectori et interpreti subsistendum est, quia alioquin 
negligentiae ipsam verborum intelligentiam necessario impedientis scriptor foret 
incusandus. Si volebat sententid mutatd receptum narrare, poterat et debebat 
definitius loqui, v. c. xzal Aaßovres sudEws EyEvovro Ent ıns yns. Quae tamen 
negligentia mitigatur admodum ac fere tollitur, siquidem scripsit hominibus, quos 
sciebat aliunde iam (ut e Mto) veram historiae. rationem ita 'edoctos, ut nulla ver- 
borum ambiguitate impediri possent, quominus Christum revera receptum cogita- 
rent. Jam nos quidem, quamquam- Ioannem agnoscimus hominibus scripsisse in 


x 


\ 
[) 


4 


17 IN SOVUM TESTAMENTUM. QUALIT.AS.. 
. og 


“ 


christiana et doctrina et historia non amplius novis, id tamen nunquam nobis per- 
suadebimus, virum eximium, ut singularum quarumvis rerum, earum etiam quae 
nullius prorsus momenti essent, accuratam illis notitiam fore poneret, unquam admit- 
tere potuisse; TnoLuckıum vero non quidem (ut nuper opinatus est censor in epheme- 
ridd. lenenss. 1829 No. 45) H&lovıa oreiv et HEleıy roreiv confudisse, sed in hoc uno 
peccasse censemus, quod in. agnita synopticae narrationis auctoritate haud acquievit.. 


Tertius denique historiae verioris usus faciendus ‘est ın ar- 
gumento dictionis sacrae rectius aestimando. Quum 
partim trium priorum evaugeliorum quamquam ingenio una, reliquo 
tamen habitu tripertita sit narratio, partim loaunea historiae christia- 
nae conformatio haud parum recedat et formä et indole ac re; quum 
quod vel ex his discriminibus intelligeretur, aliunde etiam constet ha- 
beri quidem Domini verba verum a narratoribus graece concepta et 
in unum coniuncta ac conformata; quum denique, quemadmodum Christi 
ipsius humanissimi quippe eiusdemque divinissimi *) summa veritas ac 
vis corporis vitaeque humanae limitibus aegre ita continebatur ut hi- 
storiae demum luminibus plena elucesceret tamquam do&a ws LLovo- 
yevoüg Treo Tarpög rÄneng Xapıros xal aAmFeias, its eius etiam 
doctrina in tantum comparuerit intimae humanitatis summaeque divi- 
nitatis, ut non solum sacri Hebraeorum sed cuiusvis humani sermonis 
formas tamquam mera involucra ac velamina ingenio suo longe superet 
excedatque ideoque interius ac gravius violari nequeat quam verborum: 
pressione et iactatione male sedula: apparet, cautius longe quam huc- 
usque factum instituendam esse verborum Christi .et explicationem et 
ad res dogmaticas applicationem. Quantumvis vero hac historiae disci- 
plina obstrictos nos agnoscamus, verborum rerumque singulatim Christi 
sensum quam verissimum dignissimumque et indagare et optare: ca- 
vebimus tamen religiose, et a vi applicationis ergo erpliationi s. 
grammaticae s. historicae inferenda, et ab utriusque expositionis con- 
fusione admittenda. Id contra nunquam non recordati, quae explicanda 
veniunt ‚verba diserte et primo loco esse narratorum, quorum igitur 
rationes historicas et externas et internas explicator tanquam legiti- 
mum explicandi praesidium debeat adhibere, componendum demum 
atque comparandum cum Christi ingenio et historia: nos haud parum 
adiutos habebimus et in re dogmatica et vero in ipsa etiam interpre- 
tatione, attendentes quippe, si quae sese insinuaverint, et imbecillioris 
sentenliae ac raliocinationis et seriorum temporum efficientine vestigia. 

Summa interpretationis lex est veritas grammatica. Eam ut temere 
faceret qui v. c. lo. 7, 52 propter errorem caeteroquin a Synedris Nicodemum Iesu 
faventem, castigantibus aperte commissum cum Kuınokt. all. vellet laedere [esse 
nempe vv. noognıns &x ans Talılalas o0x 2ynyesoraı (quum Galilaei certe 
Juerint Ionas, Elias ct) de prophetis tempore messiano exspectandis accipienda ex 
„enallage Ioanni admodum frequente‘“‘ praeteriti „pro praesenti Eystoerau“]: 
ita nec probari v. c.-potest qui Mt. 24, 29 quo sententiam sibi veriorem efficeret, 
EUVdEwmS uera any Hlıyıy av nusoov Exelvav 6 Nlıos axotıadnassnı T)) 


verteret: posthac, posteriore aliquo tempore. Quid quod interpretationis iam faci- 
litati hoc dandum, ut sensum minus simplicem ac facilem, si vel magis arrideat, 


 xepudies, ut Io. 12, 48 hunc: si qui Christum spernat, eum secum ferre iudicem 


*) Toroürog nuiv Engene apyiepeüs, Öaros, üxaxos, aulavıos dıa nadnud- 
zwv releımdsls, Öuomwäes zare navıa Tois Adekpols, NEIDKGsEg zura 
zravıa zu oluoöıne, AWwols Guegprlas, duvauevos tols neıgalouevors Bon- 
Imouı, ovunednon tais dasevelaıs: dıc To nasnua ‚ToV Havarov doEn 
zu) rıun Lorepavwu£vos, VıpmAotenos TWy olgavwy YEvouevos! " 

Notitia Comment. in N, T, 2 


INTERPRET4TIONIS _ NOTITIA COMMENTARIL 18 


suum (Eyes 10V xolvovıa euror), internam animi conscientiam, ubi vr. addita 
(6 Aoyos 0v Ealnoa Exreivos zgıvei adrör Ev ri Eoydın Nukoe) possent certe 
ita expediri: mea doctrina (quippe vera) eum ar&uet (conscientiae stimulds exci- 
tando iisque pungendo) si vel novissimo demum die. 

Verum non’ magis in verbis haerendum. Imo quum Christus et Apostoli, in- 
daicis scholae et vitae formulis necessario quidem locuti, spiraverint tamen longe 
altiora ac diviniora, zö rıdevur sectandum. Singularia hac iu re visa sunt ll. 
Mt. 17, 21 19, 28 de quorum.altero cum Lirsio (in Wınkrı Studd. ezegett. I, 
59 saqq.) eigmvelay asserente consehsimus, alterum vero expedire atque aestimare 
studuimus ipsi in nota isti commentationi (p.89 sqq.) subiecta. Primum enim quod 
Christus: Uueis, ait, 08 dxolovdnoevres nor, Ev 1j nalıyyereole Otav zadton 
ö viös rou dvdennov Er Hobvov dölns abrod, xuH0soIE zul Uueis Int dis- 
dexa Hobvovs, xplvorres rag Öwdera pvlas rov ’Iopenı- id eum, utut translate, 
serio dixisse, quis audet conciliare .cum divini doctoris partim sapientia partim 
humanitate? @uem quaevis fere historiae evangelicae plagula docet per totum, 
quod in doc&ndo exegit, triennium nil aegrius molestiusque tulisse, quam 
terrenae rerum messiäharım institutionis opinionem non populariaüm solum sed di- 
scipulorum etiam animis alte infixam; nil antiquius habuisse, quam ab hac ipsa 
opinione veram virtutem tantopere impediente ad sublimiorem spiritalioremque de 
Deo eiusque natura et voluntate sententiam aequales evocare; nif denique inten- 
tius egisse, quam ex Apostolorum singulatim animis praecipuorum in regno 
'messiano honorum ambitionem et rectae evangelii intelligentiae et mutuae vero 
concordiae tantopere permniciosam indefessä monendi, hortandi, castigandi severitate 
exstirpare: hunc eundem quis credet ad suos locutum his ipsis imaginibus, 
ad quas mirum quantum inclinabant et proprie concipiendas et ad vivum exornan- 
das atque eraggerandas; locutum sine omni addita explicandi castigandique 
tautione; locutum denique Petro satis arroganter (idod muels Kepnxeuey 
era ol Nxolovdnoauev or Ti Kga Eorea nuiv;) provocanti, quid quod ean- 
dem animi sententiam verbis prodenti, quam modo in iuvene virtutis iactatore 
(v. 20: rzavra tavın Zpvlafaunv dx veorntos uov zei Eur Voreow;) graviter 
castigaverat, quam statim arcteque addita parabola de operariis in vinea (19, 30 
—— 20, 16) denuo perstringit, quam denique (20,20 qq.) et in filiis Zebedaei (id In- 
stigante matre expetentibus iva xudlowaıy Ev 7 Pamıdelg eis ix debiurv Eis dE 
tvwrvuumy) et in reliquis (de isto voto indignatis) taxat tanquam absonam et a su0 
discipulo alıenam?! Nos certe, siquidem Christus serio dixit, hos potius mira- 
bimur quam Salomen eiusque filios; quem vero solum mobis relictum videmus sen- 
sum: quemadmodum ipse tali throno nunquam sedebo, vos etiam tales nunguam 
oceupabitis! eum optare vetat Christi dignitas alios verborum involucris fallere 
nescia. Quam contra defendimus e/gwveiev, quamquam graeca singulorum confor- 
matio non ita iuvat ut a scriptore etiam sensam demonstrare possis, commen- 
dat tamen praeter rei maturam et narrationis cohaerentiam sententiae eragge- 
ratio ut in translatis (v. 28) Aperta, ita etiam in propris (v. 29) faeile agno- 
scenda. Verba certe: &xazsvıanlaolove Amyercı za $ujv alwisoy xAngoroun- 
oe, quid impediverit hoc accipere sensu: centuplicia sane praemia reportabit 
atque accessionis loco vitam adeo aeternam? Ita certe Apostolis veram vitae ae- 
ternae rationem nondum assecutis apte responsum. Caeterum Lucas, qui (18, 
28 — 30) rem quidem verum sine utroramque verborum exaggeratione habet, si 
cui nobiscnm sensisse videbitur, non nisi Petri provocationem non satis dederit 
refutatam. ol | 

Alterum quod diximus Christi effatum *): zoüro 6 yEvos oVx dxrıo- 
peveraı ei un &v noosevgäj xal vnoreslg ita vertere placuit: hoc ko- 
minum genus non procedit nısö cum precatione et ieiunio i. e. non prodit 
in vitam Deumque colit nisi precando etieiunando, non verd, quae 
interna est, pietate, sed cultu externo, precationum formulis inediaque in- 
dieta! Hiünc sensum, quamquam et e.vocum ipsaram et e declinatuum principal 
ac genuina vi demonstrari posse quovis pignore contendimus, noluimus erpli- 
‚cationem dicere, quoriam in contexta scriptoris oratione &xmogeveoda: respicit ad 
‚ &xBaleiv (v. 19) et 2&el9eiv (v. 18). Quominus autem de diabolis precando et 


*) Agitur de daemone ab Apostolis frustra impugnato, a Christo contra statim 
pulso, cuius rei causam quaerentibus dzıoriev Dominus exprobrat, zlotıy 
commendat, qua vel pertenui (Ws x0xxo» oıvarews) montes adeo moveri 
queant. 


u :) IN NOVUM TESTANENTUN. QUALIT.4S. 


teiunando demum ex hominum corperibus movendis cum vulgata loci explicatione 
cogitemus, etiamnum impediunt causag |. c. dictae. Quomodocunque enim partim 
zovro ro yEvos (3. ad diabolos aliis naturis oppositos s. ad singulare ipsorum dia- 
bolorum genus) partim r}j9 ruogevynv xat vnarelav (ad praeced, ziorıv et anı- 
orlfey) referas — non habebis nisi sententiarum seriem vere christianam im 
opiniones distinctionesque iudasicas transpositam. 

Sunt denique, quae quamquam magis ad applicationem faciant, explicationis" 
etiam facilitatem ac firmitatem invent. Huc pertinet notissima evangelii Ioannei 
disputatio de paracleto divinitus largiendo ea demum cond tione, ut ad 
patrem Dominus abierit. Ita postquam de re ipsa uberius dictuim est (14, 25. 
sqy. 15,26 cl. 16,12 qq.) diserte habetur 16, 7: av un andidw, 6 napuxinzos 
oux 2lsvosımı nos buäs- Lay de nogevdw, nluyw autor nos vuas. Quid 
‚igitur? utram loc Dominum dices voluisse: patrem demum, penes quem 
hoc animi vitaeque praesidium largiendi facultas est, mihi abeundum, quo pos- 
sim vobis impetrare? an lonnnem certe censebis opinatum, a praesente 
demum in coelis Christo illud nyesduu &yso» efficienter a Deo potuisse 
expeti? Utrumque profecto ab evangelio zyeuuarıza satis alienum. Videndum 
potius, quamnam rationem impertitae Apostolis divinae fxavorntos historia teste- 
tur. Atque cä quidem teste novae, quae Apostolos penetrabat regebatque, vitae 
primum momentum primusque impetus externus fuit Spiritus Sancti effusio in 
Aectis narrata, fundamentum mors lesu divino suscitationis miraculo aplendidis- 
sime comprobata, principium vero abitus Domini e terris, quo ab adspectabili 
praeceptoris praesentia ad invisibilem spiritalemque coninnctionem traducti didice- 
runt demum viribus suis et confidere et magis. magisgne in dies uti. Ev Exelvy 
17 nulog 2ul obx lowrnoere obdlv... 60a &v alınonıe zov nareon Ev ıü 6vo- 
nal uov, dwssı vuiv. "Ems Kot ovx Truonze vudtv dv rw 6vonaıl you’ 
alzeire zul Anıyea9e! Io. 16, 23 sy. Quod autem hac potissimum via, de cuius 

sychologica veritate et efficientia revelationis consilio convenientissima non est 
hutus loci uberius disputare, providentiae divinae placuit Apostolos releıworı, id 
Ioannem, quum scriberet, satis docuerat experientia. ‘Id demum ubi recordatus 
fueris, quarti evangelü sententias, quae caeterogun facile videantur (quemadmo- 
dum revera visae sunt eius impugnatoribus) languidge atque alienae, senties veris- 
simas esse atque efficacissimas. \ 

Finitimum hoc est, quod praedixisse Dominum et mortem suam et intra 
tridsum resurrectionem, cum omnium evangeliorum narratione [zoAl& raseiy 
anodozıunasHyyaı io T@y nigesBuregev vi, nupadosnvar rois Edveoı, OTau- 
ewsnver, z5 rolıy nusge Eyepdnvaı Mt. 16,21 20,18 sg. (Lc. 9,22 18,32 2q. 
Mc. 8,31 10,33 sq.) cl. vywasavaı Io. 8,28 cl. 12, 32-— 34 3, 14— 16] consentit 
historia [Mt. 27, 63 cl. 26, 61 (Mc. 14,58) Io.2,19]; verum verbis minus apertis ac 
disertis, quam synoptici habent, eum usum esse, hoe docet, quod caeteroquin 
Apostolis, quantumvis a Messiae morituri cogitatione habendäque Iesu mortem 
suam significanti fide alienis [Mt. 16, 22 sq. (Mc.8,32sq.) Lc. 18,34 cl. Io. 14, 1 sqq. 
Mt. 26, 37 sqq.], resurrectio certe magistri (ipsa quippe morte sat praeparatis) non 
potuisset ita prorsus inexpectata contingere, ut factum esse testantur et alia multa 

ut Mt.26,29 928,1 et Il. pp.] et disertum lIoannis (20, 9) effatum hoc: oudena 
Ydsıoev my ygapıyw Örı dei auıöv. Ex yerpwv Gyacıijverı-. Unde quum probabile 
fiat translate dictum fuisse, est profecto faciendum cunı Ioannis et narratione (2, 
13 — 22) et verborum (Avoare Tov vaov Toürov zul Ev zgolv yufgaıs Eyegw 
«urovy accipiendorum TEE ToV YroU Tod OWwuetos aVrov) explicatione. Quod si 
vero, quemadmodam post Henxıum, HEeRDERUM all. recentissime Luickıus, de 
temmplo hierosoljmitano interpretaris ita, ut pars pro toto, templum pro culiu uni- 
verso habeatur, eversi autem instauratio opposita sit purgations a Christo modo 
tentatae (hoc sensn: quin toti vertro cultui everso sufficere valerem bre- 
vissimo tempore novum cultum spiritualem): repugnat grammatica 
loci conformatio (qua in re praeter momenta a Tnuoruckio recte provocata, zöy 
voöoy zoutov [satis incommode et difficiliter in ipso templo appellatum seusu 
haud parum aingulari] et &» reıoly nueocıs [ quibus inesse simplicem brevis 
temporis notationem neque e cogitandi Joquendique legibus neque e locis (ut Hos. 
6, 2 cl. Am. 1, 3 Ies. 17, 6 Luc. 13, 32 33) potest probari], singularis vis po- 
nenda est in imp. Aucere [quo conditio posita esset Iudaeis rulla atque absora, 
Christo periculora]), impedit historia damnationis (ubi Mt. 26, 60 sq. haec ipaa 
verba Christo exprobrata tamquam aperte detorsa ac perversa eo significantur quod 
simpliciter tamquam ıyevdoueprvof« sistuntur, quum proprie de templo dicta sane 
aliqua certe excusatione eguissent). Jpsa autem tridus sppelann, recte quidem 


\ 


InTERFBET ATIONTS _ BNOTITIA COMMENTARII 20 


VTo illustrabitur, verum non e Ps. 16, 8 sq. [putredine tertio die fieri solita] sed 
e comparatione Ionae [2,1 cl. Lc. 11,29 sqq. Mt. 12, 40]. 

“Hisce disputationibus ac disceptationibus dilucidstä enarrationis nobis 
propositae qualitate, ipsum quod extremum tractavimus momentum ad 
alteram cum viris doctis communicandam notitiam nos traducit. 
Ex iis enim, quae de historicae librorum sacrorum explicationis: in- 
genio et usw deque attendenda critica et dogmatica applicatione dicta 
sunt, iudicetur constituaturque necesse est et universae exegeseos ra- 
tio, et eius quam nos meditamur 


INTERPRETATIONIS AMBITUS. 


Onmis explicatio non tam propriae est, quae per se stei, causae 
quam praesidium alii demum fini ac consilio inserviens. Quod enim 
in verborum qualiumcunque sensum inquiritur, id propositam sibi ha- 
bet aliquam qualemcunque wpplicationem; fit non tam simplicis scien- 
tige quam usus faciendi gratiä.. Ac prima quidem et consueta haec 
est causa, ut partä intelligentid eorum, .quae aliis sensa gestave fue- 
runt, ambitus eruditionis ac doctrinae augeatur. Cui accedit altera 
hacc, ut intelligendi explicandique sensim sensimque parandä dexteritate 
jpsa etiam cogitandi dexteritas iuvetur. Quemadmodum enim singula- 


rius praestantiusque intelligentiae praesidium non habetur facultate ac. 


conslietudine perspicue ef ordinatim cogitandi, ita vicissim eorum, quae 
alius quis verbis expressit, perserutatione cogitationis dictionisque am- 
biguitas mirum quantum vitatur ac tollitur. Unde si quae aliis expli- 
canda sunt, mancum foret atque alienum, verborum explicationes ae 
sensus tradere si vel accurate additisque in utramque partem argu- 
mentis enumeratos. Imo, quemadmodum philosophici magistri haec 
demum genuina est disciplina, qua non tam philosophia quam philo- 


sophari discatur, ita explicatori id potissimum agendum, ut ipso ex- . 


plicationis suae exemplo eiusque insinuatä discipulis imitatione, eorum 


in tantum acuat iudicia exerceatque mentes, ut ipsi inlerpretari 


potius discant quam int erpretationes. 


Atque utrumque momentum in erplicatione etiam sacra religiose - 
tenendum. Prönum enim hoc nunquam non agendum, ut qui schola- 


sticä scriptorum profanorum tractandorum exercitatione praeparati fir- 
matique ad scriptiones sacras audiendas accedaut, haud traducantur 
ad interpretationem, quae sive contraria prorsus praecipiat sive form& 
.saltim tota discrepet, imo in hisce etiam scriptionibus intelligendis 
suis viribus. recte prospereque uti discant ita, ut vel in curtä com- 
mentariorum memoriaeque supellectile non admodum difficulter con- 
cipere ac percipere verba valeant. Id quod eo magis curae cordique 
habendum, quo apertius in sensu scriptionum sacrarum eruendo res 
agitur dogmatica, in qua quanta sit necessitas .et salubritas firmae, 
quae sua vi nitatur, persuasionis, nemo non videt. Atque hoc ipsum 
alterum est, in harum scriptionum tractatione nunquam obliviscendum 
negligendumve, quod sacrae sunt. Quae quum divinae. sint non so- 
lum argumento sed etiam auctoritate: non minus iis religiosa ad vitam 
moresque translatio atque appiicatio debetur, quam pia veneratio ac 
verecundia. Unde explicatori primno potissimoque loco ponenda ac 
tenenda est pietatis simplicitatisque lex, quam ipsa ceteroquin histo- 
ria aperte scribit. 


a [m DD 


21.“ IN NOVUM TESTAMENTUM. AMBITTS. 


Quum genuini interpretis sit simpliciter ‚ quid sceriptor verbis suis voluerit, 
anquirere; quum Apostolorum ut pietatem ita simplicitatem quaevis fere historiae 
plagula contestetur: cavenda, quae modo e rerum divinarum negligentiä contem- 


tuve, modo e: coniectandi libidine originem habet, frivola res perscriptas expediendi 
iudicandigne temeritas; cavenda suas opiniones inferendi licentia, sive ea malä arte’ 


sive imbecillitate sensuum ludibriis deceptä nitatur; cavenda „enallages turpem ex- 
cusationem semper in ore gerendi levitas‘“‘ qua „suam negligentiam , suamäque 
linguae graecae inscitiam viris divinis temere obtrudunt‘‘; cavenda denique quaeli- 
_ bet artificiosa affectatio, sive ea in subtilitatis, quae in verbis verborumque formis 


haereat, exuberatione, sive in ernditionis et doctrinae dissolutä effusione cernatur. 


Uno verbo, quemadmodum ab omni novaturiendi fingendique pruritu, religiose non 


minus a mere theologica quam a mere philologica tractatione abstinendum ; illa - 


nonnisi anciliam servamque ducit philologiam, haec quod secundarium est et 


merum praesidium, rem ipsam facit et primarium. In philologicis etiam 


agendus theologus!*’) 


Inde rationes ac fines, quibus moderari eircumseribique debebit _ 


commentarii nostri expositio, facile sentientur, difficilius dicegtur. Id 
nempe totius operis primarium erit momentum ac con 
silium, ut quam brevissimo, quo facilior sit con- 
spectus, spatio omnia quae ad plenam intimamque 


4 


scriptionum nostrarum intelligentiam vere faciunt,. 


comprehendantur ita, ut nec fastidium creetur iis qui erectio- 
ris exercitatiorisque ingenii sunt, nec deserantur „qui non magno flo- 
rent interpretandi usu atque solertiä“, “In quo consilio ita singulatim 
versabimur. Primum vocabula vocabulorumque declinatus et con- 


tinmationes, sigzificatibus ac sensibus ex ipsorum proprietate graecac- . 


que linguae lege accurate evidenterque explicitis, illustrabuntur. De- 
inde rerum verbis expressarum et natura atque hislorıa, et in men- 
tem animumque vis vere et dilucide monstrabitur. Denique inter- 
pretationis historia aperietur recensu addito variarum ex- 
plicationum, quae aut e probabilitate specieve subtilitatis, aut e mo- 
mento historico aliquam 'habent eommendationem. **) 

Brevitati vero ut consulatur, primum singulae sententiae, 
omissis absonis atque insulsis, exhibebuntur et revocatae ad sua ge- 
nera, et firmatae partim succinctä argumentorum in utramque partem 
notatione, partim auctorum disertä appellatione. Hac enim posteriore 
adscriptione non minus 'notitiam historicam adiutum iri speramus quam 
gratum factum tironibus, quorum nimirum fluctuationi regendae nominum 
quoque pondus, caute scilicet adhibitum, - non poterit non utiliter in- 
servire. Deinde quum demonstrationes ac probationes ab 
aliis (ut -Wınero, ut Frirzschio, ut Luickıo) institutas nec necessa- 
rium nec facile concessum sit integras repetere: breviter summatim- 


*) Id prae reliquis dietum velimus philologo, quem fama est apud nos novam 
textus graeci funditus castigati recensionem moliri. Haecce volumina qui velit 
castigare, debet ipse multis studiis et, si placet, annis castigatus esse ac fir- 
matus. Minime vero sufficit, feliciore iudieandi coniectandique dexteritate 
instructum, unum alterumve codicem nactum esse, et versionem fortasse alex- 
andrinam — quam satis emendatam exhibere, operosissimum est minimeque 
iuvenilis celeritatis! — primoribus gustasse labris. 

*’) Qua in re antiquiores singulatim interpretes, non graeci solum sed etiam ec- 
clesiae evangelicae-instauratores, a recentioribus religiosius in usum sunt vo- 
cati ut qui „‚sententiarum nexum saepe acutius perviderunt rerumque notio- 
nes religiosius explicuerunt‘‘ (sunt verba Wınzrı praef. ad Ep. ad Gal. ed. 3 
p. VI). 

/ 


Irtenraerstıonıs NOTITIA COMMENTARU | 22 


que percensere, quod istis studiis eflectum evietumgue kit, satis nostra 
enatratio habebit; ablegatis, si qui fidem habere recusent velintve aut 
ipsi sibi persuadere aut uberius doceri, ad istos ipsos probationum 
auctores. .Qua in re quum religiose curandum ducamus, ut lectores 
ad scriptorum commentatorumve nonnisi eos locos ablegentur, quibus 
non obiter solum quid notatum, sed diligentius altiusque tractatum : 
quanta allegationum (ut Fritzscnu, ut Wann) strages sit facienda, 
diei vix potest. Denigue abstinebitur a verborum in concinnas perio- 
dos disponendi copulandique artificlis, dicendigue ratio tenebitur 
non tam continus, gualis oblectationi etiam inserviat, quam abrupta, 
qualis scholiorum esse solet et debet. Luce enim clarius est, tali 
brevitate intelligendi certe facilitatem non modo non impediri sed adeo 
iuvari. * 

Ut eine cum hae brevitate stet enärrationis perspicuitas, pri- 
mum institutä singularum ‘'scriptionum veriore, quam quae vulgarium 
capitum est, distributione, et toti seriptioni et' singulis sectionibus ar- 
guimenti praemittetur descriptio in tantum patens, ut non solum 
universa rerum et sententiarum continuatio brevi in conspecta posita 
sit, sed notata etiam principaliora momenta et expositionis a viris dk 
vinis factae et enarrationis ab interprete faciendae. Unde in orationibus 
singulatim epistolisque potissimus harum descriptionum erit ambitus 
et usus. Deinde quum fachle „longis vocabulorum rerumque explica- 
tionibus interporitis aut aliorum hominum opinionibus fuse examinatis 
series atque ordo obscuretur magis quam illustretur* (Wıner. Ep. ad Gal. 
praef. p. Il ed.2), uberiores altioresqgue e genere hintorico et 
dogmatico erpositiönes, quae a pleno commentario abesse ne- 
queunt et vel tamquam ercursus, quos üdicunt, libro ipsi subiunctae 
non prorsus commode habent, partim in unum quammarime locum 
conspectumgue cogentur, partim ita a reliquis distnguentur, ut ocu- 
los mentemque quam minime impediant. Contra si quae ita sunt com- 
parata, ut in plurium scriptionum interpretationem paris sint momenti 
ut disquisitiones de evangeliorum origine et necessitudine, de @deAgoig 
"Christi, de scriptionum Ioannearum et Paulinarum authentia, de’ aeta- 
tis apostolicae chronologia ct), ea singulari volumine placet complecti 
atque eo lectores unoquoque loco remittere, adscripto nonnisi rei con- 
spectu ad loci intelligentiam sufficiente.e. Denique ut nostra interpre- 
tatione non memoriae solum sed imprimis interpretandi erercita- 
tioni inserviatur, in verborum continuatione expedienda non tam loci 
quam cogitationis ordinem sequemur, diffieilioribus vero in locis va- 
rias demum, quae grammatice cogitari queant, explicationes deinceps 
persecuti sententiam feremus. Hodemque hoc etiam pertinet,. quod 
quamquam textum graecum praemitti interponive integrum vetat bre- 
vitatis ratio, in ipso tamen enarrationis singulorum commatum princi- 
pio paraphrasis principalia vocabula graece intertexta exhibens pone- 
tur, ut vel non inspectis graecis non ita difficile intueri atque com- 
plecti possis orationis tenorem. 


- 


*) Ita, ut hoc (quod simul normae loco esse queat) utamur, Matthaei enarratio- 
nem nobis videmur exhibere posse, quae Kvınozrır et Feırtzscarr commen- 
tariis tertia parte brevior, tamen et auctior sit et utrumque ita complectatur, 
ut illo facile prorsus snpersederi possit, hunc vero is demum, qui acade- 
mico munere fungatur curiogiorve sit, opus habeat adire. 


3 IN NOVUM TESTAMENTUM. SERMO. 


Quss autem supra monatravimus explicationis singulatim sacrae 
ratienes longiore usu nobis ita probatas, ut operi nostro tamquam su- 
prema lex ac norma proponendae viderentur, gas ipse etiam 


INTERPRETATIONIS SERMO- 


quem elegimus, latinus haud parum visus est iuvare ac firmare. 
Eum nempe non latiori solum faciliorique etiam ad- exteros propaga- 
tioni gratificati sumus, sed deliberato consilio optavimus, non minus 
exegeseos quam totius theologiae commodis consulturi. Quum enimm 
‚sermonis vernaculi praeter idoneam e genere grammatico ambiguitatem 
ea sit usurpatio, ut sensum, quo illum deinceps inscii quasi didici- 
mus,. aequamur magis minusve obscurum: id semper visum est disci- 
plinae scholarım nostrarum Zatinae potissimum momentum, ut aliunde 
adscito atque in proprium usum propri demum vi converso sermone 
ipsä discendi exercitatione ingenü vis ad eam virtutem ac perfectio- 
nem evcheretur, quae afficeret et universae dietionis et quue inde 
tota pendet cogitationis partim derteritatem, partim perspicuilatem 
ar firmitatem. Unde ab eo demum tempore, quo a pristina linguae 
latinse aestimatione deflexum est modo ad graeca (quorum tractatio 
in tantum caruit successu, in quantum a pertractatione non poterat 
non abesse), modo ad scientias ipsis vitae necessitatibus inservientes : 
emerserunt inter eruditos adeoque in ipsis academiis portentosa sen- 
. sorum cogitatorumque spectra ac monetra, qualibus recentissima aetas 
tantopere, proh dolor! exuberavit, 

Ac potest profecto quovis pignore contendi, placita v. c. recentissimae quae 
' mirifice nostris hominibus arrisit philosophiae, ut ScheuLinen, ut Heekrın, aliter 
prorsus conformata ac confirmata in lucem proditura fuisse, siquidem sermone la- 
iino primum’ fuissent et concipienda et tradenda. Ita enim qnae nunc quidem in- 
toluerorum sive obscuritate sive pulcritudine facile elabuntur animisque sese in- 
änuant, ipsis statim auctoribus non potuissent non verä sua luce comparere, aut 
vana prorsus, aut admodum incerta satisve vulgaria. — Sed in hosce philoso- 
fhos, quantumvis, ni fallimur, et religioni (abusu demum) et evangelio (ipso 


wu) perniciosissimos, non est huius loci fusius invehi. Imo redeundum, unde 
dgressi sumus. . 


Latini nempe sermonis usu accuratior verborum notionumque 
cmsideratio postulatur ipsäque hac postulatione et interpretationis et 
intelligentiae obscuritati, ambiguitati, levitati denique haud parum oc- 
ewrritur. , Inde partim tutius ac verius habebit nostrum interpretandi 
negotium; minus verbis, quae quamguam sensum suaviter fere affi- 
cimt ideoque aliquid dicere videantur, revera tamen sive omnino nihil 
sive nil certi dicunt, et ipsi elabemur et nobis quid elabi patiemur; 
partim ipsis etiam 70stro commentario usuris maiorem diligentiam at- 
que exercitationem extorquebimus. Atque ita nostri singulatim tem- 
por& necessitati consultum iri speramus. @uamquam enim raro ad- 
modım ac fere tum demum, ubi antiquo ınori obtemperandum est, 
libri latini eduntur; quamquam rarius adhuc in academiis singulatim 
scho‘ae latinae habentur (unde v. c. hoc, quod unam certe scholam 
latinım 'singulis semestribus alternare aliquibus in academiis theologos 
publise iussos esse accepimus).: ipsi tamen civitatum moderatores rei gra- 
vitaten necessitatemqne et bene assecuti et multis modis testati, va- 
riis -ecentius praeceptis ac praesidüs disciplinam latinam _iurandam 
curarınt. lam non conducit quidem sermonem latinum in academicas 
philospherum singulatim theologerumque scholas omnino revocare; ut 


Orzaıs KOTITIA CONMENTARII 26 


factitata virorum doctorum assensum tulerit. Id sane non potuit nom 
probari, quod interpretationem grammaticam historicam professus fun» 
damentum posuit linguae leges ex historicis demum scriptorum lecto- 
'rumque rationibus in ipso usu faciendo recte moderandas; quod lin- 
guam NTi graecam neque ex graecis promiscue, nedum ex Atticismo 
illustretam voluit, sed (Stunzıo potissimum et Pıanxıo auctoribus) € 
dialecto quae dicitur conmuni singulatimque e Polybio et Herodiano; 
quod aramaicae quoque indoli et origini intentus et syriaca in usum 
vocavit et Ilebraismi universique Orientalismi rationem habuit; quod 
denique varias interpretum sententias ita comparavit, ut haud raro non 
solum eos suo loco loquentes induceret sed antiquiores etiam recen- 
tioribus praeferret: iusta enim et idonea fuit haec rei existimatio. 
Verum in ipsa usurpatione. eiusque modis haud parum est peccatum. 
Primum enim in ista aliorum appellatione nec perspicuitati mec bre- 
vitati ae deleetui (cf. Commentarii passionis et mortis lesu pagg. 63 
. 43 75 ct) operam sätis dedit; deinde orientali singulatimque hebraico 

ingenio non tam ex intimarum rationum et cum N’Ti libris necessitu- 
dinum pervestigatione quam e sezsu potius magis minusve obscuro in 
ipsa interpretatione uns est; 90770 ad syriaca saepe, confugit appel- 
latione nec necessariä nec satis idoneä; denigue in graecis quoque 
non omnino satisfecit, quippe in testimoniorum quae viderentur aucto- 
ritate facile et eırori et perversioni ohnoxiä fere haerena, philosophi- 
cae vero vocabulorum et declinsatuum explorationis aestimationisque 
negligentior. 

Ita quod do Orientalismo in praefat. prioris commentarii p. XII edixit: „er 
erinnert, dass der Ausdruck des Orients so häufig praegnant sei‘, non illu- 
stravit nisi ad sectionem libri quintam (p. 60-- 86, de coenae sacrae institutione) _ 
provocando, ubi quod fortasse ad istam recordationem referre possis, genuinae 
certe exegeseos specimen nemo dixerit. Haec nimirum p. 70— 73 commentatur: 
„ragv dgrov = ONE WB, DIE 1) Brod von einander brechen...... 
involvirt aber sehr häufig 2) den Begriff der Mittheilung an andere 
aus menschenfreundlichem Mitleid. Ies.58,7. yyra 2275 o4p Klagl. 
4,4 Om pP ap om Sony DYab3I Lrr. 6 xAmr oüx Lorıy alrors. 
3) bedeutet xIgv dorov denen, die um geliebte Todte*’trauern, zur 
Erheiterung und Beruhigung ein Mahl bereiten. lerem. 16, 7. N5) 
YaR >2 Dunn Da ons Wr na by tnmıı bar by oma onen 
sa dr) Lxr. Kar ov un xAanc9n ügros Ev nevde durwy Els napexindır en 
TeIvnzon" OD NOorovoıw MUTOvy morngov Eis napaxincıy Enı erg avrov zu 
fzı unge aürov. Um die Leidtragenden zu zerstreuen und aufzuheitern, gaben 
die Freunde des Verstorbenen nach Beerdigung der Leiche eine Trauermahl- 
geit 2 Sam. 3, 35 f., welche DYI7IN DD Brod der Trauer oder der 
Schmerzen (Trauermahl Geseniur) Hos. 9,4 (doros mev$ous) u. DRM O13 
Becher des Trostes, hiess s. oben lerem 16, T..... Die verschiednen 
Bezeichnungen des ziav &grov scheinen sich in jenem ernsten Augenblicke in 
Jesu Geiste vereinigt zu haben. Getrennt von ihm traten die Jünger in eine 
Welt voll Feinde, wo sie keinen ury> WNb zu erwarten hatten (vergl. Luc. 22, 
85 f.)“* [alle vor.... ayopaodın uayupev!] „Und diess stand ihnen so 
nahe bevor! Das Mahl, das er jetzt noch mit ihnen genoss, war ja das letzte, 
war gleichsam das Trauermahl, das er, weil kein Freund es ihnen bereiten 
würde, ihnen gleichsam selbst bereitete (vgl. Mt.26,12)‘‘ [Balovoa 70 uvoo.... 
noös ro Zvrayıaocı we Ennolnoev!] „Aber traurig u. niedergeschlagen, wie sie 
waren, sollten sie nicht bleiben. Auch der Tod, daran sollte sie das darge- 
reichte Symbol der Liebe u. Treue erinnern, werde das heil. Band, das sie um- 
schlang, nicht zerreissen, vielmehr befestigen. .... Gorov xAmusvov dıdovaı 1) 
so viel als Jemand seiner aufrichtigen Liebe u. Freundschaft ver- 
sichern; 2) mit Jemand eine enge Verbindung knüpfen oder er- 
neuen. Brod so wie Salz sind dem Morgenländer Symbole der. Bundestreue 


21 IN NOVUM TESTAMENTUM. AD ALLA RATIO. 


u. der wechselseitigen Freundschaft. ..... Brod war ein Symbol des, zwischen 
Gott u. dem israel. Volke, geschlossenen Bundes. 3 Mos. 24, 5 — 8.“ Lübi 
boy n"93 dicitur nonnisi duodecim panum tribuum nomine coram lehova sin- 
gulis hebdomadibus collocandorum oblatio, ipsi vero panes (non DE37 nad, 
sed) TIma TEN aan) Drire]. Ä 

Aeque ambigua sunt verba eiusdem praefat. p. XI de Hebraismo eiusque ad 

aramaica singulatimque syriaca ratione: „dass der ursprüngliche Text der Evan- 

elien nicht in griech. sondern in aram. Sprache aufgenommen worden sei“ 
Fatrum nonnisi vivae vocis traditione an etiam, quod p. 85 docere videtur, 
scriptione?] „darüber kömmt man immer mehr und mehr zur Gewissheit , je 
häufiger man bei Dunkelheiten des Sinnes und Ausdrucks ““ [annon haec duo 
certe invertenda?] „sich jenes Sprachgebrauchs als eines leuchtenden Führers‘ 
[quali face?] „bedient. Allerdings leistet dabei der diesem Sprachgebrauch so 
sehr verwandte Hebraismus die trefflichsten Dienste, und kann ohne Nacktheil 
nicht von der Hand gelassen werden; allein er ist doch nur beiräthig und zu- 
stimmend, nicht aber wie jener , entscheidend.“ 

Si vel aramaici sermonis eo usque faciendus esset usus, ut (quod quemad- 
modum in dissert. de trium priorum evv. necessitudine p. 68 sq. negavimus, etiam- 
num negamus) vitia ex falsä aramaicorum interpretatione derivanda liceret iu grae- 
cis nostris evangeliis statuere atque indagare: vehementer certe dehortandum, ne 

uis exemplum p. 85 obvium imitetur. Ibi nempe vir doctus in verbis Lc. 22, 20 
(roüro zö normeovr 5 zen dıiednen dv ro aluaıl uov TO vunto Vuwv dxyu- 
vowevov!) soloecismum agnoscens, quo !xyvy. cum Krrxıo „inngendum sit 
phrasi: 27 zw aluorı vov‘‘, eum ipsum ortum dicit „nicht durch die Schuld des 
ersten Concipienten, sondern durch die des Uebersetzers und zwar wohl durch 
dessen zu ängstliche Genauigkeit in der wörtlichen Uebertragung‘““; haec addens: 


® ® . ® . d 0 v v 
„wahrscheinlich stand auck im Original wie in der Peschito: {mo [acı 
u / » m .y y 

LE “man 0, D 12,» Io Das Participhm „aläso 
nach welchem ?xyvvomsvov übersetzt ist, stehet wie ım Hebr. u. Aram. häu- 
:. Rig statt des verbi finiti. (£xyuveraı) und dieses hier selbst wieder, wie oft, 
statt des nahen Futurum.‘‘ Praeterquam quod extremä hac formarum permuta- 
tione nostris temporibus sat proscriptä quid interpres lucretur, nemo facile dixe- 
rit: gradcus ipse, non mere anxieque se participium hebr. redditum voluisse, aperte 
demonstrasset addito articulo, verbi. ad zzorngıov relati diserto indice. Itaque quod 
Syrus finitius expressit [| hocce porulum est testamentum novum in sanguine meo 
(tamquam tertio comparationis) qui pro vobis profusws est], id graece concise 
ac si velis negligenter dictum est. Debet enim ro zzorngıov sive cum Moro ac- 
cipi poculi haustio quae sit novi foederis susceptio (bibere ex hoc calice est 'no- 
vam foedus ingredi), ubi tamen quod &» z@ aluer: pro 7 &9 r. alu. dictum esse 
atque zo &xyvvousvov (poculum) libatum verti deberet, durius habet; sive cum 
plerisque explicari vinum poculo contentum, ubi verba &v z& alu. item additum 
continent tertium comparationis, extremis vero TO Unzto vuwvy &xyuvöusvor inest 
trita satis rei illustrantis et illustrandae permistio: calix effusus (= vinum pro- 
Jusum) pro sanguine (qui vino assimilatur ) profuso. — [Caeterum ad h. 
queque I. quemadmodum Scholia ambigua veraque falsis mixta (,„zovro zö X.... 
pov brevis locutio; nam poculum Äh. l. est id quod in’ poculo continetur, et 
vinum per metonymiam dicitur ipsum foedus, quum duntarat sit foederis sym- 
bolum‘‘ ) habent, ita retractator additä su& recentiorum tentaminum notatione per 
integram paginam protensä conspicuum exhibuit negligentiae inopiaeque specimen]. 
Graeca vero quod attinet, utut iudicio regendo iam sufficit notata modo dis- 
putatio de participio &xyvvousvov, addere tamen haec lubet: p. 67 (ad Mt. 26, 
22): „unztı &yw elmı suppl. autos. Das Pronomen aüros wird weggelassen, 
wenn es der Prädicatsnominativ seyn sollte, wo wir im Deutschen sagen es. Vgl. 
Haab hebr. gr. Gramm. >. Gebr. f. d. N. T. S. 300 f.““ [at confer latt. „num 
ego sum?“ (ubi utrum sensus sit: num eristo? an: sum quem dicis? unice e nexu 
pendet) et „egone?‘“ vernac. „sch?““]; p.68 (ad v. 24): „zepadıdoraı für 
napgadosnoereı“ [certe (quum rectius adeo habeat praesens) temere!] ib.: 
„*0@40» hier in d. Bdtg des Rabbin. 7173 quies, placidum, tolerabile, 
bonum““ [egregiam vero linguae ubertatem in quiete tam multa et diversa com- 
plexam!] „NS25 85 DR mb 7192 Medr. Koheleth c. 9 v. 10 ei satius 
esset, sinon creatus vel natus esset‘‘ [ubi nota notionnm permutationem 
et formarum gramm. (xa4oy, bonum, satius) negligentiam]; p. 77 (ad v. 28): 


Orerıs NOTITIA COMMENTARIT: 38 


„reos = dem hebr. ER 122 oder dem aram. bin ann pro, loco, 


vice“ [qui tandem et cur?]; ib.: „ayeoıs = W377 Befreiung aus Ge- 
fangenschaft od. Leibeigenschaft 3 Mos. 25, 10... Polyb. 2, 9, 17.“ 
Liu alins aperte naturae re!| „In dieser Bdtg kömmt d. W. im A. T. am 

äufigsten vor“ .... [quid inde?] ‚Dass es so auch hier zu verstehen sey, be- 
weiset die Paraliele Mt. 22, 26 Auvrpov ayrı noAlwv“ [Scilicet? 'certe non ' 
excluderet sublatae peccatorum culpae notam!] „Sehr passend übersetzt die Pe- 


y ’ A 
schito lad; \ıanas Trennung von der Sünde“ [quod non! 


L 
Partim enim aramaico et *"J respondet apud Hebr. Tin haud vero 772, partim 
aram. na) non valet separare, sed relinguere, remittere, condonare (unde ad- 


hibuit v. c. Syras Mt. 6, 12 2 Cor. 2, 10 12, 13 al.); inde zn" NP - 
(remissio peccatorum) neque includit neque excludit notanı quae in ayekos Kuap- 
tıöy sive exclusa sive inclusa haberetur]; p.78 (adv.29): „xevos = BIN noch 


nicht gewöhnlich, vorzüglich‘ cl. p. 83 (ad Le. 22, 16): „aAnpow, = 


perfjeio, ad summum perfectionis gradum perduco.... Ks entspricht 
der oßen bei Mt. v. 29 angegebenen Bdtg des zaıvos‘‘ ; p.84 (ad Luc. 22,19): 


. 4 
„Jıdouevov Perf.“ [sic!] „f. d. Futur. Aıdouı = “DnorLs“ [vox graecä 


nihil finitior] „in d. Bdtg v. Enıdıdovar Act. 27, 15. und noodıdovaı“; 
p.85 (adv.21): „auAnv Idov praeterea sciatis. Schleusn. Hyeıox. 
1. = 06 20%ıwv ner’ Zuov. Me.v. 18.“ | , 
Ceterum hanc largam . exemplorum messem suppeditavit una sectio sat bre- 
vis eaque ab auctore ipso in‘praefat. provocata. Neque in historiae resurrectionis 
commentario in universum noster recessit, quamqnam castigatior est enarratio 
duplici nomine hoc, quod et ab. adspergendä lectionis varietate, qua in priori 
libro absque omni fructu multum chartae consumsit, et (Wınzrı singulatim libro 
notissimo cautior factus) a disputationibus grammaticis prorsus sese abstinuit. 
' Exempla habeto haec: p.8. (ad Mt. 27,58): „rore.... nach dem aram. Sprach- 
gebr. de praeterito vel futuro aliquo celebri“; p.13 (ad Mc. 15, 42): 
„Hdn da schon“ cl. p.55 (ad Mt. 28, 4): Zeıcıv h erschrecken, in 
Furcht gerathen = taparreıv“; p. 16 (ad Mc. 15, 43): ‚Offenbar stand 
in der syr. Syngraphe, welche unserem griech. Mt. u. Mc. zum Grunde legt, 


v y . 
an der fraglichen“ |[?] ‚Stelle 1; An“ [hebr. "\ür], „dieses über- 


setzte der Verf. des gr. Mt. durch nAovcıo s, der des Marc. durch edoyn- 
wy, und jeder glaubte, da das syr. Wort beide Bdtgen hat‘ [quod non! 
nde certe hoc non sequitur, quod Syrus Act. 13, 50 gr. eioynuov reddidit 


[PINS „hier die passende gewählt zu haben“; p. 23 (ad v. 45): „Yı- 


vwoxsıy hier erfahren, Nachricht einziehen = Axo0ıBwoaı“ [sic!] 
-} ] Mt. 2, T. “ \ 
Debebat autem iudicium ex his duobus commentariis peti ac regi, quam- 
quam emendatiorem adhuc interpretationem in evulgata novi commentarii notitia 
— auctor est professus his verbis: ‚Er versichert jedoch, nach einem mehrjährig 
fortgesetziem Studium des N. T., noch manche Mängel in der Erklärungsweise 
entdeckt, ihnen abgeholfen, und dabei mehrere Resultate gewonnen zu haben, 
welche gewiss, bei der Stellung in welcher sich jetzt die ev. Kirche gegen die 
röm. befindet, von bedeutendem Interesse, aber auch nicht viel weniger wichtig 
für d. systemat. Theologie der Protestanten sind.“ Nondum enim vol. I (Ev. 
Matth.), intra superioris anni limites promissum, quid quod in indice nundinarum 
Lipsiensium vernarum inter libros typis iam exscriptos appellatum *), puüblici iuris 
factum est. Id unum dicendum, ambitum infra notatum eius chartae atque im- 
pressionis, quae est evulgatae notitiae, nullo modo sufficere Matthaei plenae cnar- 
rationi si vel longe concisius ac pressius exaratae, praesertim quum rerum etiam 
dogmaticarım, a quibus duo priores commentarii diserte abstinuerunt, promisse sit 
consideratio. | 


”) „ir Bd Maithaeus. gr.8. Gotha Hennings. [23] 14“ (23 Bogen 15 Thlr.) 


20 IN NOVYUM TESTAMENTUM. - AD ALLA RATIO. 


Tertius denique appellandus est Aus. Run. Geeser, theologus 
Ienensis (nunc Regiomontanus ), qui enarrationem «Ep. Iacobi nuper 
_editam [,,d. Br. d. Jak. mit genauer Berücksichtigung der alten 
griech. u. lat. Ausleger übersetzt und ausführlich erklärt. Berlin 
1828“) specilnen esse voluit operae in totum N’Tum.” conferendae 
[den Vorläufer eines vollständ. ereget. Werks üb. das N. T.“ 
“ praef. p. VII). Hic interpres quamquam pluribus. prooemii locis *) 
in suspicionem desertae et cum licentia poetica permutatae viae gram- 
maticae historicae facile 'incurrerit: in ipsa tamen enarratione non 
minus ceute ac diligenter quam eleganter est versatus. Nec minore 
studio ac successu in sententiis verborum explicandis ad moresque 
applicandis elaboravit, consulturus eorum etiam necessitatibus, quorum 
est verba pro concione sacra facere [,‚es wird Zeit, dass wir... es 
uns mit zur Hauptaufgabe machen, gerade den prakt. Gehalt der 
h. Schr. bei der Erklärung derselben vorzüglich ins Auge zu fas- 
sen“ (p. VI) et (p. VII): .. „dahin gestrebt .. überall die sittliche 
Theilnahme u. das relig. Gefühl zu wecken‘).-: At a culpd nimiae - 
prolixitatis, in oratione aeque atque in enarratione conspicuae, eo 
minus virum doctum possumus solvere, qua magis (non solum brevi- 
tati sed etiam) perspicuitati haud raro offecit; quam in ipso scri- 
ptore hic illic desiderandam ipsa praeterquam interpretatio vernacula 
visa est minus iuvisse. . 

In singula descendere, non est huius loci; sufficiant haec. Ad 1, 1 per tres 
fere paginas de appellationum dovAlov et annoozökov in rebus christianis vi et ne- 
cessitadine disputatur plus quam verbose (ut p. 2: dem zufolge könnte man nun 
wohl schliessen, dass Jakobus kein Apostel gewesen zu seyn brauche, indem er 
sich im Beginn seines Briefes nicht anootoAlos, wie es wohl gewöhnlich.... 
sondern blos douAos nenne, indess würde das doch gewiss zu viel geschlossen 
seyn, und niemand wird dem, was Pott sehr richtig bemerkt, widerstreiten‘“*); 
non secus ad v.2 p. 8— 10 de «07 xap& (nec tamen utriusque, quem vox 
zaons admittit, sensus vera ratione’ ad liquidum satis perducta). Ad v. 13 occu- 
pat pagg. 55—57 wolixa de vv. vapalcır, zepeouos ct. disputatio e Porto 
exscripta. Alibi quod inunctim et brevius et apertius poterat dici, variis locis dis- 
iectum habetur; ut quod de z/oteı honnisi passim (ut p.15 29 ct) agitur, plena 
vero notionis et in universum et apud lac. descriptio, unde certe finitum ac ve- 
rum indicium de Apostoli Paulique dissidio notissimo unice pendet, prorsus desi- 
deratur. Quemadmodum autem in hoc genere logico sive si mavis dogmatico, ita 
etiam in grammatico omissiones hic illic deprehenduntur, quae interpretationis sub- 
tilitatem ac firmitatem in suspicionent facile vocent. Ita ad 2, 1 et 8 ab articuli 
defectione erat ordiendum, unde profecto non solum verborum zns dofns vera 
relatio, sed »ouov etiam Paoılıxov vera vis pendet; certe si regid lege lacobus 
voluit „das vorzügliche, herrliche, unvergleichliche Gebot, das 
gleichsam die Käniginn der übrigen ist‘ (p. 150), nonne rör vouov dicere de- 
bebat? Non minus offendet quod v. 19 (miorevas örı 6 eos eis Eorı) omissa 


*) Ita statim ab init.: „Nach dem glanzollen Tage, den Christus, wie eine 
alles belebende Sonne, ins Dasein rief, zieht Jakobus wie ein milder Mond, 
an einem erquickenden Abend, in himml. Feyer an unsrer Seele vorüber.... 
Und wo sie naht, diese kimml. Erscheinung, da träufelt aus ihren Wor- 
«en IWohllaut, Freude, Friede, Geduld, Hoffnung und Segen herab, und 
erquickt die bedrängte Seele, wie der Thau der Nacht die von der Schwüle 
des Tags erschöpften Gefilde.““ Item p. VI ubi de antiquiorum interpretum 
perlustratione his utitur verbis: „manche unwirthliche Steppe ... aber ... 
auch freundliche Gefilde .. wo hier und da manche schöne Blume blüht, 
die sich in den Kranz, den ich gewunden,, verflochten‘‘, antiquissimum sin- 
gulatim aevum (p. VJI) celebrans: „ein schwacher Nachhall .. weht freund- 
lich zu uns herüber ... wir bewundern prächtige Ruinen einer alten, herr- 
lichen, ehrwürdigen Zeit.“ 


- 


Orkarıs NOTITIA COMMENTARI so 
De ERES; 


est accurata utrlusque momenti (unitatis et eristentiae Dei) exploratio et compa- 
ratio; posterius certe (quod nostrum fecisse arguit textus graeci praemissi haec 
distimctio: &is Zorı) non licebat transmittere; quemadmodum etiam ad v. 24 de 
formularum 2x nlorews uovov et dx niorews uorns et discrimine et necessi- 
tudine singularem disputationem iure expectaveris. 

‚ Sed quidquid hoc est, ambitus certe 416 paginarum, quemadmodum iam per 
se spectatä lacobi epistolä nimius fuerit, in NTi gcriptiones pari proportione ex- 
tensus oınnem excederet modum. Itaque quum iuxta latinam vernacula etiam 
enarratio temporis necessitate videatur flagitari, talis vero, qualis a GERSSERO 
coepta est, non possit non salutaris medieina esse aequalium non minus ereduli- 
tati quam incredulitati: optanda et commendanda, eius evulgatio, suadenda ad- 
strictior pressiorque et verborum sententiarumque et typorum exscriptio. 

His triumviris totum NTum amplexis addendus paucis est alius 
triumviratus eingularum tantummodo partium explanationem professus. 
Agmen ducat, qui quatuor NTi evangelia *) recensere et cum com- 
mentarüs perpetuis edere coepit, Car. Frioe. Ava. Fritzsche, Theo- 
logus Rostochiensis. Is multis modis NTi interpretationem emendando 
firmandoque adiuvit. @Quam enim praeivit enarrationem, eius prima ac 
summa virtus in insigni subtilitate cernitur, qua se, si vel in historica 
exegetici officii parte quaedam desiderari passus est, non minus saga- 
cem comprobavit inveteratorum errorum indagatorem quam simpli- 


cioris veritatis felicem inventorem. 
Agnoscenda quidem, quae ingeniosi esse solet, aliqua Iuxuriatio, modo animi 
(at p.53 et [de magorum stella] 59 sqq.), modo eruditionis (ut in seriptorum ex- 
terorum non solum uberrima allegatipne sed explicationibus etiam atque emenda- 
tionibus Ir c. P.21 sq. 24 42 47 52 54 singulatimque p. 59 med.] absque re in- 
terpositis) et subtilitatis (ut p. 62 ad Mt. 2,2 9 [£v 77 avaroin); p. 81 ad 2, 12 
[kraxeıyae); p.W ad 2, 16 [ubi Grzö dısrous_pro genit. neutrins generis accipi 
potvisse non miratur solum sed paene indignalur]; p.115 sq. ad 2,3 [nbi quum 
t/, non 4» locatum sit, vehementer improbanter qui Evangelistae potius quam 
Baptistae verba habent] ct): verum plerumque tamen res ad liquidum perduetae 
sunt (ut p. 2 sq. [xara Mordeiovy et Mardelov), non item p.4 sq. [historica no- 
tienis edayyellov explicatio]; p. 17 sq. Lellips. in 7 zov Ovglov et sim.]; Pp- 30 
sq4u. 38 59. [Adyeodaı, naleiodeı, evgednvas Pro eivar) 99 sqq. [plur. pro sing.] ct). 


Et si vel modum subtilitas passim excesserit, ipse usus ipsaqug exercitatio abusum. 


sponte tollit, quum contra in eius neglectiene ac defectione ipsa interpretandi ars 
pessumdetur atque ad merum opifieium depriihatur. Quod autem genus bistoricum 
attinet, in eo vir doctus nec satisfecit nee kibi constitit. Neque enim variarım 
explicationum, quae aufficeret et certä nbique preportione regeretur, instituta est 
enumeratio, heque mytliica, quam isterpres sibi informavit, ensrrationis evange- 
licae aestimatio omni ex parte explorata ac servata. Imo inter historias et mythos 
ita fluetuat iudicium, ut modo historiae, modo narrateribus iniuria inferatur. Quod 
enim rerum gestarum veritatem non satis distinxit a conformationum exornationum- 
que accessionibus, id effeeit ut haud pauca omnino ficta putaret ab iis, qui iudai- 
cas reram messianarum opiniones (de Davidide divinitus generando, Messiae stellä, 
praecursore ct) vellent exprimere aliisque insinuare. ’ 

Pergimus ad duumviros exegeticä ut scientiä ita exercitatione 
claros, Herne. Avc. Schortrum, lenensem, et Ivuı. Frinor. Wınzerum, 
theologum Lipsiensem, enarrationem epistolarum NTi latinam nuper 
in ephemeridibus eruditorum publicis pollicitos.. De qua quum nihil 
definiverint ipsi, id unum dici potest, quod bibliopola hos commenta- 
rios continuationem esse voluit commentarü in libros NTi historicos 
a Kurmoruıo exarati. Utut igitur virorum doctoruu et universum in- 
terpretationis consilium et singulas interpretandi leges ac modos non 
poterimus non nostra facere: recedent tamen, ad Kuinoelienae scriptio- 


nis ambitum ac formam adstricti, a nostri commentarii ratione ube- 


*) Prodiit Tom.I (Ev. Matth.) Lips. 1826 872-pgg. 8; Tem. I (Ev. Marc.) 
typis fere exscriptus est. “ 


U. IN NOTUN TERTAMENTUNM 4D ALIA RATIO. 


riotem, certe continuae orstionis anarretionem exhihende.. ECeterm 
si vel illoruna ope oentigeris dontinno commentarie- totum N’Fum et 
(abseluto scholiorum Boskamussrrı epere): Vetus etiam compiecti: 
detrimentam_ non pesBe- non aspere interpretetionis sive proportionem 
sive: eausam, neme facile- negabit qui. ultra. mereatum existimat. 


Restatı temtio- losa qui, quad: ante hos eotm annos professus est, | 


nung: ipnsum repetät,. Go. Baszan. Wıren, Grammatiose NT} eonditer. 
Quam- enim primo: loco nvei im Kipistolas Pahli commentari spechmen 
insesinserat netissimam epistolae ad Gnlatas seriptane enarrationem*), 
textium in- luoem emisit hac praefationi subiunceta nota: „ Nunc omisd 
haee: verba , non quo abiecerum omnino istud ceneilü, sed quod, si 
ad ipeum: commentarium perscribendum: aggredi licuerit, aliam enar- 
randi rationem inire decrevi. Etenim; primum omni, qui dich so- 
bei. apparatu orilico denao pervesiigato grasca diligenter refingere 
et emendatius ezrscribere sienisque distinguere in animo est. 
Deinde glossarium Paulinum conficere statui, in quo vocabulorum 
proprietas et gracco ei Faulino usui convenienter explicabitur, si- 
gnificationum: necessitude aceuratius deimenstrabitur , notiones etiam 
reram copiose pertractabuntur. Denique graecis perpetuam an- 
notationem subüeiam, qguae, quantum fieri poterit, presse omnem 
sententiarum Padlinarum vim e singulls verbis verborumgue con- 
tinuatione ditueidet. Hasc autem divendi brevikas et lectoribus, 
spera, usilis erit et non aliena ab interpretandi: subtihitate, siqui- 
dem plüurima paucis verlis bangere lecteresgue ad glossarium Pau 
Inn remittere licebit.‘“ Tkeote vere. At nos, utut a cordato quo- 
que, interprete haee ratio et vehementer probebitur et quam primam 
pesfici optabitur, non potuimus tsmen eam ingredi: parkim quod ido- 
Reo, quo toi N’Fum eomprekenderetur, glosssrio caremus, idque 
demam teudere et virinm et temperis angustiä vetamur; partim quod 
in: evamgeliis: singuletim multa historiee: (ut de miraculis eorumgne 
explioatoribus) disputanda: sunt, quae negqne glossario neque annota- 
tion; perpetuse- graeeis subieetee salvä exrpesitienis perspicuitste ac 
proportione eommode possunt intexi. **) 

Fusius de causis ac modis operae: nostree in Ni. enamatione 
collocandae ratione iamiam reddita, superest quae quinte loco cum 
viris doctis communicanda erat 


LABORIS DISPOSITIO 


alqwe ad finem: strenus perducenda exeoufio: Seilicet interpretatio- 
nis‘ gqaalitetem et: ambitum iteratis demum studiis ad probabilem per- 


*) „Pauli ad Gal. epistola latine vertit et nerpeiusa mmnolntione illustravit G. 
. Wınar“ Lips. 1621; auetius et emendatius ed. li& [praemisso versionis 


latinae loco textu graeco] 18233; IU& [cum versione lat. absque textu:gr.] 1829. 


“") Ceterum ab altero 'quod ante aliquot annos professi sumus instituto, ipsum 
cum perpetua annotatione graecis subiuncta brevibusque indicibus 
(ad instar editionis VATERI, verum Tatione quae et aequabilior sit et magis 
sufficiat) edendi, ita recedet Venerandi praeceptoris enarratio, ut nostra, 
totum quippe NTum comprehensura, pressior longe esse debeat, glossarii 
autem omnibus partibus absoluti loco breves tantummodo conspectus vocum 
ambitu ac vi dogmatica singulariorum exhiberi queant. Speramus vero 
hanc editionem prius in lucem emittere posse, quam terminos Commentario 
scriptoe emensi simus. 


LABORIS DISPOSITIO. ROTITIA CONHENTARI IN N. T. s2 


fectionem emergere posse, quum nemo ignoret: imbecilliorem quidem 
formae animo obversantis effectionem illo Ciceronis „non tam per- 
ficiendi spe quam experiundi -voluntate“ cum Wınzero 
excusatam habere poterimus. Verum magis priusque premit scriptio- 
num interpretandarum ambitus. Is enim non solum per se, sed eo 
etiam quod, sive temporis reique, sive instituti nostri rationes. spectes, 
maturato opus est, vires excedit hominis unius, quid quod multum 
occupati ac distracti. Quamquam igitur ab uno adeoque aequabili 
ratione conscriptam interpretationem erant quae commendarent, hanc 
tamen interpretis unitatem istis necessitatibus posthabere eo facilius 
impetratum est, quo magis in coniunctis etiam plurium viribys ac 
studiis interpretationis non solum uritas obtineri posse, sed veritas 
adeo ac firmitas augeri deberi videretur. 

lam quum viros, quorum in literis singuletim sacris fama est et 
publice probata exercitatio, ad societatem invitare operis, cui unita- 
- tis proportionisque lex nostro consilio gravissima plenam certe liber- 
. tatem praeriperet, nonnihil arrogantiae necessario habeat; gquum ipsos 
etiam, 'quominus nobis operam suam gratificarentur, alia negötia coe- 
ptave impeditura fuerint: acquiescendum videbatur in iis, quos ipsa 
muneris academici ratio subministrabat formatos Societatis eregeticae 
virtute, quam a Veneraudo Wınzro a. 1817 conditam diligentissimä- 
que integri sexennii institutione corroboratam ab a. 1823 moderatus 
sum, eo magis, quo felicior eorum fere semper contigisset corona. 
Quae tamen notasse sufficiat, quum nec de singulis nominibus nec 
de singulorum edendi ordine satis tuto decerni possit, ipss vero 
executio monstrare debeat, quo versati simus iure. 

Ceterum quum enarrationem, .quae quam brevissimo tempore eX- 
hibebitur, ad voluminum proportionem revocare vehementer certe 
fluctuare deberei, satius duximus viam ingredi ceteroquin etiam 
commodiorem hanc, ut singulae scriptiones suis (ambitus sane di- 
versissimi) voluminibus singulatim venalibus in lucem emittantur; 
exemplum praeeunte enarrationis manualis sat notae*) auctore.. 
Ambitum vero quod attinet, quamquam accurate definiri nequit, is 
certe, qui interpretationi impendetur**), vir esoodet ambitum Scho- 
liorum RosENMUILLERI. 


*) Exeet. Handbuch des N Ts, 19 fasciculis [Lips. 1788-1809] saepius re- 
petitis [fasc. 1 ex ed. IVä 1822]; enarratio a nostris diebus prorsus aliena. 

_ **) Distribuimus ita: Voll. I (Introductio kermen. et crit.; grammat.; isagog. 
— breves conspeckün, au quales simul compendiorum instar inservire possint 
. lectionibus acadd.) II (Mt.) III (Mc.) IV Y (ie) V (Jo) VI (Excursus 
Evglior.) VII (Act.) VIII (Rom.) IX (1 Cor.) X (2 Cor.) XI (Gal.) XII 
(Eph. et Col.) XII (Philipp.) XIV ( 2 Th. XV (Epp. pastorales) av 
Philem. cum Excurss. kistoriae orine ap) AU Gebr. VIII (Jac.) XIX 
1. 2 Pir. et Jud.) XX (Epp. Jo.) (Apoc. 


PROLEGOMENA 


ıN 


EPISTOLAM IACOBI 


Ustholicae°) Ep, quam Idxwßog Ie0ö x. xvplov "Inooü Xe. dov- 
Aog inseripsit zaig dudexa gYulais raig &v T. diaonogg, 
SCRIPTOR 


non appellandus videtur A) Jacobus quidam ignotus TLru.: irgend e. guter 
Srommer Mann (vd. u0t. 92); Scur. (ls. 383): doctor xt., Hellen extra Pa- 


a) Epistolarum cathojicarum appellatio, qua deinceps septem insignitne sunt 
scriptiones (Jac. Ptr. Jo. Jud.) singulari collectione comprehensae, quum ipsae 
nee argumento nec consilio conveniant, a potioribus ducta atque abusu demum 
ad reliquas translata esse debet. Quam vero designatio involvit notionem uni- 
versalis, ea exorsa videtur a communitate argumenti [Osc. LEonT. de sectt. 
2; Gr. Wr. Wrer. Max; Beatu; Pr. DWerr. Schr] qua xa9’ Ölov scriptae 
Epistolis paull. ad certos homines coetusve datis opponerentur (1 Jo. 1[2] 
Ptr. Jud. Jac.; 2.3 Jo.). Inde facilis erat transitus ad communitatem usüs [Eus. 
HE. 2, 23 extr. 3, 3 ett.] auctoritatisgque canonicae [Cassion.; JusTinTan.; 
Haumonn». Bens. Nöss. Zıser. Eıcan.] argumertique (catholici) orthodoxt 
[Sımero, Tırımus, Corn. a Lap.; Schmipr). Ita quae ab initio dyxVxäsoı, 
eae deinceps informatae sunt canonicae; quod si vicissim habuisset, ipsaeque 
primo loco tanquam öuoloyovusvaı oppositae fuissent 7. pepoufvaıs (quod con- 
cludi posse videbatur ex Eus. 6, 25. 7, 25), non potuissent ap. eundem etiam 
ayrıleyouerau in catholicis numerari. Catholicae etiam audiunt Epistola Act. 
15, 23 sqq. (ap. Creme. Ar. Strom. 4, 512), Ep. Barnabae (ap. Orıe. c. Cels. 1, 63), 
Epp. Dionysii Cor. aliis quam Corinthiis scriptae (ap. Eus. 4, 23). Usu loquendi 
eccles. prorsus destituuntur, qui nonnisi nomen technicum esse statuunt [| Smr. 
Acstı; Huc] Epistolis paull. oppositum; item Pr. (ed.2) qui explicuit rag Aor- 
rag Enıwrolds xau0lov, reliquarum Epp. (sc. non paulinarum) summam s. uni 
versitatem. Add. Eus. 2, 23 extr.: Toraüra xa) ra xara 109 Iax., od 7 nom 
Tr. bvoualoulvwuv zadolızuvy Enıorolwy elva Afyeraı. torkov BE os 
vo9evera uEv" oö nollol yoüy 1. nalaöy avrjs kurnuovevoer, gs DüdR r. 
isyou£yns Iovda, wmäs x. aurjs r. Enıu Aeyoulvwy xaFolıxzav. Öuws 
di Touev &. revras uere 1. Aoınav &v nitloruus dednuooısvufvos Exxinolaıc. 
Osc. prolegg. in Jac.: Kadolızal Akyoyrus abıaı, olovel &yxüxkıoı. 0b Yüg 
dypwoouevus Eiver Ev) 7 nölsı, is ö Seiog Haülos r. Popaloıs 4 Kogıwätors, 
N005pwr&i tavıas 1. Ent. 6 1Wy TOWvıwy 10V xuplov uadmıovy Haag, alla 
x0@30Aov r. nnıorois, yros 'Iovdalcıs Tois &v 1. dınonopk, ws x. 6 Mlfroos, 9 
x. näcı 1ois Und T. auımy nilotıy yoıwrıavois teloücıy. Hızr. de studio Scriptu- 
rar. ad Paulinum (T.1V P.1I p.568 ed. Bened.): J. Pir. Jo. Jud. Apostoli septem 
Epp. ediderunt tam mysticas quam succinctas, et breves pariter et longas: breves in 
vbis, longas in sententiis, ut rarus sit qui non in earum lectione coecutiat. — Quod 
commubi consilio, fortasse ex imitatione Epp. Pauli scriptae sint, non 
in omnes pari sensu et jJure cadit; vd. de singulis, singulatim ad Petrinas; ma- 
gis certe attendi debebat, quod in antiquiss. monumentis priores locantar pavli- 
nis. Quod autem Ep. J’i primum earum locum jam ap. antiquos tenct, inde (cum 
Schol.ap. Wr) duci potest, örı TE noß@tog Entoxonos nv, x. örı ins Ilfrgov xa9o- 
Auxwi£oa" Teig yap Ava näcav ı.yijv dısonopubvas &yoapn dwdexa Wpvlais, 

Prolegg. in Comment. in N. T. Vol. XVII. 


SCRIPTOB. PROLEGONENA 3 
’ K 

laest. vivens, euj. mentio in NF. omnino non facta est]; mällä enim necessitate 
extorta est haec conjectura, in cujus favorem nihil afferfe potuit Schr. guam 
‘quod auctor ne verbulo quidem auctoritatem sibi vindicat ap.“ et quod “nomen 
Tex. tum temporis haud inusitatum * fuit: unde non dubitavit hunc suum J’um 

artum numerare eorum qui in NTo commemorentur (cf. not. f); — neque 

) Jacobus adsAypös xvoloy) [serioribus etj. adeApodeog et deadelpos di- 
ctus], s. uterinus s. Josephi vitrici ex ali& unare filiüs,- qui in (XIl certe) Apo- 
stolorum numero haud fuerit [Hımmomp Wuıston RSım. Heen. ©) DMicn. 


modo hujus rei causam attendag hanc, qugd fuit antiqgeissima. — Plura vd. (de Epp. 
cathh. appellatione) ap. Beearzöuor. Eini. I, p. 216-380. et (de unlversä earund. 
ratione) ap. Pr. Prolegg. p. 1-58. Add. Srorz de Epp. cathh. occasione et con- 
silio Tub. 1789. 4° (rep. in Opuscc. vol. Il); Sraöpzın de fontibus Epp. cathh. 
Gott. 1790. 4%; Zızster de sensu nominis Epp. cathh. Rost. 1807. 4°; Dn. 
ScHuLze d. schriftst. Char. u. Werth des Pir., Jud. u. Jac. Leucop. et Lips. 180% 
(cell. Ejusd. Nachtr. üb. d. Quellen der Brr. v. Ptr. Jac. Jud. praefix. ibro: Üb. d. 
schriftst. Char. u. W. des Joh. ib. 1803); Köster üb. d. Leser der Brr. Jac. u. 1 Ptr. 
in: Studien u. Kritt. 1831, 3, p. 581 -88. — — De Ep. Jac. speciatim vd. (prae- 
ter intptes, singulatim Pr. Prolegg. 58 - 132) introductionum scriptores: Miıca. 
II, $.237-43 (p. 1405-44 ed.4); Eıcan. 1Il, 2, $.27T-81 (p.569-98); Hvall, 
6.148-59 (p. 465-983 ed. 2); Berrnouvor VI, $. 657-685 (p. 2990-3040); Schmuıpr 
1, $. 136-40 (p.299-809); oz Warte Il, $. 167 - 69 (p.312-22 ed.2; cli. quae 
contra monuit Gvzrıxe Beitr. zur n. t. Einl.; Hal. 1828; p. 155 - 65); Scaorr 
6.89-92 (p. 875-96); Könzer Vers. üb. d. Abfassgszeit der epp. Schrr. d. NT u. 
d. Apoc. (Lps. 1830) $. 64 (p. 209 -11). Add. H4Miıca. introd. in Ep. J. cath. 
Hal. 1722. 4%; JCravusen diss. cont. introductionem in Ep. J. Gott. 1800. 4°. — 
Berger moral. Einl. I, 309-52; Greaıg de virtutibus Ep. J. Duieb. 1782; F. Kar- 
ser de nonnullis Ep. J. virtutibus. Hal. 1797; Köcher de rhetoricä Ep. J. in- 
dole. Lps. 1818.— NösszLr conjecturae ad historiam catholicae J. Ep. Hal, 1784, 
4° (rep. in Opuscc. fasc. II); GaBLer de J’o Ep’se eidem adscriptae auctore. Altf. 
1787 (rep. in Opuscc. N.5) ; Mıca. Wzper de Ep.J.cath. cum Ep. atque oratione J. 
Act. 15, 13-29 insertä et bac uträque c. illä utiliter comparandä. Vitb. 1795. 4°. — 
HıLveprann: D. Br. des J. e. homilet. Paraphrase (in Diario suo: Repertorium für d. 
Angighten des ev. xstl. Predigtamtes I [Meiss. 1825] 2, p.1-25); cf. not. y; Rıvch 
üb. d. Br. J. e. exeg.-krit. Versuch (in Win. N. krit. Journ. VI, 1827, 3, 257 sqq.adv. 
guem p. 290-305 extremam sectionem 5, 12-20 J’o vindicarunt H4GEnBAcH iu 
eod. Diario VII, 4, 395 - 404 et SchweckEnBunsEar in: Tüb. Zeitschr. f. Theol. 
1829, 3, 47-69 additä p. 70-90 disputatione de totius Ep. authentiä; add. Ejusd.: 
Noch etw. üb. d. behaupteten Widerspr. zw. Paul. u. Jac. av. oz Werr.)] ib. 1830, 
2, 178-90. et: Üb. d. theol. Character u. d. Abfassgszeit des Br. J. [cf. not. r] in: Bei- 
träge zur Einl. ins NT. ctt.; Stuttg. 1832; p. 196 - 213). — Intptum recensum 
vd. ad calcem Prolegg.. 5) Universam de fratribus Domini quaestionem post 
Pr. Prolegg. 58 sgqq. recentius tractarunt CLemen: die Brüder Jesu, e. hist. exeg. 
Abh. (in Wın. Ztschr. f. wissensch. Th. 3, 1829, 3-1 et Scuotr: üb. d. Brüder 
J. (in Röne. Magazin f. xsti. Predd. III, 1, 1830, 33-61). Add Scun«. Tüb. Ztschr. 
1. 1. p.84 sqq. et 179 sq. not. et Beitrr. (XIX Scholien zum Br. des Jud.) 214-175; 
retractationem nobis reservamus in Excursibus Evgliorum. c) ‘Hätten wir 
v. dem Allen nun e. lebendige Probe! Wenn e. Schr. vorhanden wäre, völlig wie wir sie 
v. diesem J. erwarten müssten, das Siegel s. Characters, Namens, Amtes u. Lebens; 
gerecht, kalt, strenge, tugendhaft - eifrig u. dabei voll sanfter Mässigg, geprüfter Weisheit, 
redlicher wohlüberlegter Rathschläge u. treuer Thinehmg mit den Leiden u. Gebrechen 
$. Brüder; e. Schr. die gleichs. jüdisch u. xstlich, die Vereinigg beider Reil. in e. Mit- 
telpuncte der Freih. u. T’ugend wäre — an Jesum dächte sie wenig, ab. mit tiefer Ehr- 
furcht, nicht an ihn d. Irdischen, sond. den Herrn, den Stifter d. Glaubens u. d. kö- 
nigl. Gesetzes der Liebe u. Freih. — warnte dabei am meisten vor den Fehlern, deren 
- Last dieser Jac. gefühlt hatte, vor hartem Sinne, Straüben gg Gott, Zwist u. Neid als 
Hindernissen d. Wahrh.; predigte ab. nichts so sehr als stille Weish., echte That, 
Harren, ausgeprüfte Geduld, treue Bescheidenh. u. Unterwerfg ; predigte dies Alles auf 
e. Art, wie’s weder J. Zebedaei, noch Alphaei Sohn, noch e. Fischer u. Zöllner thun 
konnte, gelehrt, abgebrochen u. gedrängt in Bildern, Weisheitssprr., voll Ausrufg und 
Scharfsinn, beinahe poetisch; im grammat. Ausdruck viel Eigenthümliches, treffend 
Ausgesuchtes, Kurztönendes, e. abgebrochener jüd.-griech. Wohllaut. Der Vf. nennte 
sich selbst nicht Ap., der er auch nicht war, sond. Knecht Gottes u. des Herrn J. Xsti, 


85 | . in‘ Kr. Iacopı. SORLPTOR. 


Me.’) Kıeux,””) NIENBYER 4) Zuccanist) Cravsen Tuorvox (ad Jo. 2, 12) 


der er war (denn e. Bruder des Erhöhten, der er auch nicht war, würde der bescheidene 
Mann sich gewiss nicht genannt haben); u. in d. ganzen Schr. athmete gerade der 
vorgezeichnete Bruder, der strenge, Gerechtigk. liebende Pharisäer od. Essäer, der redl. 
Weise, der enthalts. Gottgeweihte, der unabläss. Beter — e. Mann v. Ansehen u. Ge- 
wicht, der auch mit d. Schatten s. Ankunft schon Ordng, Ruhe, Gleichmüthigk. ohne 
'Ansehn d. Person einflössen könnte, vir pietate gravis — selbst bis auf die Schatten s. 
‚ Vorurtheile u. Lieblingsengen, der vorige Bruder des Herrn, J’us. Einem andern zu- 
geschrieben, wäre die Schr. unerklärl. v. Ende zu Ende; mit ihm erklärl. in jedem Zuge, 
jedem Wort, jeder Silbe — siehe da den Br. J’us in unsern Kanon! Er gehört so wenig 
dem Sohn Zebedaei od. Alphaei zu, so wenig diese beiden Brüder Judae waren, was ja 
v. diesem der Br. Judae offenbar sagt. Ihnen zugeschr. fällt alles vom Himmel u. wird 
e. non possum dicere quare‘ (215 sq.). Quae quidem omnia partim exaggerata. 
sunt, partim eos non tangunt qui Alphaei filllum a J’o Justo Hieros. non distin- 
guunt, partim vanis conjecturis nituntur»(v. c. quod a matre Messiam enix&, quippe 
primus e Josepho filius, etiam aliquo modo - Nasiraeatu, ut Baptista - Deo conse- 
cratus fuerit; quod Jesum aemulatus sit fraterno quidem verum plane judaico 
modo ideoque ‘minus favens eoque ipso apud Pharisaeos populumque haud exi=- 
guam auctoritatem nactus; quod resurrectione demum - quam praedictam a di- 
scipulisque neglectam solus expectaverit - ad Xto se prorsus dandum permotus, 
notä suä religionis vitaeque severitate istam auctoritatem posthac etiam servave- 
rit: — quae omnia ex Hegesippo et ex effato Evglii sec. Hebr. ab Hırr. enotato 
sunt coacta). *) “Fateor non potuisse me ad aliquid certi pervenire. quan- 
tom licuit suspicione intelligere, tres fuerunt Jacobi‘ et ‘e testimonio veterum ... 
J’us Justus... . hujus Ep. fuerit‘ auctor.‘ *") Untersuchg. d. Gründe f. d. Echth. 
u. Glaubwürdigk. der schr. Urkk. des Chth. II, 2. d) Characteristik d. Bibel ed. 
noviss. (1830) I, 395 sqq. — ‘Er, s. Bruder, Zeuge des heil. Lebens Jesu v. Kindh. 
an, vielleicht oft v. ihm belehrt u. gerufen s. Jünger zu werden — er hatte dennoch nicht 
geglaubt‘ - (“Wer den Menschen e. wenig kennen gelernt hat, der wird es ganz dem ge- 
wöhnl. Gange der gemeinen Denkart gemäss finden, dass d. Brüder Jesu später an 
ihn glauben, als fremdere Zuschauer s. Thaten‘) - ‘sonst gerecht u. ohne Tadel nach 
dem Gesetz, voll Wärme f. Rel.u. Tugend, unablässig flehend zu Gott um Erleuchtg 
u. Besserg, festen ernsten Characters, ... . ab. doch ungehorsam der Stimme d. Heifers 
der Nationen. Da sche ichs, dünkt mich, wie nun nach d. Auferstehg Jesu s. Eifer 
glüht u. aus Bruderliebe Xstusliebe wird, wie er einzubringen strebt was er ver- 
saümle, wie er nun fest u. unbewegl. gegründet... dasteht, e. Saüle am Hause Gol- 
tes, der K. Jesu‘ (403 cll.401). ‘Kein Wunder indess, wenn Eifer f. d. Gesetz, wenig- 
stens Behutsamk. nicht dagg zu handeln, Hpicharacterzug in ihm wird. Man muss 
nicht vergessen, dass die bestänrdligen seinem erhabnen Bruder gemachten Einwürfe, er 
sei e. Zerstörer des göttl. Gesetzes Mose, dass der stete Umgang mit Juden, das beständ. 
Aufhalten zu Jerus. (denn wir finden nirgends, dass er unter Hetden gekommen sei) viel 
Eindruck auf ihn gemacht haben können, dass eben der Ort s. Aufenthalts grosse Vor- 
sichtigk. doppelt nothw. machte‘ ett. (404). ‘Und nun — s. Brief! — Noch immer 
darin d. Hpthang zu s. Geschlecht! D. Ueberschr. .. . beweiset das schon; uw. so der 
ganze Ton der Schong, der nicht auf einmal zu viel verlangt, der nicht übertaäbt mit 
Drohg gg den Unglauben, der durch Darstelig der reinsten lautersten Moral, der gött- 
lichsten Tugend, hinleiten, sanft hinleiten will zu d. grossen Herrn d. Herrlichk.‘ (205). 
*Yon s. Gesch. im Staube führt. er nichts an, uw. wenn etwa e. Strakl kommt vom Ende 
der Vollendg, dem Ausgang des Herrn, — wie hingestreut! wie edel! Den Br. könnte 
jeder der jüd. Nation lesen: das Chth. war ja ihm nicht Secte; er schreibt als 
Israelit, nicht als anmassender Bruder des ird. Rel.’sstifters* ( 406'&x Han. 228 
qui 227 notat: “Juden u. Xsten sind ühm noch nicht abgetkeilt; e.'Volk'Brüder, Abr. 
ihr aller. Vater. Selbst wenn d. ‘Juden sie drückten, sie verfolgten — 'noch Brüder !‘). 
‘Gute Thaten — u. Reinhaltg vom Bösen — das möchte er in s. Brüdern fördern ! 
Denn dus ist ihm Gottesdienst! Die Idee verbreitet e. gewisse Würde üb. alles wus er 
sagt‘ (407). ‘Tief, sehr tief dringt er ein in d. Lasters Urquellen, fasst die Sünde fest 
u. stellt sie in ihrem wahren Lichte dar, üm zu warnen‘ (408). ‘Mich dünkt, wir hören 
den Mann sprechen, der selbst lange im Irrthum war, ‘der Bitterk. u. Streit hasst , . . 
Den eifrigen Beter, den Mann der voll Glaubens flehte, wer kann ihn im Br. verkennen ? 
So redet auch d. dlte Sage vor ihm‘ (410 5q.). ‘Ich denke ıbir sind: genug überzeugt, 
dass der Br. des J. e. grosser Schatz tst, voll der ausgesuchtesten u. feinsten Bemerkk. 
üb. höchst interessante Stücke des Chth.‘ (413): +) 'Dissertt. ad hist. etgjue an- 


3 * 


Scaırıon. PROLRGONENA ° 36- 


_ Faırzscun (ad Mt. 18, 65) Orzmen peWerrR Köntar”) Röckzar (ad Gal, 1, 10)5 
Erıpn. Gr]; is enim si revera hoc nomine extitit’*), auctoritatem certe dignitatem- 
que seriori demum traditioni debet: namque quem P. hoc nomine insignivit Gal. 1, 
19, is 1) in Apostolis numeratur®) atque -singulatim quum de tempore agatur quo 
duo hujus nominis Apostoli superstites erant - dici videtur ex oppositione adelypov 
Yoayvov posthac detruncati (Act. 12, I sq.); certe 2) diversus esse nequit ab eo, qui 
ap. P. in eodem orationis ambitu (Gal.2,9. 12) atque alibi (1 Cor. 15,7 cll.2Cor. 11, 
5.12,11), itemque in Actt. (12,17. 15,13. 21,18) absque omni additä notatione 
tanquam singularis auctoritatis, Hierosolymae potissimum, vir commemoratur; 
itaque 3) non diversa aliqua persona sed isjspse est, cui plerique/) [Hıre. Asstın 5 


tig. eccles. pertinentt. (1781) T.I. diss.1. de tribus Jacobis. *) P.15qq. *) 
Quemadm. non quidem Jesu fratres veram eorum nomina addubitavit ps WETT. 
Introd. p. 305 ed. 1: ‘Hier [Mt. 13,55 Mc. 6,3] u. Mt. 12, 46 sind unstreitig leibl. 
Brüder Jesu gemeint, ab. die Namen scheinen unrichtig angegeben zu sein. S. EıcHa. 
III. S.570 Note. BzarnoLor V. S.2650.° Poterant consobrini cum fratribüus con- 
fundi. e) Vba: Avi)9ov eis Ieooo. loropjanı Ilfıgov, x. Eneusıva od 
aürovy nulgas dexanevre‘ Erepoy di T. anoorolwy oux £idov el un la- 
xußov zT. adeRpYor T. xzuplov" non decernunt. Namque & un quanquam 
semper est excipientis, tamen fieri potest ut partim exceptionis momentum nec - 
grammaticä conformatione nec nexu satis sit monstratum, partim exceptio ipsa 
ex rei tractandae naturä simul exclusionem involvat. Ita v.c. Ap. 21,27 (Ov un 
eselIn Eis auımy nüy xoıvov „... eb um ol yeygauuevor Ev z. Bıßllp 7. Lons) 
05 yeyg. grammatice exceptio esse possunt et Tayrüs x0ıv00 et ToU 
eilseldeivy, res vero nonnisi posterius fert simulque, quae circa introitum op- 
ponantur etiam sibi ipsis contraria esse, monstrat. Sistuntur eorum qui haud in- 
trabunt exceptio introituri atque qualitate demum suä, hi excliudunt «los, 
quia &y xoıvöv non magis scriptum esse potest in libro vitae quam intrare. 
Item n. 1., ubi &r. z. ar. diserte ad praecedd. Petrumque respicit (alium Ap. 
praeter Petrum), notatio fratris Domini Jacobo addita non solum apposita esse 
potest distinctionis causä (ut a fratre Joannis), sed etiam opposita: alium Aposto- 
lum non vidi, vidi vero fratrem Domini. Ita J’um apostolorum numero. excludi 
(non quidem debere sed *e noto Graecismo‘ posse) statuit Frırzsch. ad Mt. 
482. Praeiverat Hess Opp. XVIL (Gesch der App. Il) 909; secutus est CLEMEN 
340, Concesserunt etiam Wın. (ad Gal. 5lsg. ed. 3) et ScHr., quanquam nostro - 
l. repudiantes, ille quia dubitari possit utrum patres fidem mereantur fratrem 
aliquem Domini ab Apostolis diversum sistentes, hic quia argumentatio Pauli of- 
ficiat. Illud quidem verum (vd. not. f); quod vero alterum attinet, non quidem 
decernit, quod. etiam Schunk. notavit, Paulo id agenti, ut se monstraret ab apo- 
stolorum institutione haud pependisse, opus fulsse commemoratione ‚„Apostoli: 
namque etiam a solo Domini fratre et haberi et facile peti poterat institutio. 
Verum 3) non minus contortum alienumque est, J’um 2, 9.12 absque definitione 
appellatum s. tanquam non Apostolum cum Petro et. Joanne componere, quid 
quod iig praeponere (’lax. x. Knpüs x. ’Inavy. ol doxoürres oruloı elvar), 8. 
tanquam Apostolum (Alphaei filium) a fratre Domini eodem orationis ambitu com- 
memorato discernere; ut a vi vbis inferend& te abstineas, unum tantummodo 
agnoscas oportet in istä Pauli scriptione Jacobum eumgue apostolum. 2) Quo 
‚Altero loco mentionem facit fratrum Domini (1 Cor. 9,5: Mn ovx E ouev EE- 
ovolay, Adelpıy yuyaiza negiüyev, os x. ol Aoınol Gnoozolos x. of adelypob 
T. xvolov x. Knpäs), incommode tanquam non Apostoli interponerentur, aptis- 
sime contra ab Apostolis in universum oratio traduceretur primum ad eos qui 
ex eorum numero eognatione Domini eminerent (inter quos prae reliquis pollebat 
J’us), deinde ad eum qui non solum inter Judaeoxtt. sed etiam inter Corin- 
thios. singularis erat auctoritatis, Perum (1 Cor. 1, 12). 3) Adde quod Act. 9, 
. 2%7sq. , Paulus. diserte dr. et a Barnaba zgös sous dr. ductus.esse et ner 
„eUTWv vixisse;. certe causa deest, cur haecce c. Hessjo dicas ipsius Ap’i nar- 
-Tatione emiendari accuratiusve definiri. — Ceferum quod ScHnK. non solum in- 
vito nexu verum etiam ne salvo quidem linguae.genio illud habere .opinatus est, id 
‚ita 'explieujt! (Ann. 144): ‘aullum enim hujusmodi duritiei extat exemplum, -uf, ee 
pen. post Erepov significet sed, et nonnisi sine hac. oppositione vox @AAos, minime 
autem !repog, interdum redundat (Wıx. Gr. 463), quod insuper appositis vbis 
Toy Ana. vetatur, nisi forte &repov zwv ann. facere velis alium praeter Aposto- 
los, einen [Nichtapostel, qnod vide quid esset‘!!. .. f) Quotquot antiquorum 


3 ’ ıu 'Er. JAcosı. SCRLPTOR. 


Bunp. Wr. Crz. Bme. Sur. Gast. (singul. adv. Herv.), ‚Sronn Assrı Pr. Hr. 
Gas. Grisu. Scunx; HMiıcu. Hinısın Hve Eıcan. Beate. Wım. (ReaiWB) 
MATTHIES (ad Gel. 1, 19)ett.] Ep’am attribunt, U) Jacobus minor (ö ULxDOG 


[4 


nostram Ep. agnoscunt, J’o fratri Domini eam tribunnt, in unanimi de re ipsd 
consensu nonnisi in definiendo rei modo dissentientes. “Auctorem igitur (ait 
Gas.) Ep’ae fratrem esse Domini, hoc sane nobis non negandum est, nisi quid 
temere sumere vel abjicere velimus. quo autem sensu auctor hujus Ep. frater 
Domini dicatur; sitne Alphaei filius, an alius; cognatus Jesu, an germanus ejus- 
dem frater: in hoc certe salvum est nostrum judicigm, atque s. hoc s. illud 
statuamus, id sane fieri poterit salvä fide ecclesiae antiquae.* Jam vero tertium 
istum um non agnoscunt 1) Ev. sec. Hebrr. (quod um Justum a Xto 
Jratrem compellatam anunumerat iis qui biderant calicem Domini), secuto - non 
sine fluctuatione - Hızr. (qui quanquam ad Jes. 12 apastolum 13mum dieit, ad Mt., 
12 et in cat. 2 J’um. f. D. cognomento Justum facit salvatoris consobrinum 
quippe non Josephi ex alia uxore sed Mariae sororis matris Domini filium); 2) 
Hezszsırr. gui (ap. Eus. HE. 2, 23 cll. 3, 20. 32. 4, 8 singulatimque 22) re 
accuratius consideratä - nullä matris mentione factä - fratres servatoris ejus 
sistit patrueles (narrans J’um fr. D. Justum ecclesiam suscepisse era To» 
d«rro0r04 my [quod sane Hıre. aliique reddiderunt: post apostolos]; commemo- 
rans alium zara oagxu Aeyousvov Tov xuolov ddeApov, Judam, cujus duo 
' nepotes a Domitiano accusatos perscrutato dimissi ad Trajani usque tempora 
superstites fuerint, nec non Zvusüve viöov roö Klon& quem unanimi consensu 
J’o Justo suffecerint Hierosolymae episcopum, quippe Övra aveılıöy Tov Kuglov 
devregov, quique sub Trajano demum 120 annos natus martyrium subierit; 
notans denique, Clopam fuisse Josephi fratrem — quod eo magis notandum, quum 
nullum vestigium sit, sententiae «ie fratribus istis leviratüs jure a Josepho genitis 
istum fuisse auctorem); 3) Cream. Arzx. ap. Eus. 2, 1. (qui narrationi, Petrum,, 
Jum et Joannem ünd toü Kvplou nooterunuevovs [dieit igitur Zebedaei fillum] 
gloriam sibi ipsis non vindicasse sed /axwßo» roy Alxarov Hierosolymae 
elegisse episcopum, addit diserte: Avo d2 yeydraaı "Inxmßoı, eis 6 Alxauog, 
Ö-xura zob. nıeguylov BAnIels „.. Ereoos dE 6 zuparoundeis. idque postquam 
notavit, yvocıy a Xto post resurrectionem 'Taxwßp ı& Aıxaly x. Inarın x. 
Zl£row datam fell. Jo. 20, 2. 1 Cor, 15, 7] eos zois Aoımois anogröloıs, hos 
vero rois EBdounxovre tradidisse). De Orıs. ambigunt, qui ad Mt. 12, zıyvas 
commemoret qui ad Ev. sec. Petr.. provocantes dicant fuisse vioüs ’Iwonp &x 
7tooTeo&g yuroıxös, ipse vero ad Mt. 17. cum Crem., sentiat. Add. Caays. et 
Taor. ‘(qui dd. explicant aveıaor, filium materterae Jesu et Clopae) et Turn. 
(qui a Josepho fratri Clopae teviratu generatum statuit): quos Clopam non di- 
versum ab Alphace sibi informasse, ex ipsorum silentiö coneluseris. — Distin- 
guunt, pfaeter istos ap. Orıs,, Constt. app. 2, 55. 6, 12. Eus. 2, 1 [ro xu- 
olou Asyögsvoy adelıpov,, Öredh aal ovros ou Iounp Eromwaoro nais, Toü 
di Xosarodv nern 6.:Fuanp] 23. cl. 1, 12 al. et in Jes. 17. Craırr. Hıeros. 
cat. 4. 14. Enke. Nyss. de, resurrect. or. 2, alii, quorum Krıps. dicit etiam 
Apostolum. — Is veto, cui 'summam in hac re ätıctoritatem tribueris, ipsum 
controverside momentam non tangit-. Jos. np. Artt.:20, 8 [9] (et ap. Eus: 2, 
.23 extr.) nonnisi ddelypöy "yoov. ou Aeyoufvov. Xguoroü, ’Tixwßos Ovoua wur, 
xal Tıvüs Er&poug commemotat, quos Ananus junior „ Pontifex Sadducaeorumgue' 
familrae addictus, opportunitate abusus Festi mortui Albini vero nondum praesen-'" 
tis, legis. violatae incusatos tumultuariae lapidationi subjecerit, ipse ideo et ap. 
Agrippam et ap. Albinum accusatus pontificatugue ab illo motus. Hisce Patrom 
alii alia extorsissse videntur. . Adhibitä np. (quae est ap. Cem. Ar.) traditione, 
J’um de pinnd dejectum fullonis insthumento periisse, non solum ejus justitiam et 
ap. populum auctoritatem, sed modum etiam supplickk mirum quantım exornarunt, 
praeeunte Hezaxsipro (qui v. c. narrat eum.ab utero matris sanctum fuisse; soli 
in sancta intrare licuisse; adorando: ei precando genua in morem camelö sensum 
contactüs almisisse ; a\Judaeis super .pinnam templi constitutum esse, ut-ab omnibus 
videri et audiri'posset, jussum quippe populo contra Xtum persuadere, atque de- 
jectum demum quum vieissim faceret ctt.). De quibus alio loco fusius disputafuri, 
hisce nune. fungamur subjungendiss :1) Recte notatum esse a Wın. (ad Gal. 
1, 19): 'Dubitari ‚potest, an patres in hae caus& fidem mereantur: similia certe 
(quae mulsa sunt) non 'tam..e vetere. quadam traditione quam e locorsm NTi 


SCRIPTOR. PROLEGONENA " 83 


Mc. 15, 40), Alphaei s. Clopae?) et Mariae materterae Jesu. (Mc. 15, 
40. &7. 16, 1. Mt.27, 56. cll. Jo. 19, 26) filius, Apostolus (Mt.10, 3 
rell.) ; is enim negue 1) in historiä apost. ejusque adep primordiis abs- 
que omni vestigio evanescere*) poterat, singulatim si alius ejusd. no- 
minis vir, post mortem demum Domini rzıorog (Act.1,14 cli. Jo. 7,5), 
Apostoli si non nomen certe dignitatem adeptus, in ejus quasi locum 
guccessisset, nzeqgue 2) successorem habere qui jam anup 62 insti- 
gante populum Anano per tumultum occideretur, et cogsomine Ju- 
sti et primatu inter Hieross. insignis (vd. net. f); contra quam et 
Hierosolymis rem xt. in tantum moderaretur, ut eorum quasi &rtioxo- 
og dici posset, et cognatus esset Ati (vd. npt. g): nou solum hoc 
sibi prae reliquis sumere poterat, ut ad esieros literas tantä seve- 
ritate et fervore daret‘), sed etiam frater Domini eo facilius 


en 


putidä intptatione profecta esse constat‘; 2) Nösträ in re momentum fecisse 
ex alterä parte virginitatis Mariae superstitiosam (cujus jam Orıs. memipit) 
religionem, ex alterä vero studium J’i Justi auctoritatem exaggerandi: adjutum 
utrumque locis NTi minus claris; 3) Dignum esse quod attendatur, ad J’um et 
Josetem filios Clopae Tratribus Jesu cognomines accedere in traditiona Symeonem, 
item nomen inter hos obvium, quartumque etiam haberi posse Judam, neutrum 
vero bis inveniri; 4) Cognomini Obliae, quod J’o Justo tribuunt nec tamen vel 
paululum probabiliter ekplicuerunt Heces. et CLem., fortasse subesse notatio- 
nem vioö zoü Kiwna s. Algalov, transpositis literis; 5) Duplex fratrum D. 
genus, qguorum alteri frates. germani fuerint ajteri vero nongisi tauquam conso- 
drini ita dieti, qui statuant [Store SchT], et caus& destitui et difficultatibus 
impediri haud spernendis; namque si vel concesseris, Alphaei filium post mortemi 
fHii Zebedaei non opus habuisse accuratiore distinctione, quia frater germanus 
ejusdem nominis auctoritate publicä prorsus caruerit, quaeque de eo narrent 
Patres, e loco Gal. 1, 19 fluxerint male intellecto: tamen’ a) quo jure fratres 
alio sensu accipiuntur in libris bistt., alio in P. Epp.? 5) quid facies Judae 
fratri D. et’ Symeoni Clopae filiv ap. Hrzc«s., siagulatimque fratribus D. ap. P. 
1 Cor. 9, 5? Certe contortum videtur,, eum ‘praeter J’um Alphaei f. vel alios 
quosdam Apostolorum quibus cum D. cognatio intercesserit nobis incognita, vel 
Matthaeum olim Levin appellatum qui Mc. 2, 14 Alphaei f. appellatur, intellexisse*“ 
(Scart. Is. 380).  :g) "DOT quod gr. ’4lyeiog (cll. "31 Lxx ‘Ayyaios), magis 
hebr. singulatimque ap. Galilaeos Kiwnäs audire poterat. Quod si minus placuerit, 
haec etiam optio data. est, 'c. Scunx. Algpeiov explicare and = 8 ya 
celebra patrem, quod gr. verti potuerit Kisönarpos gloria patris, unde Kisonug 
et Kimnäs ex notissimä contractione. Utrum vero Kieonas {alter Emmauntem 
proficiscentium ap. Luc. 24, 18 idem sit neone,:ambigitar. Vix decernit quod 
2. vo ER y 
a Sın. Kiwn. et Rleon. laauno "Alp. vero aan exprimitur. A) ‘Es 
ist (ait DWerrT. p. 316 ed. 2. preeeunte Farrzsch. ad Mt. 481 5q.) besser anzu- 
nehmen „.Jac. Alphaeus. Sohn sei im Verborgenen geblieben ad. bald gestor- 
ben, dagg Jesu Bruder bei der Gem. zu Jerus.. in Ansehen gekommen.‘ Cur? vd. 
not. k.: ii) “Wem sich (netat Scunx Beitrr: 208) der Vf. seibst Jac. nennt, 
so: muss ‚man zuerst an den J. denken, weleher als d. erste Vorsteher d. Gem. zu 
Jerus. od. richtiger als d. angesehnste Mann in ihr . vorkommt.‘ Denn als solcher 
wer er befähigt‘, e. Kreissehreiben an d. sämmtl. ausserpaläst. Gemm.. zu erlassen; 
als solcher durfte er wagen, diesen so ernste Wahrheiten mit solcher Strenge vorzu- 
halten. Jerus. war auchfür d. Xsten, wie bisher f. d. Juden, der relig. Mittelpunct 
ihrer Genossenschaft‘ — ‘weil (ut idem habet T'üb.. Zeitschr. 76) sie unmögl. auf 
einmal. aus d. langen Gewöhng relig. Süte u. Ansichten heraus uw. zu e. wahren 
Schätzg d. Judenth. gelangen konnten‘ — ‘u..das Ansehn .des. dort. Hohenpr. u. 
Synedriums war auf die xzstl. Gem., so lange durch d. Anwesenh. vier App. verherr- 
licht, übergegangen. So sehen wer in d..berühmten Streitfrage üb. d. Zulassg der 
Heiden die Antiochener sich nach Jerus. Wenden; die ‘dort. Brüder unter .J. Leitg e. 
zur Norm werdenden: Ausspr. ‚thun. Ja von Jer. qus u. auf J’us. Auctorität sich 
stützend, . sehen wir falsche ‚Brüder die auswärt. Gemm. beunruhigen, weil was v. 


39 ın Ep. Jaconı. SCBIPTOR. 


dici*), quo aptius Ita distingueretur a‘fratre Joannis, qui - D) Jaco- 
bus major, Zebedaei filius natu major, piscator Galil. (Mt. 4, 21), interioris 
admissionis Apostolus’ (Mt. 17,2. 26, 37 al.), Hierosolymis jassu Herodis Agrip- 
pse circa a. 44 imperante Olsyıd. occisus (Act. 12, 154.) - ut. Ep’ae auctor dica- 
tur [Isınor. de vita et morte Sanctt, 73. Casp. Sıncrıus all.], non sufficiunt 
subscriptiones veteris translationis lat. ap. MARTIANABUMm*) editionumque Syria- 
cae Pesth. Wınmanstanıı*), Teemerrı et Taostır t), singulatim quum 


in J’um’ minorem argumenta et externa et interna’): cönveniant: quan- 
quarı aeque fundamento careat quod aetatem necessario poscant alii 
Alphaei filio antiquiorem, alii Zebedaei filio recentiorem. Namque 
quod *Ep’'ae . 


dorther kam,.besondrer Beachtg u. Berücksichtigung werth schien.“ Addit deeretem 
iHud Hiesos. (Act. 15) J’i auctofitate exhibitum habere quae cum Ep. nesträ 
comparari possint. ‘Dürfte man (ait 209) e. Abfassg des jerus. Briefs (NB. an 
syr. u.!kleinasiat. Heidenxsien) in griech. Spr. u. griech. Verhdigen auf jener Ver- 
sammi. annehmen (Hvs Einl. II: S.-10), so würden sich [ausser der Grussformel 
xulgeıw 1, 1 ell Act. v. 23] noch! zur Vergi. darbieten v. 29 dınengoüvres ... ev 
soaäere 3, 8 Ei reisite.... xalbc naıeitez v. 20 drugreilaı avrois TOoU aneye- 
oda 5; IT .oosmuf. vod un Bo.; 0.17. &p ods Anızexinrar 16 Övoue uov Er 
wözovs v. 14. En) To dvogl. aurov 2, 7.16 xulör dvoua ro Enıxindiv Ep ünäg“ 
Cf. diss. Weseri (c. not. a): °'' %) Appellationes adelyod, fratris, IN in usu 
loguendi latius patere, idoneis'monstrarunt exemplis (vd. Pr. 82; notaruat v. c. 
Xen. Ejt. 1, 5, 4 Cic. ad ‘Atl.' 1, 5 Liv. 35, 10; et nostrorum Gen. '13, 8 ubi 
Adr. et Lot IHR WIN Lxx: ürsownos adeAyol, et 29, 15 ubi Laban Ja- 
coba,smN IN NS. Lxx: adsApös uou); mec momento caret, quod hehr. et 
aram. consobrinus et. Datruekis, dreyuos, singulari vcblo exprimi nequit. Quem 
latiorem,-psum noh -satis a Bosträ.re_removent, quae coutra notavit DWETT.: “dass 
jener ungenaue Spr.gebr. schwerlich; bei e. Beinamen stattgefunden‘, et: ‘dass kei- 
nes, der Apustelverzeichnisse die nahe Verwandsch. des J. Sohns des Alph. mit Jesus 
andeutet.“ Partim cognomen tum demum satisque est accuratum, si Aequa- 
libus aullam dubitationem relinguit; jam fratres Jesu naturales, si qui fuerunt, 
certe non, innotuerunt. Partim in istis indicibus latior ille usus vitandus erat 
propter reliquos &delpoös. sensu strictiore dietos. Omnino et Apostolis ipsis 
magis in promtu. erat et aegualibus. sufficiebat commemoratio Alphaei, apud reli- 
quoa vero. singulatimque. ap. exteros ac seriores non sufficiebat solum sed mo- 
mentum faciebat notatio cognatzonis (ut in altero J’o appellatio fratris Joannis 
Ap.), ‘Quidni enim (ait Wın. ad Gal. I. c.) potuerit J. ille Alphaei, cui propter 
eam quae ipsi cum Jesu intercedebat cognationem singularem Hierosolymitani 
auctoritatem tribuisse videntur, a suis honorifice frater Domini appellari, etiamsi 
non. esset frater. germanus?‘ Certe. non repugnat FrırzscH. qui (ad Mt.480) no- 
tat in omnibusistis 1l.. “non vbis inesse talem vim, sed aut errore vocatos fratres 
a scripteribus, qui non fuissent, aut ‚negligentiä in ejusmodi locis, ubi quae homi- 
nes intercederet cognatio, diligenter constitui nihil attinebat, sed sufficiebat caritate 
junctos fulsse significari.‘ *) ‘Explicit’ epistola Jacobi filii Zebedaei **) ‘Sic 
in nomine J. Xti domini Rostri finimus tres Epp. J’i, Petri et Jo. qui transfigu- 
rationis Domini. nostri testes fuerunt, cum coram ipsis in monte Tabor transfor- 
maretur, quique Mosen et Eliam cum eo colloquentes viderunt.* +) ‘Tres 
Epp. trium App. coram quibus Dom. noster transmutatus est, i. e. Ji, Petri et 
Je“ — Goptra Ed. biblior. pelygl. -solum J’i nomen, versio vero arab. Err. e Syr. 
expressa. fratzem. Domini habet, Syrique ipsi (in Missalibus et Lectionariis, item- 
que Erprasu.) eidem fratri Domini Ep’am tribuunt. I) In NTo cautus ap- 
paret atque- moderatus, qui aingnlatim Judaeoxtianis magis parceret quam Paulus 
(Act. 15, 13sqq. 21, 18 sqq. cell. Gal. 2, 9sgqq.); atque Ep’a etiam legem, mo- 
saicam diserte nec observandam .sistit nec impugnat. Item antiquae historiae (vd. 
not. f) sistunt Judaeis minime: invisum sed magni aestimatum, exaggerantes sin- 
ewWarem. qua floruerit et vitae severitatem et precationis ardorem. Addiderunt 
recentiores- (singulatim Pr 103-160 praeeunte Acstıo I p. 7-13. 42-51), Zs- 
saeuırum eum. ». familige antea adsceriptum fuisse s. certe disciplinae farisse ac 
indnksisse,. Verum 1).argumenta externa prorsus desiderantur, quum Nasiraeus, 
qualem moR sine suspicione nimii Hegesippus describit, Essaeus quidem esse posset 


ABOUNENTUM. Paoxzeouena 30 


ARGUMENTUM ‘ 


et oeconomia docent, scriptorem partim consolari et erigere vo- 
luisse Xtianos vexationibus afflictoes, ut his tentationibus recte et 
sapienter uterentur ad persuasionem suam virtutemque xt. confir- 
. mandam atque perficiendam, partim errores quosdam quibus illi 
deciperentur corrigere et quae irrepsisgent vitia emendare “ (Scur): 
id ita deprehenditur pertractatum”), ut aetati recentiori Ep’am as- 


nec tamen deberei; quae vero 2) argumenta interna proferuntur ex Ep’ae cum 
Essaeorum placitis et moribus comparatione, quangquam nullo momento neces- 
sarie evertantur, item non potuerunt sistere, quae ex hoc fonte derivari non so- 
iam possent sed deberent. Quanquam, quemadm. P. Pharisaeus, J'us Essaeus 
fuisse. possit; quanquam silentium etiam NTi de hec familiä In tantum non obstet, 
ut fortasse magis juvet; quanquam denique nec ungerdi praeceptum 5, 14 Es- 
saeorum ungwenta repudiantem severitatem necessarie laedat, quippe non luxuriei 
sed morbis ea concedens et eommendans: vix tamen decernunt, A quod zonnisi 
bona a Deo, mala'ab hominibus derivet (1, 183—17; cli. quod Essaei poseunt 
zo nayıny ulv dyadüry altıov, zaxou di undsväs voulier elvıu 16 Yeiov); 5) 
quod jurare vetet (5, 12; ell. quod ray udv -ıö' dr um’. auröy Idyvoorsgov 
Boxav‘ zo BR Ouyusıv avrois regliorerar, yeipov Te Baıopxlas unolapharovtes“ 
In yao.ndn xarlyvwosal yaocı Toy Anıorovusvor, dlya Heoü); c) quod jubeat 
lapsis.parcere (5, 15; quemadm. Essaei propter ‚graviora delicta exclusis eoque 
ipso miserrimae 'sorti traditis seliti sint interdum .ignoscere — ubi np. essent 
Zoyazaıs avanvoais!); d) quod in sold morum doctrind versetur (quemadm., Essaei 
Phllosophiae repudiato 7@ Aoyıxz@ et TS Yuoıx$, nonnisi TO 7Fi20v tractarunt 
dque revocarunt ad 76 Yılodeor, yılaperov, gılaydpwnov'eivary. 'Addumt quod 
Kssaei fuerint zarte xatalınovres Heß - nepl Tas »olaeis axpıBloraroı — pildi- 
Anloı 'x. tüv Allwy Hikor - . ndovas ws xuxlav " ATTOOToEpDREVDL - Karapod- 
yntal r. nAovrov - in calamitatibus sustinendis Constantissimi — vitam -rusticanam 
urbana®' praeferentes - belli inimici — libertatis defensores - continentissimi linguae, 
luxüs, iracundiae, mendacii - deditissimi precando. — ‘D. wahre Gottesverehrg (ait 
Asstı'p. 13) besteht nicht in Opfern u. aüsserl. Gebraüchen, sond. in Tgd d. Her- 
zens u.: Unschuld d. Wandels. Tgd ist die reine uneigennütz. Liebe Gottes u. des 
Nächsten. 'Bruderliebe, Frugalität, Enthaltg v. aller Wollust, Wahrhaftigk. u. Red- ' 
lichk., die auch ohne Eid nie täuscht, Ehrerbietg der Jugend gg d. Aller, Rein 
lichk., 'Arbeitsamk., Geduld u. Standhaftigk. im Leiden, unerschütterl. selbst durch 
die grössten Martern nicht zu beugende Festigk. in Behptg ihrer Grdsätze u. ihres 
sittl. Characterss — das sind d. Eigschften des echten Essäers.‘ m) Comple- 
ctitur Rıuca (281sgq. disputata) 290 cli. 284: Zweck u. Absicht (1, 2-4 vor- 
angestellt, so dass fast jedes Wort volle Bdtg hat), zu ermahnen u. zu trösten 
in mancherlei Versuchgen v. innen u. aussen (durch Missbraüche u. Vorurthie 
2; durch Aergernisse voreiliger Lehrer 3; durch Sinnlichk. u: gottentfremdende Welt- 
liebe 4, 1f.; durch Ueppigk. welche immer im Gefolge des Reichth. ist 4, 13 f. ; 
durch Verfoiggen 5, 7) ist schön und kräftig durchgeführt, indem der Br. mit herzl. 
Trost beginnt, darauf zu ernsten Wahrheiten u. dann zu heftigen Rügen übergeht, 
endlich: wieder hinleitet auf liebevolle Worte an die frommen Duider u. zuletzt mit 
dem so grossen als zweckmässigen Gedanken, welcher in d. gekränkten ungeduldigen 
Gemüther süsse Ruhe bringen musste, schliesst: Or nolvankayxvog A. er sei ja 
der Erbarmer! — Ita ne opus quidem est c. Knr. (459) eo provosare, quod 
sit ‘popularem ubique rationem secutus, qua uti solent qui hortativas Epp. scri- 
bımt, apte quidem institatoqne duo convenienter, at de nexu et ordine sen- 
tentiarum minus sollicitus‘ (qui tamen ipse extremo fere exordio -'v. 19 - bre- 
vem recensum deinceps dicendorum invenit: promtus ad audiendum 1, 22sqq.; tar- 
dus ad loquendum 3; tardus ad iracundiam 4.5). : Multo minus Jicet (c. Anon. 
ap. Hen«k. N. Magaz. IV p. 534) dicere: “Uebrigens ist d. ganze Br. olme innre 
Ordng, ohne Kraft, ohne Reichth. d. Begriffe, ohne dialeet.'Gewandth.“ estque caute 
ad Jac. certe applicandum quo Acstı (p. 14) Ep’as cathh. a paulinis differre 
censet, (Pianlosigk. u. orator. Nachlässigk.; uncultivirter ab. gesunder -Menschen- 
verstand u. e. ungekünstelte Natürlichk.; ‘so wenig die genannten Vff. e. obj. Plan 
gehabt zü haben scheinen, eben so wenig bemerkt man auch e. subj. infihren Brr.‘). 
Add. pWrrTT. (319): “D. Gedankengang ist höchst schwankend u. -springund, U. 


a4 me Er, Iaoosı. ARGOHENTUN. 


signare neo necsssarium: st ‘nec cbmmodum; ut in plürimis ingenio ' 
Jacobi minoris, quale aliunde innotuit, convenientissimis nikl depre- 
hendatur quod hunc scripiorem ezcludat. A) Calamitates im 
cumbebant nondum Ewc afuorog [1, 3. 5, 7sqg.; nec obsunt 4,2. 5, 6. 
vd. Gomm.], tamen - a populariam primoribus et opulentie maximam 
partem profectae [2, Öeg. 5, 1aqgq. 1, 102g. cell. Act. 8,1 sqg. 12, 1egqgq. 
13,50. 14,5 al.] - satis graves quae Judados, fortasse expectatione 
potissimum felicitatis mess. transgressos, et-labefactarent et ad Deum 
adeo incusandum [1,18.38] abriperent; ‚quippe qui se religionis.suae 
ergo aliorum religione vexari viderent (cf. Comm. 48). B) Ab- 
usus castigantur neqguaquam inter Xtianes recens orti”). 44) 
Exrcusatio propriae pigritiae pravitatisve, Deum potius ejusque ten- 
tationem ac necessitatem incusans’), sidera etiam immiscens (cf. 
Comn:.54) [1,13-18). BB) Defectio operum [1, 22sqg. 2, 14sq4.], 


das Bes. wird gern ins Allg. gezogen.‘ — Pleniorem argumenti descriptionem 
vd. singulis sectionibus praemissam; nec negligi mieretur studium quod Hekıs. 
huic rei impendit Diss. V (singul. p. 2200-31). ..n) ‘Alle vom Schr.steller ge- 
rügten falschen Vorstellgen u. Missbraüche‘ sind ‘der Art, dass sie insgesammi auch 
v. vorxstli. Judengemeinden gelten könnten. Hierher gehört schon das Haupt- 
thema. vom Unwerth der blossen. Erkenntniss, des bl. Hörens ohne das entsprechende 
Thun, der gitie zanksüchtige Zudrang zum Lehrgeschäft, d. Partheilichk. gg Reiche 
u. Arme, das welti. Treiben bei d. Einbildg bes. Frömmigk., die faule Entschulligg 
der. eignen Schwäche mit.e. gbttl.. Versuchg, das haüfıge Schwören, ctt. (ScHNK, 
‚Beitrr. 204). Viderat jam DMicn. ($.239): ‘Die Lehre v. d. Rechtfertigg, die unser 
Br. bestreitet, ist die alte jüd. u. nicht e. unrecht verstandene Lehre Pauli: u. 
d. Sünden, vor denen er warnt, sind solche, als unter den Juden gewöhnlich u. 
v. d. Neubekehrten mit in d. xstl. K. genommen waren. Denn die ersten «stil. Ge- 
meinden muss man sich nicht als Gesellschaften lauter wahrhaftig Wiedergebohrner 
vorstellen.“ 0) ‘Die bekannten Theorieen d. Phariss. u. Essder üb. das Verhält- 
niss d. Freiheit zum Geschick (vergl. Brerscun. Capita theologiae Judd. p.31) 
konnten gar leicht zur Entschuldigg d. Sünde mit der nun einmal nicht anders er- 
haltenen Natur missbraucht werden. Und dass dies von den Juden geschehen sei, 
geht aus R.9, 14-29: bes. v.20 u. aus folgenden dagg gerichteten Aussprr. Philo’s 
hervor. De profugis 462 Ei de nis Enırlders nayıus Ex ngovolas ddızei x. 1Ö 
our dölm nonsrousvoy Exovoims Evoyov. ovdlv oV» mv Unoulms x., dolsowg 
x. &x neuvolas ngarrouevwv adıruazay alıoy Aysıy ylvsodaı xura Ikov di“ 
xu3" müs abrous‘ Ev Nuiv yap ausois of r. xaxıny elcı Inoavgol, apa Ich 
di uoywy dyaday. ös ar 0Uvy xarampvyn,-töd’ Borıy, Os Gy T. AUCETNUNTay un 
davröv alla T. Ieov altıntar, xolalladm ..... Ausiaros 7 narıeiws Avlaros 
Müpos 30 yaoxeıy x. zaxmv altıov eivas To-Jelov ... Tis di @v ylroıro al- 
Oxlay xaınyoola, ı Tb. paazsıy un neol nuas. alla rel Isov yErcoy. sivaı T. 
zaxöy.,:Ja dieser jüd. Irrthum scheint noch bestimmter. durch diejj. Ausdrr. be- 
zeichnet, in welchen J. das Wesen Gottes als damit unvereinbar beschreibt ano zaü 
Naroös T..parray map’ @ oux Evı nagallayı) 4 toonns dnooxlaaua. Es ist 
näml. gewiss, dass e. Thl der Juden den zum Guten wie zum Bösen disponirenden göttl. 
Einfluss an die Sterne knüpfte‘ (Scunx.. Tüb. Zeitschr. 78sq. cell. Ann. ad 1, 13 
p- 2lsq.: Jos. Antt.13, 5,9 7a r. Eoonvüv yEvos navıwy 1. eluapuevav xuolav 
anogyalvera, x. undtv 0 um 209" Exelvns .ılmpov.dv$owmos anavıg. et dbj. 2, 
8, 14 SPopıoaioe uv elunguerg Te xal YsD TpoKanTovas mayıa, x. T0 udv 
 nomrey Ta Öle ». um, zezü To 1ıleiorovy En) T. wIownos xsiodaı, Bondeiv 
de sis. Exuorov x. T. slucpueynv. *Nota quaedam VTi loca ansam dare potye- 
runt opinioni, mala quoque a Deo homines cogente 'peragi. Ex. 9, 16. Quare 
Philo Mosen ab hac suspicione diserte defendit: ‚Quis rer. div. haer. 134 didum 
di Gyopunv T. aodeweoskpoıs zavra ws inoleußaver Or Mwücns einagufrnv 
x. Gyoyaeny os altlas.T.:ysvounwv anayıev £lsaysı. Quod deter. not. 177 09 
yap, ws .Eyıoı v. a0sßav, T. How alııov T. zexaiy.yrot Mwüons. ‚Poterat quo- 

ue Judaeor. de animae naturali malignitate opiuio istam excusationem gignere. 

Esdr. 3, 6 Ut dares semini.Jacod legem et generationi Israel diligenliam. Ei non 


ARSCHANEREN. PROLEGONENA 48 


quam, aptıd ‚Juadaeos haud raram quippe nimid cognitionis persmasio- 
nisque sestimatione suppegditatam?), zatione impugnat quae non so- 
lum .Judaeos diserte notet [1,26.27.*) 2,19], sed etiam tum de- 
mum.apta est et excusata, siquidem doctriaem Pauli ejusque factum 
abusum ‚nondum respexit (vd. mot. 134); ubi nec momente carst, 
quod quanquamı legis abservandae mentione aliquoties injectä [1,25. 
2,8; vd. Comm. 78sggq.], legis mos. Judaeorumque ad pagenos zatio 
ne levissime ‚quidem tangitur: quam de induetrid transmisgam sta- 
tuere,, vetat ille ipse .de. apexibus disputandi modus (add. not. r). . 
, CC) Partium studium in. conventüs adeo sacros admissum [2, 1 gg.) 
iaveteratA: divitiarum vemeratione, qua nec Xtum eonfessi.desieyrant _ 
es. popularium suspicere, qui nondum Kvglio nomen dederant [6.7]. 
ir . B . PP Bu 
KLEE EEE umge ‘ \ ’ Fa EG .“ j . 
ab iis abstulisti cor malignum, ut faceret lex tua in tis fructum. Cor enim ma- 
lignum bajulans primus Adam transgressus et victus est, sed et omnes qui de eo 
nati' sund. 14, 6 Quonlam gramen serninis mali seminaltum est in. corde Adam ab 
initdo: ei Quantum: impietatis generavit usque nuno, et ‚gexerat. usque dumıiveniat 
area? Aestima autem apud te, gramen mali .seminis (quantum fructum impietatis 
Beneravit? ctt. :Quin et ipse Phile, qui libertatem .summopere viadicat euique 
morteli, 'ınultus est in enarrandis peccatis dxovaloıs, a quibus.propter naturze 
insitam tabem nemo sibi oßvere possit. de nom: .mut.: 424. ch. inter alia deg. alleg. 
3, 1093 Toeneras voüs od neo’ Eavıd,: dlld Aaoa.z. tnupailkorre x. Erundie- 
HoVie:T. TOONNV.HEoV“ x. yao vuraon Eyei: si ybür ap’ Euol nn TO zofmeada:, 
örröte' &BovAgunv Ev Eromumy würes, x. Önore un ‚Imgoszgouun®, ätpenzas. dıe- 
1&lovv: vuri ÖE a. Avtıyiloverken Horn Toörtn. ». Mmolkaxıs. BovAöustos: 
x0v Tı vonocı, Enavyrkoüum Teig ‚naoc: To xzasmeon Enwbolans .... TIER 
T. yerımıbv dvayxaiov ro&neodaı‘ Idıov yag lorı voöre auroü, see. est. TO 
Erdenzov eivaı. Qua «x imbecillitate animi daturali quae oriuntur deliet4, cum 
in angustiis vitae ‘ac 'sortie tempestetibus facilios viderentur perpetrari, Psalt. Sal. 
5, 8 preentur: Mn Papuvns 1. ztiga aov dp’ nuäs, Ivo un) de: dvayını duup- 
zovosuı:y °y.: Quae Sir. 15 contra eundem errorem monuit, vd. infr. not.33... : 2) 
Vd. infr. nott. 117 et 132 (Comm. pp. 158. 16%). Add. Phil. quod D. sit immut. 
314 TO rkoua Tüs 6dod yroats don x. Znıornun You’ all” ouy Evi avdp 
Keotı uovoy adyjanı napa Muwoei 1% noorelsıe T: aoples avadıdaysevre, alle 
x. 6m Eva noAva»domrorerp. Mt. 28, 15 (cll.3). 4 Ksdr. (‘qui totus in vin- 
dicando Bei farore., ne per supplieia-quidem atrocissima .... a gente antiquitus 
.electä abhorrente, versatur‘) ep. 7 Num alia gens oo.gnovit te praster: Israel? 
aut quae tribus crediderunt testamentis tuis sisut Jacob ? Non invenitur ‚nomen 
tuum nisi in. Israel. *Pariter Psalt. Sal. 8, 85 Dei'misericordiam invocat. örı 9 
along 00V ve} Nucv, x. Nueis- Laxinguvauey T. rouymLov Nuüy (quamvia ctt) 
cf. 7,5' "Ev. 18: xatuoxnyovr 16 dvoua oov dv ulow nuörv 2iensmaomede. ib. 2, 
87 paganos aeterna supplicia manent Örı oüx Eyywoan aurav..ch. Sir. 2,.10. Tis 
dvenlorevser xuplp x. xamnoyvydn; 11 Aylnoıv auugrlac x. owse ett.‘.ı “Vd. 
quid Just. M. Judaeis, erimini det (fin. dial. c. T. AAR” oöy us vusig Anarüre 
favrovs x. alloı tıvks Duiv Öuosoı, ol Alyovamv:da x09 Guagımlod wor, LHEby 
di yırWarwor, od un Aoylontaı avroig xUgios auapriay). neque ea injusta crimi- 
natio esse videtur. Ipse enim 'Philo quoque‘ [cui fides est *omnis constantiae 
et firmitatis fundamentum .. omnis spei summa ...et virtutum quasi medulla .. 
növov arweudis x. BEßaıov &ya90v ... napnyoonua Blov, ningwua yonoıwv. Ei- 
niduv, zaxodeıuovles anöyvwors,.cboeßslas yracıs, eudearmovlas xAnpos; wuräs 
dv ünacı Beltlwoıs ctt.‘] *709 naıdela Beitıwdeyza longe praeesse contendit:z. 
doxnuxg, et r. releıörnte in Deo videndo (ögaors Heod) constare.dicit, ‚quod 
peculiare bonum est Judaeorum, Israelis (Somn. 1132).* Soh. ad Ceh. 18, 6: 
Quicunque mundum futurum iniraturus est sine cognitione, etsi non careal bonis et 
magnis facinoribus; tamen expellitur ex omnibus mundi futuri poxtis. * Persimiles 
Xtt. Herm. Past. prorsus -jadaizans notat: Simil.8, 9.10. Crediderunt quidem Den, 
in sceleribus vero conversati sunt; nunquam tamen a Deo recesserunt , sed semper 
nomen Domini lubenter tulerunt; in fide perseverarunt sed opera fidei non exercup- 
runt‘ (Scunx. Ann. 129-838). *) Ci Phil. qui. (de cherub,) »090r suod- 


“3 | ın Er. Jacası. ARGSUMENTUM. 


Destriptio ita habet, ut oanvenids stt. a judd. separatos riteque 
canstilutos*) satie refutet. DD) Docendi oorrigendique prurisus, 
cam aemulatione, eontentione, maledictiene, rixis .ipsaä suA, naturä 
eonjunctus [3; 1agq.], quem si nen majorem, certe non minorem 
fuisse coetibus Xtiangrum nendum separatis?), in promtu est. KE) 
Aemuletiones et detrectationes, fere orise ex impis voluptatum li- 
bidine et orroganstid [&, 1eggq. ell. 8, 0.13.19] qua uträque, si qui 
alii, Judaei laborabant, singulatim exteri, non minus mercaturse et 
lucro saepeque etiam luxuriei inhiantes, quam monotheismo suo divini- 
(ne’accepto gloriantes. FF‘) Jurandi liventia [5,18; vd.infr. not. wıo.] 
Item @@) nonnlei ritıls judalci traductlo est aegrotorum unctio cum 
precibus.conjuncta [9, I4sqg.]; es vere, quanquam addito Gen. zig 
&uxinoiag distingui presbyteros zig suyaywyng non temere dices, 
nequaquam "pogeit presbyieros rite certis coetibus comventibusque 
praefectos, nedum seculum secyundum: quidni enim illi cogitentur 
viri probati aefateque ‚provecti, itaque presbyteri si non ngmine, fa- 
men 76} ipsorumgue a J. commemorata effcacia quidni ad yapıcua 
lauarwv aevi apost. revocetur 19) : €) Expositio est argumenti 
qnidem, ‚xtiani, verum tote judaice conformata [*irädgf ganz - ut 
loquitur Scusx.’).- .das. Gepräge der bessern jüd. Theologie an 


Besay castigat sorum qui ra ulv omuere Aovrgois x. zadapaleıs. anogbunvor- 
var, ac di yuras dartıyaodaı nad ovıe Pouloyras ovıe änısndevaun.‘ - *) Vd. 
infe. p. 49 ..et not. .dd. ell. supr. not. d.  . q) Cf. ad 6, 20. ‘Praster honorem 
(ait- Scuax: Ann.i134 sg.) .e.ınunere dootoris redundantem superstitioss quoque 
persuasio , fore ut ipsis docestibus merita diseipulorum «. Deo jidice attribuan- 
tur ,.magmopere ad illad affectandum compellebat ... Inde factum est, at bene 
de: rebns 'divv. dieere piersque mallent quam sancte vivere (Mt.28,3.15), quod 
sophistarımn genus Philo aeriter perstringit. de nom: mut. 1077‘ ett. "CH 

znait 00-gq9. . r) ‘Stabat quidem (ait Scaux. Annot.136 2q.) ipsi, fidenm 
euse ‚Xtianerum arg ac Udos quo ommati vitae miserias possent-despicere; sta- 
hat fidem vitae sanctitate edi atque exerceti ehdemque gigui mutuae caritatis 
et 'aequitatis vinculum ; stabet: Xtum ed teneri majestate div. ornatuin (2, 1). At 
non. desunt loca, quin uberrime adsunt, quibos praetermisso horum dogmatum usu 
ad judaicas notiones. recnrrit 'seriptor et rationibus e conseientiä jud. petitis ne- 
que indolem novam spirsatibeis suos aggreditur; et ubique eerte.formä jud. in- 
duit praecepta et deetrinam. *‘Exempla .ejusmodi expositionum ‘welche den xsti. 
Stdpunct nicht erreichen, vielmehr auf d. jüd. stehen bleiben‘ notat haec: (Beitrr. 
1963q.): 2, 6-13 cli. 1 Jo. 3; 10. 2, 14-18. 4, 7-12. 17-21. 5,2. 1 Ptr..1, 
17-22, R. 14, 10 (Warng das Gesetz d. Liebe. durch Partheilichk. zu übertreten, 
fast. ganz ohne eigenthühntich .ustliche, meist‘ in rein jüdd. Motiven); 3, 8-13 cH. 
Mt. 25, 34-45. Jo. 14,424. 1 Ptr. 2, 21-24 (gg Missbrauch d. Zunge statt 
Besiehg der Brüder auf Xstus nur 'das anerschaffne göttl. Bild, statt Xsti Vorbild 
niur' etliche Naturbilder); 4, & (in der Entggseizg v. Gott u. Welt nicht sowohl die 
den Xsten treibende:heil. Lebenskraft, sondern fast nur der eifersücht. Gott d. AT's); 
11. 12.ell. 1 Th. 4, 8 (Afterreden als e. Beleidigg nicht Gottes :0d.. Xsti im Ne- 
' benmenschen, sond. d. Gesetzes); 13-17 (Ermahng x. Tugendernst, ohne die höhern 
scstl.: Motive aus d. Krlösg,: ganz jüdisch nur durch Erinnrg an die absol. Abhän- 
gigk: unsres Lebens v.: Gott u. an s. Sündhaftigk.); 5, 19 sq. cli. 1 Petr. 3, 18 
(unbeachtet das Beispiel: Ksti, der sich, die Welt zurückzubringen, selbst opferte); 
10.11 ell.. Hebr. 19, 2-('Korbüder d. Geduld, nicht Xstus sond. Hiob u: die Proph.); 
3ö/sgqq. ch). Mt. 18, 19 (nicht mit s. Verheissg, sond. mit Elias Beispiel wird d. 
Kraft d. Gebets bewiesen). ‘Die Beweisführg (perglit p. 198) geschieht aus d. Ge- 
seiz u. den Beispp. d. ATs (2, 8-11. 20-26. 4, 11. 5, 10. 11. 17. 18) ganz in 
d.: Form jüdd. Dismdationen (2, 5-13. 16-26. 3, 11sq.). Auch s. entschie- 
den. xsti: Begrr. sind in .alttest. Hüllen gekleidet (1, 4. 25. 27. 4, 4.5.7. 8. 10) 
od. streifen doch in ihrem Ausdrucke an Vorstellungen des seinerzeitigen sublimern 


AÄRGUMENTOUN. PROLHGONENA 44 


sich‘, was sich * vornehmlich in einzelnen Ausführgen‘ erweist, nicht 
sowohl vom Hptthema gilt). Eminent 44) rerum homini xt. cre- 
dendarum mentio minus aperta ae diserta*); quae generie dogmatici 
breviter tanguntur, latius putent (1, 12.17. 2,5.19.4, 12.5, 11), 
ne iis guidem exceptis quae de sopovael« habentur (5, 7nggq. ell. 
Mal. 3, 1; vd. Comm. 258); BB) Kffatorum Xti creber et diligens 
respectus’); CC) Proverbiorum etism judd. non minus tritorum 


Judenth. (1, 14. 17.:1& 2, 18, 3, 2.,6, 9. 15. 16).° Add. 1, 20sq. 2, 1. 5, 84. 
Unde hanc subducit rationem (Ann. 1.:c.): “Apparet Xtum auctori adhuc sensu, 
si dicere licet, mere messiano fuisse cogitatum. de vio @rdeunov, inter morta- 
tes propri& Virtäte eäque sensim et per gradus perfectä conspicuo omnisque ham. 
‚virtutis exempio , qualem Pir. et Ep. ad Hebr. deseribunt,, paritergue de mmerte 
suj cum abnegatione susceptä et ad peccatorum remissionem amanter toleratä, 
quod paul. theologiae caput est primarium, nostri scriptoris conscientia 
aut nondum id fuerat assecuta,'quod perfectam doctrinae xt. formam efficeret, 
aut leetorum animi impares 'erant absolutae concipiendi notionl.* Praefert 
peius, causdäm quaerens ‘in der nach minder entwickelten Stufe d. Erkerintnäss. des 
Verf.“ (Beitrr, p. 2lsqq.) —v. e. “weil er, voll von s. weltrichterl. Würde, diese 
noch nicht in e. fertige u. fliessende Gesammtvorstellg mit s. Knechtsgestalt verbin- 
den konnte, wie z.B. d. Vf. des Br. an d.'Hebr“ Potuisse nim. formas xtt. t&cto- 
ribus sane attemperari (‘Die vermissten xstl. Ideen waren in andrer Form den 
Juden so gelaüfig, u. stehen mit den wirklich ausgedrückten Vorstellgen v. Xstus 
in so engem Zus.hange, dass Leser, welchen leiztre vorgetragen werden konnten, 
nothw. auch jene hätten fassen können‘) nec esse quod res ipsa offendat. ‘So 
gewiss (ait) versch. Stufen u. Grade ‚der. Einsicht u. Kraft überh. in dien.versch, 
Individualitäten, welche die Träger Eines gemeinsamen Geistes waren, sta£t. fanden: 
so gewiss muss auch in den einzelnen e. Fortschritt von Anfängen zur Vollendg, 
nicht ab. e. plötzl, Fertig- u. Abgeschlossensein ihrer geist. Weit, vorausgesetzt 
werden. Die ApGesch. [1l, 5sgq.] berichtet selbst v. ihmem successiven Wachsen 
an xstl. Einsicht.“ Quse omnia movent denique Epistolam (Ann. p.138) “primis 
recens ortae rei xt. lustris“ assignare, quia lectorum status is describitur * qui 
2 imilitudine cum judd. institutis proxime abesse videtur', et quia “errores 
et abusus inter illos obtinentes, ut e jud. consuetudine et perversitate pristinä 
facillime repetuntur, ita ne suspicionem quidem admittunt originis e doctrinä xt. 
vel deperdit& ductae.“ ‘Denn (ait Beürr. p. 203) alle die jüdd. Ideen stehen als 
hinstrebende Vorbereitg.zu xstll., nicht wie bald. nachher, als Verunstaltg derselben 
da. .Und gerade die ausgelassenen ‚xstl: Vorstellgen sind diejj. welche die nächsten 
Jahrhh. ganz anders u. abentheuerl. ausgeschmückt hätten. Die Parusie ist völlig 
ethisch angewendt, da, schon das 2. Jahrh. sie phantastisch verarbeitete. E. nachap: 
Schr., selbst auch aus der 3. H. des.2. Jahrh., würde weder dieselbe Reinh. u. 
Nüchternh. der Sittenl. mit dieser Strenge verbinden [vgl. Past. Herm. u. Testt. 
X11 Patrr.], noch auch sich frei vom kirchl. Element gehulten haben, das schon 
damals anfıng das herrschende zu werden. Was sich am meisten aus der ditesten 
patrist. Lit. dem J. nähert, ist einer umschreib. Glosse höchst ähnl. u. weis’t auf ihn 
als Urtypus zurück. So d. 1. Br. des Cırm. R., theilweise e. wahre breite Homilie 
üb. d. körnigen. Text unsres Br.“ Add. supr. not.d. *) Rationes alii reddi- 
derunt alias , suspensas omnes a judicio de scriptionis tempore. Ita, si serioris 
aevi esset, dicere sane posses:c. Hxıs.: De fide parcius,'quoniam jam alii abunde ! 
s. cum Nızm. (405); Er spricht wenig von Xstus — ‘das setzt er voraus‘ — ‘wenn 
er v. Xstus spricht, so geschieht das immer mit Würde, mit tiefer Ehrfurcht‘ 
(ubi tamen, post Hsrp., multa de Deo dieta ad X tum referuntur). s) Bene 
expresait Sounk. Beitrr. 199: . ‘Manche s. Sprüche‘ sind. “nur d. Nachhal v. 
Xsti Reden selber.‘ Namque quanquam aliquoties vba etiam Mmagis minueve con- 
veniunt, non tamen tanta est convenientia, quae scriptionem aliquam poscat nec 
vero ex naturä rei traditionisve satis explicetur. Exempla sunt 1, 5sgq. ch. Mi. 
7, 7. 11.21, 22 (Comm. p. %); 1,.22 cll. Mt. 7, 21sgg. (p. 76); 2, 8.cl. Mt. 
7, 12. 22, 36sgqg. (p- 112); 2, 13 cell. Mt. 5, 5. 25, 34sqq.; 3, 12 cli. Mt. 7, 16 
(p. 196); 3, 18 ell. Mt. 5, 9; 4, 4 ci. Mt. 6, .24. 12, 89 (p.213sq.)3_4, 13sq4. 
ci. Le. 12,.16 sqq (p. 240); 5,2 cli. Mt. 6, 19q.; 5, 6 ell. Mt. 5, 393.5, 7 sqg 


45 | ın Er. lacası. ABGUMENTUN, 


quam faeili abusul obnoxiorum caufus et saplens usus‘). Quae omnia 
quo propioribus Domino temporibus scripta sunt, eo aptius et fagi- 
lius 'sese offerebant. D) ‘Oratio est bene graecat), admodum 
perspicua, vivida*), interdum rapidior**), quadam dicendi copiä in- 
signis?) - etsi nec desunt quae singularem habeant brevitatem, sub- 
limitati junctam”) - numeris apte composita‘ (Schr). Hujus virtutis 


:Tef. not. a] quemadm. AA) pars oratoria ad poesin haud raro as- 


& 


surgens [1,9-11. 14-18. 3,5-9.5,1-6], non necessario aliena est 
a Judaeo Palaestinae fines vir egresso”), itanec BB) para graeca 
poscet aramaice scripta in graecum demum sermonem liberius trans- 


cu. Mi, 24 (2.258); 5, 12 cl. Mt. 5, 34sqq. (2.267). — Quae cum Epp. Pauli 
a Smro Prolegg. p. 28sqq. comparata Pr. descripsit p. 36sq., 8. res spectentur 
s. vcbla potissimum ac formulae, omnia' ex alio sunt genere; partim enim 
formulae tam late patent ac fere sponte se offerebant, partim tam idoneis 
distinguuntar discrimiutbus, ut alterum alteri obversatum fuisse vix specie nedum 
jure contenderis. Sunt haec: 1, 25q. cell. R. 5, 3sq. (Comm. p. 12); 1,4 cll. 1 Cor. 
1,5.7; 1, 6 cll. Eph. 4, 14 (p. 22); 1, 12. 2,5 cli. 2 Tm. 4, 8. 1 Cor. 2, 9; 1, 14 
ell. Gal. 6, 1; 1,15 cll. R.7,7.8. 11; 1,18 cll. R. 8, 23; 1, 21 cll. Col.3,8. Kph. 
4, 22.25. R. 13, 12; ib. cli. 1 Th. 1,-6. 2, 13.16; 1,22 cll. R. 2, 13 (p. 76); ib. cll, 
Col. 2, 4; 2,4 cll.R. 14,1; 2,5 cll. 1 Cor. 1, 27sq. (p. 105); 2,22 cll. Gal. 5,6; 
2,23. 25 cli. Hebr. 11, 17 qq. 31 (p. 1663q.); 4, 5 cll. Gal. 5, 17 (p. 223); 4, 12 cll. 
R. 2, 1. 14, 4. Add. nett. 137 et f. t) Ck. 1, 17 (p. 57) 19 (not. 41) 22 
(p. 77) 35 (not.53) 2, 10 (not. 68 cil. p. 118) 2, 13 (not. 70) 3, sg. (p. 176. 89) 


ösqq. (p. 196) 4, 11 sq. (not. 239) 15 (p. 244) 5, 4 (not. 2945q.) 14-16 (p. 275. 


77-79) 20 (pr. 383). Add. not. r. u) ‘ Pauca habet quae sermonis hebr. 
indolem referant, vbis bene structis utitur et pratione numerosä, scriptorem pro- 
dit cui voces graecae admodam lectae in prömtu fuerint‘ (quod tralatitium est 
nec igitur satis evertitur Schunk. judicio Beitrr. 198: °‘ Hebraismen der Spr. sind 
bei aller oft überraschenden Classieität des Ausdr. fast häufiger als bei e. andern 
neutest. Schr.steller‘). *) “Similitudinibus haud vulgaribus delectatur 1, 6. 
10 qq. Z3sqq. 2, 26. 3, 2-6. 1Qsqg. 4, 14. 5, 7. Affectüs eloquitur et mitio- 
res (1. 2 in. 3 in. 5, 7sqq.) et vehementiores (4, 1sqq. 135qq. 5, isqq.).* — 
© Es ist (ait G»s.) dem feurigen mit dichterischem Geiste begabtem J. eigenthüml., 


dass er s. Vergleichgen meistens nur andehiet, selten sie weiter ausführt, am sel-. 


tensten sie ausführl. auf den verglichnen Ggstand anwendet.“ - **) “Subinde 
lectores in mediam rem rapiuntur 2, 1sqq. 3, 1.4, 1sqq. 13sqq. 5, 12sq. Ple- 
rumque nexus sententiarum facilis apparet.‘ : +) ‘Lübenter deseribit singu- 
las eventi cujusdam partes sibi invicem succedentes 1, 11. 14sq. 24; species 
pro genere ponit.3, 7. 5, 12. et praedicata et vba cumulat ex lege gradationis 
oratoriae 3, 15. 17. 4, 13. 5, 5sq.; antitheses captat (cujus rei exempla quovis 
cp. exhibentur).‘ . ») ‘Vd. }, 9sq. 2, 18. 3, 18.5, 6.°— ‘Dominatur in 
omni hoc scripto sententiosum istud atque argutum dicendi genus, quo nihil usi- 
tatius est apud veteres orientis, sed -et alios aliorum populorum acriptores qui 
.de vita ac moribus praeceperunt‘ (Knp. 459). ‘Der Br. hat, die Aufschrift aus- 
genommen, nichts v. e. Br., nichts v. e. ruhigen Abhdig; e. begeisternde alles mit 
sich fortreissende Rede erkennt man in ihm, wie sie e. alter Prophet gehalten haben 
würde. Ein Hptgedanke erfüllt d. Seele des J., an diesen knüpft er alles an“ ctt. 
(Rıuch 281). ‘S. sententiöse Diction erinnert v. selbst an die züd. Spruch- 
weish... Jm letzten Cp. erhebt er sich ganz zum Prophetenton u. spricht in Prophe- 
tenbildern‘ (Scunk. Beitrr. 198). ‘E. affectvoller sich stark ausdrückender Schrift- 
steller ist J. durch u. durch‘ (Miıon). w) Concludunt inde, quod in histo- 
riis nunquam alibi deprehendatur quam Hierosolymae, idque non solum in SSa 
(at Act. 12, 17. 15, 13. 21, 18; Gal. 1, 19. 2, 9) sed etiam ap. Patres. ‘E. ge- 
borner Paläst. (ait Sonmipr 307), noch dazu v. niedrigem Stande, der dabei s. 
Vaterland unseres Wissens nie verlassen hatte — dieser war schwerlich der 
gr. Spr. so sehr mächtig‘ cit. Nonnisi de gradu disceptari posse, post ea quae 
de sermonis graeci in Palaestinä. rationibus exposuit Hue. Eini. II $. 10. in 


ARGUMENTON. PRoLSa0nEnNA. 46 


3 


lata*) in scriptore, cul ubitue Tere effata singulatim apoeryphorum 
VTi obversabantur?). | 


promtu est. x) Quum ad exteros Judd. s. Judaeoxtt. dari debuisse videre- 
'tur scriptio (non hebr. sed) graeca: J’um, ipsum mibus peritum, donjecerunt 
aramaice conscripta graece vertenda tradidisse peritiori cuidam, quales Hieroso- 
lymis non potuerint non in promtı esse [Faser BoLrten Scuuiptr Berta.]. Verum 
a) certe (recte notante Schr 386) cogitari dederet homo quidam graece doctus 
nullo ipsius Ap. mandato id fecisse, quin Ap. non facile elegerit intptem “qui 
non tam verteret, quam sermonis graeci clegantioris studiosus (quo ejusmedi Ep., 
quae Judaeis graece loquentibus scriberetur, facile posset carere) paraphrasin 
exhiberet liberiorem (etenim, si vertisset Ep. aramaicam, haud dubie tota oratio 
multo propius accessisset ad indolem sermonis hebr.)‘; 5) desunt vitia quibus 
intptatio se prodat; sponte concidunt quae, nonnisi conjecturae loco, posuerunt 
Borr. (5, 3 ubi scriptor non tam rubiginem quam perniciem voluerit veblo NNFTD; 
6,20 ubi 709 rectius tollendi quam tegendi sensu informatum fuerit) et BERTB. 
(qui 700 ov ı. yıykaeas 3, 6 fortasse deberi notavit formulae. mb2 nass 
cum N 5353 permutatae, ut igitur pro rotd nativitatis exhiberi debuerit caput 
nat. —= homo nativus: d. Zunge ‘beflecket den ganzen Leib u. setzet den Mer 
schen in Flammen, wie er geboren ist, ganz wie er nach seiner Natur ist‘); 
c) vix decernunt paronomasiae, conjugala, allusiones, quas in graecis hand ob- 
vias in vers. Syriacd deprehendit Fızer. Quanquam enim non admodum mira- 
beris, “quod neque Graecismos in syr: (Ep’d) neque in. graecd Syriasmos, si a 
nonnullis locis discesseris quae hellenist. linguae excusationem habent‘, deprehendas; 
quanquam gr. ep’ae vix eam condilionem animadvertas, ‘ut unusquisguue in ed in- 
terpretis morem vba reddentis ac de sententiarum vi et potestate minus solliciti* 


» \ y 
agnoscat; quanquam denique nihili est, quod v. c. cp. 2 la,3 (Zisos) v.13 
sono suo suppeditaverit non solum exempla Abrahami et Rahabae, sed etiam 
y „ar IN. 
(v. 23) illius cognomen amici Dei (i a; as; „ itemque 5, 11. 17. Jobus 


potissimum et Elias, ille ex praecedd. Taaı Aancıs (uaxaplLouer), 


[4 y 0) y 
hic ex praecedd. v. 16. AN 001 aD (magna est vis precationis ctt.), 
appellati sint: sunt tamen , „quae pondere aliquo hand careant, ut 1, 4sq. 
pn — ls — MO (Auınöusvor - Aelnerar - Övaudll.); 6. 8. 
v» a _) ® } aM a) a = 
1.05 ya lagen? — 1A3sJ0] „alDan nn u (mo commovet 
ventus - commovetur in omnibus viis suis); 10sq. zOS— ;Dm| (Tagelsvor- 
v na 9 y y no v ’» a9 

Ta - ANWAETO); 23-25. Yan - mL — 1,28} hans (noınens avıoü 

v y imny a n9 
- zu) ansinivde- momsns Eoyov); 3, bag. \;oaw - olhal - Da u 
(dvantıe - onıLoüvoa - ployllovan — yioyıloufyn) ctt. y) ‘Ein zu Jerus. 
lebender (ait Mıc#. 1437) könnte sein Griechisch aus allerlei kirchl. Lectüre sam- 
meln wollen, also auch die Apocrr. u. unter ihnen das poet. Buch der Weish. fleis- 
siger lesen als andre App.“ Legerat certe. ‘Die a. t. Apocrr. waren dem Vf. 
so bestimmt vor Augen, dass nicht selten Gedanke und Ausdruck dorther stammt‘ 
(Scan. Beitrr. 198). Cf. 1, 2-4 c. Sir. 2, 1-5; 5 c. Sap. 8, 21. 9, 6 Sir. 1, 
1. 8. 41, 22 al. (Comm. p. 19.20); 6-8 c. Sir..5, 9sg. cll. 1, 27. 2, 19 (p.23); 
12 c. Sir. 1,8. 2,8 Sap. 5, 178g. (p. 37); 13-15 c. Sir. 15, 11-20 (not.33); 17 ce. 
Sir. 39, 33sq. 42, 16 Sap. 1, 12sqq. al. (p. 54. 57); 19 c. Sir. 5, 11sg. Sap. 
1, 11 al. (not. 41); 2, 13 c. Sir. 28, 5 Tob. 4, 9sqq: (p:.121); 3, 6.8 c. Sir. 
28, 9sqg. Sap. 1, 11 (p. 189. 92); 9 'c. Sir. 17, 3 Sap. 2, 23 (p. 199) ; 4,6 c. 
Sir. 3, 18 (p. 217); 5, 3 c. Sir. 29, 10sq.5 4. 6. c. Sir. 31, 2isq. Sap. 2, 20 
(p. 253. 55); 7 c. Sir. 6, 19 NZ 260). Plura comparavit Hırdeuranp p. 5-17 
ut - praeter V'Ti, quid quod Ni et patram app. loca - 1, 6 c. Sap. 1, 2 Sir. 7, 


.. . u —— u 
—. .- - . . ee U) 


44 ıs Er. Jaconı. : Locvs. 


Quze si recte disputafa sunt, stat quidem quod scriptionis 
LOCUS | 


Hierosolyma fuerint; ibi enim J’us partim in SSis nunguam non de- 
prehenditur, partim traditione (ap. Hır. de vir. illustr.) triginta an- 
nos i. e. usque ad T”"® Neronis ann. ecclesiam rerisse dr., partim 
denique facillime et rectissime ad exteros scribere poterat (vd.not.?): 
quae non egent pondere quod Huve. ?) addidit e metaphoris (scaturiginum salma- 
cidarum 3, 11sq., xavoovos 1,11, üsrou nowluou x. öyluov 5,7 cell. 17. 18) 
quas, si vel omnes firmae essent, non tamen tato Palaestinam monstrare apparet; 
cadunt contra qui ' 


10. 33 [36], 1.25 9-12 c. Sir. 7,19 [17] 14,18-21 [17-19] 9,65. Sap. 3, 5. 6; 
13-15 c. Sap. 1, 3-5. 12-16. 2,23sq.; 16sq. c. Sap. 1, 7. 7, 11. 14-30. 8, 
1. 3-16. *21. 9, 10. Sir. 1, 1. 20-25 [15-18] 24, 1-31 [21] 45sq. [305q.]; 
18 c. Sap. 7, 14-20. 9, 1-3. 6, Sir. 1, 10 [8] 17, 3 [2]-8; 19-21 c. Sap. 1, 
3-11. 7, 15. 16. 27. 28. Sir. 1, 16 [12] 5, 11-16 [9=14] 21, 16 [13] aqq.; 
22-25 c. Sir. 1, 17-38 [14-27] 6, 18-37 [17-86] 4, 12-22 [11-19] 36, 1-5 
[32, 1-3]; 27 c. Sir. 4, 10. 11. 15 [10. 14] 24, 27-87 [19-25]; 2, 5sq. c. 
Sir. 10, 25 [21] sq.; 13 c. Sir. 4, 1-11 [10] 7, 36-38 [32-34} 14, 13. 14. 16. 
29, 12-17 [9-13]; 3, 2 c. Sir. 19, 16 [15]; 3-8 c. Sap. 1, 10-12 Sir. 28, 
13-29 [11-25] 22, 33 [25]- 33, 65 11 c. Sir. .24, 34-44 [23-29]; 14-16 c. 
Sap. 6, 25; 17 c. Sap. 7, 22sq.; 4, 5 c. Sap. 1,4. 5. 11. 12. 6, 115 6 c. Sir. 
10, 7-21 [18]; 14 c. Sir. 18, 21-*26 (23-°25]; 5, 12 c. Sir. 23, 11-17 [10-13] 
27, 15 [14];5 13-16 c. Sir. 38, 9-14). Quae comparatorum ubertas docere 
potest, quo sensu Ep’am ‘fast durchweg e. Paraphrase d. h. e. Umschreibg 
od. erklärende Uebertragg v. Stellen u. Aussprr.‘ (p. $) revera dixerit. Quod si 
enim dicantur ‘nicht etwa blosse Parallelstt. die man mit den Aussprr. des J. 
zus.halten kann, sond. ganze Stücke od. Pericopen, deren Ideengang J. deutlich u. 
genau verfolgt, u. die ihm hier in s. Meditation zur Unterlage dienten‘ (p. 18), 
ipsa vero Ep’a nuncupetur ‘e. kurze Zus.stellg gehaltener Vorträge üb. bibl. 
Abschnn., wie er siein d. Synag. zu Jerus. gehalten u. hier den Gemm. allen in der 
Diaspora mittheilen wollte‘ (p. 20): et haec concinnatio et ista meditatio 
cavendum est ne ad nostri temporis ingenium necessitatemque et informetur et 
exigatur. Forent igitur, quales nosträ Ep. exhibentur, nonnisi summae eorum 
quae Ap. uberius tractaverit, minime vero regagyoaosıs. quemadmodum nervosä 
su& brevitate 'comparationem cum homiliüs Patrum haud admittunt, nisi velis ho- 
miliam atque paraphrasin ipse tollere distinctione: Bei den ältesten Homm. ist 
‘d. Text mit in d. Vortrag treu verwebt, während hier J. nur aus den Phrasen u. 
dem Ideengange sein Citat bemerkbar macht‘ (p.23). Recordabatur potius, dum 
Ep’am scriberet, seutentias formulasque et voces ex Apocryphorum singulatim 
lectione haustas ; quarum fortasse etiam una suppeditaverit alteram atque ita 
unius alteriusve sententiarum seriei extiterit eausa (quanquam id mon demon- 
stratur unico illo exemplo p. 9. 1, 18-21 cll. Sap. 1, 6-11. 7, 15. 16. Sir. 6, 
13, ubi' primarium momentum - traductio a v. 18 ad 19- prorsus abest). Cete- 
rum probandum restat, a) Apocrypha in Synugg. lecta et explicata fuisse; 5) 
atianas jam scriptiones Ap’um usurpasse 8. certe usurpare potuisse, quid quod 
eas jam auctoritate Yypayav xar’ &foy. venisse, — Sollennes citandi formulae 
habentur 2, 8. 23. 4, 5. 6; sequitur Lxx excepto 1. 5, 20. z) ‘Das Mahle- 
rische in d. Vortrage, die Bilder, wodurch er s. Ideen versinnlicht, zeichnen uns 
d. Landschaft vor u. die Natur, in welcher er Vorstellgen aufgesammelt u. s. Phan- 
tasie ihren Reichth. erworben hat ... verräth oft ohne deuti. Bewusstsein des Au- 
tors u. wider s. Willen, mit welchen Scenen u. Ggständen er am meisten vertraut 
ist‘ ($. 148). Alia dieit “noch zieml. allgemein‘ (ut “nicht weit vom Meere‘ 1, 
6. 3,4. et “gesegnet mit Feigen Oel u. Wein‘ 3, 12); alia ‘etwas näher‘ (ut ‘dem 
Vf. sind Salz- u. Bitterquelien e. gemeine Sache‘ 3, 11sq,); alia denique rem - 
decernere putat (ut ventus urens 1, 11 et duplex pluvia 5, 7: haec no- 
tans, de illo: °D. Name, unter weichem er hier erscheint, ist nicht blos westasiat. 
sond. palästinisch‘, de hac: ‘Er nennt ihn nach d. technischen Spr. ... wie er 


. 
Rh 
Fa 


TEHPrUB. | PaoLBGpBENA 48 


TEMPUS 


scriptae Ep. admodum serum eibi informarunt. 4) Plerique enno assi- 
gnarent 60. s. 61. quia scriptor rationem jam habuerit et aliarum scriptionum 
app. et (5, 1sggq.) interitäs Jüudaeis proxime instantis, idemgque jam anno 62. diem 
oble it (vd. supr. p.38) — ita. ut scripsisse censendus sit ‘post P. Ep. adR. et 
ante 1 Ptr. in quam multa e J. translata habentur‘ (Wrst; Pr). Omnino Pauli 
Ep’as tempore praecessisse Ep’as J’i, Petri, Judae, forte etianı Jois primam, 
censuit Sur.. Antiquius paululum tempus definivit B) Auastı: ‘Ich möchte ihn 
aın liebsten in d. Zeitp. setzen, der zw. der Abfassg des Br. an die Gal. u. Röm. 
verfloss‘; non liquet: quidni enim Ep. quae dissidium Gal. 2, 129g. narratum 
spectet (vd. not. 142), etiam ante Ep. ad Gal. scripta esse possit? Item C) Eıonn. 
qui interponit concilio hieros. Act. 15. et disceptationi antioch. Gal. l. c. (quam 
anno 53. assignat); conciudit e silentio illud adhuc recens, hanc nondum gestam 
fuisse: quod satis profecto vacillat; eidem tempori (ante pascha 54, probab. a. 
51) assignavitKönz.. Faciendum est D) c. DMicu., expositionem tem- 
pus poscere paulinis disputationibus iisque potissimum effecto ma- 
jore gentilium Judaeorumque commercio antiquius, nec obesse 5, 1 sqg- 
quia pro rerum varietate imminere dici possint res aliae post mul- 
torum demum annorum intervallum, aliae inter paucorum dierum 
spatium eventurae“). Certe qui recentissime antiquissimam NTV 
scriptionem videri pronunciavit’?), antiquiorem ips& illä Ep. ad Antio- 
chenos J’i potissimum auctoritate datä (Act. 15): nequaquam teme- 
“ Fitatis arguetur iis, quibus adhuc DWerrt. eam ad vevi ap. finem re- 
jicere voluit“); nec impedietur, siquidem placuerit*) c. FEiLmosERO 
in L 4, 11 ipsa concertationis de lege initia quaerere. 


LECTORES 


plerique**) cogitarunt 4) Judaeoxtianos, quia hos argumentum, illos inseri- 
ptionis vba poacere viderentur; fortasse ‘a Judaeis illos nondum magnopere dis- 


in Paläst. hiess‘). aa) ‘Wenn ich (scribit l. c. anno 1766) in diesem Jahrh. 
noch e. grosse Revolution v. Europa vermuthete, so könnte ich sehr wohl sagen, sie 
sei nahe, ungeachtet wir mehr als 27 Jahre [quo spatio J’us distat ab illo interitu] 
in demselben übrig haben‘. Adde quod J’o vba Domini obversari poterant, qui 
Mt. 24, 42sqq. de adventu suo dicens non solum suos semper paratos esse jubet, 
sed hominibus comparat qui veniendi non quidem horam verum quasi vigiliam 
sciant. Minor igitur hac de re fluctuatio esse poterat primis temporibus, major 
quo diutius deinceps cunctari videretur. bb) Scunk. Beitrr. 210. 12. ‘Quis 
... putet (ait in Ann. 130) post illud concilium, quo res nlorews et yapıros 
(Act. 15, 11sq.) contra legem liberrime agebatur et (v. 24) zngeiv r. vouov ne- 
mini praecipiebatur, de lege ita simpliciter disputari potuisse, quasi Xtiani ei 
- adhuc subjecti essent et exinde, non 2x yevuaros gratis concessi morum suU0- 
rum informationem petere deberent?‘° Id quanquam putavit Könr., Ep’am tamen 
Ipse etiam appellavit ‘die frühste Schr. im n. t. Kanon‘ (p. 210). Add. Rauch 
271): Kunn ‘nicht später geschr. sein... als spätestens im 10. J. des Nero (obgl. 
man k. Grund hat denselben so weit herabzusetzen, da ihn vielmehr manches Cha- 
rakteristische .. e. weit frühern Ursprg zuzuschreiben uns zu nöthigen scheint). 
Nimis ambigue Mr.: ‘“Nihil est in omni hac Ep. quod non potuerit scribi anno 
&, 10, 20, 30 post initia ‚propageti Eyglii.‘ cc) Praetergquam quod scriptor 
legerit [) Epp. ad Gal. R. Hebr.: quod jam obtinuerint appellatio Xtianorum 
(2, 7 cell. Act. 11, 26; si vel velis de nomine Xtianorum potius quam Xti cogi- 
tare, illud tamen et ipsum jam in a. 44. caderet!), Synagogae (2,2), pruritus docendi 
(3, 1), praefecti (5, 14)!. Vid. supr. p-. 43. *) Contradixit tamen (Beitrr. 210): 
Es ist “gewiss weniger passend, es auf e. Richten um d. Gesetzes willen, das etwa 
der Bruder nicht halten wollte,. zu deuten, als auf die durch das Gesetz gebotene, 
jede Verlaümdg ausschliessende Bruderliebe 2, 8. Auch bei Philo erscheint d. Gesetz 
gleichsam als personificirter Beschützer der Schutzbedürftigen.‘ *) 'Triplex 

entis jud. dispersae dıofxnoıs, quam post ScuLie. Lıicarr. et Huc. notarvit 

T. - *dıofx. palaestinensis quae Hierosolyma, dıaeroga Aotas 1 Pir. 1,1. quae 


9 | ‘ ın Ep. Taconı. Lxcoronss. 
cretos, quin Judseor. dınarroo annumerafos‘ — qui “conventäs ad modum syna- 
gogaram, fortasse in ipsis Synagogis, habebant, ad quos Judaeis quoque haud 
infrequens 'aditus erat‘ - gleichs. die Elite der 12 Stämme Isr. (Scank); reces- 
sit recentissime Köst. quia ad eos (ut'in Ep. ad Hebr.) primo et potissimo loco 
de legis mos. ratione scribi debuerit ; maluit- B) Xtianos, mysticä eäque hono- 
rificä duodecim tribuum appellatione: insignitos [vd. Comm. 2] quia primarium scri- 
bendi consilium — externam afflietionem interna dignitate consolandi - et J. et 
Ptr.*) ips& inseriptione notare: voluerint. Praeiverat jam Maupuıt (ap. Wr), 
Quum vero Ep’ae: inesse viderentur castigationes acerbiores, quam quae in na- 
scentem'jam ecclesiam caderent, extiterant qui C) Judaeos cogitarent nondum 
conversos (cell. 1,1.2,2.5-7.3,9.4,4,5, 1-6.9) [Lıron.]. Ita vero J’us rece- 
deret ab- omnibus App., quippe cui agendum potius fuisset ut Adem habere inci- 
pexeut; et'si vel adsiypo) a Judaeo’ appellari poterant, alienum tamen erat, eos 
et fidei. causä aillictos dicere et fide erigere (1,3. 2,1.5). Informare potius 
oportet.. D) Judueos in universum, et qui jam nomen dederant et 
qui adhuc dare debebant et. daturi sperabantur [Gr. Wnıte. Owen. 
SELDEN. Wr], ita ut (quod notat Scunx. ad 5, 1) non distincte dis- 
crimen fecerit inter Judd. ac Xtt.. - Recte sententiam ita explicuit 
Heıs.!  'primarium scriptoris consilium Exsjudaeos spectare, 
secundariyum vero simul Judaeos. namque 1) generali appel- 
latione J’um *non sine gravi causä‘* usum videri, *ut‘quicungue in 
gentilium terris &ssent israelilici seminis, Ep’am ad se pertinere ar- 
bitrarentur‘; 2) facile fuisse providere, ‘ab infidelibus quoque in di- 
spersione Judaeis Ep’am aut lectum aut praelegentibus fidelibus intel- 
 t4ectum iri': etenim nec satis dissociatos eos fuisse, nec adeo - non 
poterant nec volebant! - conyentibus xtt. sacris prohibitos, quin eos s. 
exploraturi s. curiosi ingrederentur; 3) occurrere quae Xtianis nequeant 
dicta esse tam *directe in 2° persond et absque ullä restrictione aut ex- 
ceptione‘ (singul. cp. 5), quaeque‘Judaeum in genere proxime et proprie* 
alloquantur (ut2,19cll. R.2,17 Tit.1, 10.14. 16); $) Exjudaeos fuisse 
qui parum a Judaeis differrent quippe defectionem parturientes, quibus 
. accommodate.multa proferri ‘quae in Judaeos magis quam Xtt. quadrent.* 
. Nim, Judaeorum et Judaeoxtt. deinceps demum estitit dissociatio discipli- 
nae sacrae. Synagogam tenuerunt usque dum cogerentur exire; ut autem coge- 
rentur, non tam proolive et facile erat ia homisibus, qui servato morum rituum- 
- que commercio nonnisi singularis secta .jud. viderentur, eaque haud paucis po- 
pulariam haud parum probata — si vel non deessent, qui Jesu Messiae refra- 
antes.adv. populares xtt. irä ac rabie exardescerent, singulatim e ditioribus. 
de,. singulatim inter exteros, non potuit fieri quin et multis in locis et: per 
idoneum tempus misti synagogas frequentarent; quin si vel Jesum professi, sy- 
nagogam jud. suam adhuc et haberent et: dicerent; quin fortasse hic illic exi- 


:Babylonem, et dıaazopx ‘Ellyvwv Jo. 7, 35 quae Alexandriam tanquam civita- 
tem spectabat‘ - nihil huc facit; Hierosolyma enim principatum summamque in 
reliquis auctoritatem obtinuisse, sponte: intelligitur: unde et illud quod Eusk». 
(ut est in fragmento) &v zois. zur rrakalıyy avyygduuaoı deprehendit, os ol zn» 
Tegovoaanu olxoüvıes kegeis 2. yommuazeis x. Tpesßurego: yoduuere dınyapa- 
Sayres eig navıa. dıeneuyerıo 1m &9v7 Toig Nayıayod Tovsalor, dıaßallovteg 
sv zouv Xoworou dıidaoxeilar, et. hac quod- J’us Hierosolymis sibi sumsit exte- 
ros castigare et cohortari (cf. not. i). ‚Magis huc facit triplex dıaanoed (Comm. 
p. 2%), quum n. loei deaonooav ad Stephani, supplicium jam retulerint SYNcELt. 
et Banon,; item Er.. Nöss. aliique intptum.. . #) ‘Daher geht J. aus v. den - 
. neıpoouoig-der Xsten 1, 2; aber, sagt er,:wir,sind die Erstlinge d. neuen Schö- 
pfgen Gottes 1, 18; wir führen. e. schönen Namen .(den Xstenamien) 2, 7; u. Abr. 
ist unser (geist.) Vater 2,21; Betr. hingg erinnert s. Leser zuerst an d. Vorzüge 
u,. Segngen.des .Chth. 1, 3.4.20. 21; wir ‚sind, sagt.er, das y&vog &xlexıör, 
Paotlsıoy ‚leoateung, 89905 ayıoy, Laos eis sregızoigaır 2, 5-9; daher bedenkt, 
dass ihr. nugoıxoy u. Tagenldnuor-seid, d.h. Menschen, deren Bestimmg es mit 
Prolegg. in Comment. a N. T. Vol. XVII. oo 4 


Lxeronzs. ProLEGomEnA 1) 


gerent potius reliquos quam ipsi exigerentur “4). Apostoli vere, Quonungue. ve- 
nirent, initium docendi faciebant in syuagogis, haud raro ipsi provocati (ut Pan- 
lus ejusque socii Antiochiae, ab doyiourayayeıs Act. 14, 15). Quod autem in- in- 
stitutione et tenere debebant et tenuerunt, omnes sjbi traditos esse divihitus ad me- 
liorem frugem perducendos: id quidni etigm scriptione tenuerint, in quastum oppor- 
tunitas concederetur? quidai igitur, qui Judaeoxtianis scriberet Judaeosum a 

et vitae et disciplinae sacrae commercio usis nonnulla etiam magis jüdaice cum 
Judaeis ageret? Quo magis sane deinceps separarentur, potissimum paganis abaque 
legis mos. irrogatione a Paulo admissis, eo separatior, singulariör et distinctior 
extitit quemadın. quae vivä voce, ita etiam quae per literas fieret institutio. Quid 
quod ipaa adhuc Ep..ad Hebr., quanquam.Xtianis in fide labantilnıs soripta, ma- 
jorem tamen orationis partem Jadaeis omnino attemperavit (ut 2, 17. 13,'12:al.). 


Quibus vero ferrarum regionibus isti leeteres assignandi sint, 
in inscriptione et tractatione tam late patente frustra Foerunt qui 


deflnire tentarent. 44) Jüdaeos a Paulo et Barn. primo, per Ahtiochiam Sy- 
riae, Seleuciam, Cyprum, Pergen Pamphiliae, Antiochiam Pisidiae, Icontam, Ig- 
stra, Derben itinere (45-5%2; Act. 13,5-14,26) conversos, quibus per illos ipsos 
jdenmi iter denuo suscepturos Ep’am Hierosolymis miserit J’us (Bıenu). In has 
cadere 1) et 1, 1 et 2, 7; nondum enim ulterius pervenisse Apostolos, nomen- 
que Xlianorum Antiochiae ortum reliquis per P. et Barn. innotescere debüisse; 
2) argumentum Ep’ae a) a doctrind plenius tractnnd& sese abstinens, b) contro- 
verstam de paganorum ad legem mos. ratione intactam relingudns, c) de 6de 
vbis exemplisque paulinis agens; ipsum enim Pauli de his rebus disputantis bis 
anditorem ( Act.10, 30. 12,25; 15,4) eos scivisse partim jam edoctos, partim 
Ep’ Apostolorum nomine scriptä (Act. 15) 'atque item per 'illd& tradendä edo- 
cendos. — Quum duae cum Paulo disputata sint, universä ‘su conformatione 
contra eum dicta compareant: utrum impugnatorem credes.ipso impugnato usum 
esse tabellario? Porro in tantä illius scriptionis apostolicae brevitate, utrum 
aptum dices, in Ep’ä longiore rem tanı gravem tamque novam prorsus transmit- 
tere? BB) Antiochenos, coetum ex dispersione supplicio Stephani effectä e 
JIndaets (Act. I1, 19f recens-ortum (Nöss.). In hos non solum £adere illam ar- 
gumenti rationem [44) a) b); etj. c)}, sed .etiam 1, 1 (dinonegw), 2.9 al. 
(eatamitates opulentorumque arrogantiam), 18 («raeynv, si nos, primum extra 
Palaestinam coetum, certe primum novo nomine insigaitum Act. I1, 26), 22 sqg. 
14 qq. (ell. Act. 11, 285q.), 3, 1 (cl. Act. 11, 19sq.), 5, 14sgq. (efl. Pro- 
phetis Act, 11, 27. 13, 1 morborum sanandorum facultate sine dubio gavisis). - 
Quae omnia, si vel nen magnam partem longins petita essent, certe nom decer- 
nunt. CC) Asianos quibus 1 Petr. inscripta est (ExAexrois napenıdnuong dıa- 
ondpüs Ilövısv, Taluılas, Kanaadoxtas, Acdlaus x. Bı$vrlas). Cum plerisque 
statuit etiam SonnK., quia tempore scripts sit quo praeter Syriam et Asiam 
gondum fuerint ecelesiae, 'quia vero kanc potius quam illam appellare 'suadeat 
tum sermo graecus, tum usus a Petro faotus [quibuscum tamen non temere ae- 
quabitur ecclesiae syriacae et canon et versionis curformatio; vd. nott. gg. x]. 


- 


sich bringt, zu leiden 2, 11; selig seid ihr ja, wenn ihr als Xsten leidet 
4, 14-16 dd) Opportune Sur. ad 2, 1.: ‘Nec dabitandum videtur, hic 
ibi in urbibus quibusdam Jndaeos faemä illA de Xto non mediöcriter cormmotos 
atque saltim divisis Berntentiis faisse. huic rerum: stafui convenit ista comafe- 
moratio dubitationis et fldetuaonis cp. 1. et reprehenkfo v. 19 s4d.- ob''Ievitatem 
et pfaecipitem' indignationem im nlioß, ob negligentism in prätstandie tt. prae- 
ceptis atque ob artogätltian eximit studli’Sonoxelfas. "Mic si status fit: hormi- 
num, mediormm quasi inter Judd. et Xtt., faeile credixhus Minfsttös tallunr 3o- 
cletatum sedulis studfis prosecutos fulsse omnds divites ‘et splendide vestitos, si 
verirent it consessum publicunt. jam cum his lisd; lectoribus J. proponät 2, 21 
Abrahamum corntuneit patentem: vix 'dabitare licet, falsse hos omnds anter 
Jüdaeos #tque convenisde etiam porro in eAdem synagogä, postguam ktiände' re- 
ligionis altjuam partem preetulernitt- veteri Jadafamo.‘ "ltem Assri: “Die Aulet- 
xsten scheinen ihre Versammiken\immer in den Sumagegen gehalten zu 'Ktben ; ‚die 
ihnen hls Juden gehörten. Warum'iienz nach: Pı «a ' (de! Syn.‘ vet. p. 459) 
u. Pr., zu den Zeiten unsers rider Ball höch -nichtihabe sein’könhen, — Sehe‘ 
ich nicht ei. erst die‘ Heidirxnan‘schäirien: sich’‘S:'dk Ald. SyMdEdga'kefrennt u: 
ihre Versämmigen ti‘ Prsatiiatieäln gehalt va Wien. SR 16423." rind 
j MI ITN NY ode. 


51 | ın Er. Iacosı. AUCTORITAS. 


Ig hac de lectoribus fluctuatione; in ‚argumento, quod totum 
antiquissimo rerum xtt. tempori attemperatum, eo difficilius magnam- 
que partem alienum compareret, quo serioris temperis formae sub- 
jiceretur aestimandum; in scriptore, qui se nen diserte dixerat Apo- 
stoläm, de quo -multae adeo cireumferebantur fabulae et dubitationes: 
vix- miram videbitur. quod scriptionis Ä 0 


in AUCTORITAS 


non parem omnium assensum ferret. Verum accessit, quod - causis . 
non plane apertis “) - parcius inter Xtianos innotuerat. Unde Ev- 
SER. [9,.29. 2,28; vd. nof. a] eam, quanquam in plurimis ecelesüg 
vulgatam ;. testatur multis suspectam fuisse, quad antiquior eccelesia 
menlionem ejts rarius’ fecerit; pauloque definitius Hıra. dicit (cat. 2): 
et ipsam ab..alio quodam sub nomine Si, qui appellatur frater 
Domini, cognomentg Justys, .editam asseri: licet paulatim tempore 
procedenie oblinuerit. auctoritatem. Ac profecto inde a saee. IV. 
cum: .reliquis ommibus avrıkeyougvarg indubitatam nacta est ayoto- 
Titatem et canonicam egelesiästicamgque et apostolicam*). Nec temere.. 
Diserte”) enim. junctum ei. diennt testimonium, ita tamen ni nenire 
. ; ae . © } : . . 
zer’ olxovc- 1 Cor. 16, 19. Ool.'4, 15. Phil.2.° Non sufficiunt profecto quae 
Ges. oppewit: dass ‘die-den Xsten so feindseligen ihnen wohl schwerlich ihren 
Versammlungsort' würden eingeraümt haben‘; — von e. eigentl. Einraümung, gleichsam 
einem 'Simultaneum, brauchte gar nieht u. konnte nur selten die Rede sein! ee) 
tEr ‘führt nieht den Ap.namen an d: Stirne, gab k. Stoff zu dogm.-apolc- 
gett:’Eröhtrgem ;'ja konnte sehr leicht e. Widerspr. mit d. paul. Lehre zu ent- 
halten ‚scheinen. Als and. Judenısten geschr. war er' natürl. für die übrr. v. we- 
niger allgi: Interesse, also auch wohl weniger früh ullgemein bekannt‘ (Scan. Tüb. 
Ztschr.‘'10). ‘An k.‘bestimmte Gem. gerichtet‘ - quippe temporis rite consti- 
Patis ooetibus antiquioris -“konnte er leicht zwar erhalten, ab: minder in Ehren 
gehalten werden als diejj.. Brr. welche v. d.: App. selbst u. namentl. empfangen 
zu haben sich die einzelnen Gemm. zu gr. Ehre rechneten.‘ Vornehmi. aber die gr. 
Trenng innethalb d. xstl. K., bei welcher ... die Judenxsten in die Verachtg d. 
Ketzerei fiden;: musste dem Aufkommen ... hinderl. sein‘ (Id. .Beitr. 211 sq.). 
Antigniorwum add. Cocczs. (quod fuerit catholica = nemini privatim scripts: quae 
enim memini priva sunt ac propria, nemo magnopere curat, vindicat, manifestat, 
acstimat' — singulatim wubi argumentum: displicet!) et Heıs., (quod degeneribüs 
scripta sit, a quibus, si non omnes defecerunt, negligenter fuerit custodita, par- 
cissime descripta , vix - singulatim quum argumentum ignominiae potius esset 
tuam lavdi - cum aliis commuühicata). *) Vd. locum 'de canone in libris 
NTi isagogieis. ' Admissioni in colleetionem antiquitus ac fere sponte factae’ de- 
buerunt  deinceps 'parem cum reliquis dignitatem. Nonnisi JunsLivus (saec. 6) 
faulo minorem „uctoritatem ei attribuit. ff) Antiquiora sunt Ep. lectae 
vertigia. Jam in 1 Petr. ejus fit usus, ut 1, 6.7 cl. J. 1,2. 3; 1, 24 cll. J. 1, 
10: 115 1, 3. 22. 23 N. J. 1,185 2,1.2cl.J. 1,21; 3, 11cl.J. 4,1; 4, 
8. cl. J. 5, 20;'5, 559 cell. J. 4, 6-10. Plura collegit ScnuLze 1. c. p. 89.sq9. 
Ner tameh- (quod ipse opiliatur) J’um respexisse Petrum, sed (quod jam StorR. 
Hotayerat) vicissim; hec porro similitudinem explicari posse 8. ex communi- 
tate doctrinae, coRsilii, sermonis (Gusuike p. 157: “die natürlicherweise gleiche 
Auslegg u. Anwendg d: AT's vom stil. Standpuncte aus, die gleichen Verhältnisse der 
Gemm.‘.., das Gleichförm. im neuen hellenist.-xstl. Dialekte‘), s. e scriptorum 
lIongiore consuwetudine adeove’ praevi& aliquä deliberatione (Ousuäus. 
de integr. et anth. 2 ‘Petr. Sect. Ziep..2): uberius monstrabitur ad 1 Ptr., ubi 
&tiam refutabantur quae in.hanc partem disputavit Rauan in Wın. Journ. VID, . 
1828, 4; h.'1. sufficiant duae adscripsit Schunk. (Tüb. Ztschr. p. 74): ‘Aus d. St. 
Prov. 3, 34. wird v. beiden dieselbe rmahng abgeleitet, v. .Ptr. nur mit mehr Wor- 
ten. J. spricht: unmittelbar datauf dom dıaBolos, nach s. Ggsätze liebenden Weise 
(dnoraynre ‘oiv T. 99, Wyrloörnre 1. Hıaßölg); Pir..der mehr pragmatisirt, 
Ä 004* | 


AUCTORITAS. PROLEGONENA 523 


| 
ab alterd pendeat, ecclesise syriaca?) et ulexandrina“*); quibus, 
qaippe testibus quasi domesticis, tutius sine dubio creditur quam 
ecclesiis occidentalibus, quas, singulaim Romanam, diverse illa de 
fide disputandi forma, quae Paulo, singulatim Ep’ae ad Rom., vide- 
retur adversa, diutius detinere poterat. Qui.vero inde a saec. XVI. 
adv. Ep. nostram magis minusve surrexerunt, variis moti sunt cau- 
sis quae omnes certe praejudicati labe premuntur: 4) Caseran.”): 


quod profand salutandi formuld utatur (1, 1) et quod scripturarum quas alleget 
mentem pervertat (2, 21-23 cll. Gen. 15, 6). B) Lre.**): quod ne semel qui- 


kommt doch auch - man weiss nicht wie - auf d. Teufel zu sprechen, unmittelbar 
nachdem er s. Ermahng aus jenem Spr. vollendet hatte — was (ut ait Beitrr. 
p- 207) ‘bei Pir. der die Verfoiggen u. Trübsale der Xsten vom Teufel ableitet, 
e. ganz neuen Gedanken in d. Zus.hang bringt, u. ohne Rückwirkg des Musters 
J’i kaum so unmittelb. an jenen gemeinschaftlich allegirten alttest. Spr.., sich ge- 
reiht hätte.“ — Obscuriora quidem, sed nexu scriptorisque ingenio &accuratius 
considerato, satis certga sunt vestigia. ap. CLEM. K. ad Corr. (vd. Las». D, 
1sqq. Heıs. p. 7sq. Scank. Tüb. Ztschr. p.7lsgq.; cll. not. r.); item io Har- 
MAB Past. (vd. Sur. p. 42sqq.; v. c. Mandat. 12, 5. Si enim resistitis ii 
[diabolo] fugiet a vobis confusus. cll. J. 4, 7), Add. Inen. adv. haer. 4, 16, 2 
Adr-.. credidit Deo et reputatum est illi ad justitiam et amicus Dei vocatus est. 
cell. J. 2, 23. gg) Jam versio Peschito (quam si non Saec. 19°, certe 
2d0 assignänt) eam exhibet, qnod eo majoris est momenti, quia Epp.. catho- 
licarum nonnisi 1 Ptr. et 1 Jo. addit, reliquas igitur e. ignoravit s, de iudustriä 
omisit. Add. simile testimonium jemb. (s. Grzell Nuız. 5. AupnıtocHu IcoN.): 
Tıys ulv Enıd Yacıy, ol JE 1peis yovas xolvaı deyegdaı, ın7v ’Iazaßav 
ulavr, ulav d2 DIergov, zı9 d’ Ioawvov ular. hh) Orıc. (in cujus ope- 
ribus a Rurıno, non sine interpolationis suspicione , latinis faetis Ep’a saepe 
allegatur tanquam J’i Ap. fratris Domini) eam etiam in Graecis (in Jo. 8,:. 24. 
89; ed, LommarzscH. T. Il 190. 214) citat vbis priore |. usus: &v 75 peoo- 
p£vn 'Iexußov Enıoroid, quae non necessario in malam partem verli, docet 
Eusgs. cui saepissime est quae extat, habetur ideoque 3, 25 ita etiam dr. 1 Je 
quanquam inter Ouodoyovusvas relata. Secutus est Dion. Arax. all.x praeivit 
probabiliter Ciu®. Ar. qui (Strom. 6, 825: day un... 00 ı@ usıa zuc dv 
Tovioıg TeleıWagws x. TO Tov nAnalov Gyanavy x. EUegyYErsiv duvacdas, OU: 
£009€ Beoılıxot) mon tam ad Mi. 5. quam ad Jac. 2, 8 respexisse videtur, et 
qui ‘teste Evs. HE. 6, 14. 'zeons rs Erdiadnxov yompis Enzerunuevas JIE- 
oma dinynosıs, und: 7. avulsyoulvos napeldey‘ zmy Iovdä Ayo x. sg 
Aoınas zadolızas Emiorolag. id quidem fecit dv zais VRoTunwWaegı. quamwis. igi- 
tur J’i haec intptatio nusquam reperiatur - habemus solum quas de 1 Ptr. 1 Jo. 
et Jud. scripserat Z£nynosıs - nolim tamen illud Cassiopori (institt. div. lit. 8): 
In Epp. autem canonn. Cıemzns Au. presbyter, qui et stromateus vocatur, i. e 
in Ep’d S. Petri I., S..Joannis I. et II. et J’i attico sermone ‚declaravit — ita 
fc. Larpn. probb. Pr. pWerr. rell,] corrigere ut loco Jacobi legatur Judae, 
quum ne tum quidem nobis servatae tres, sed quatuor memorareatur. Simplicius 
judicaveris, illas 4 solas intptationes Cass® innotuisse, nobis 3 taptum et quidem 
loco duarum, 24ae Pitr. et Jac., unam Judae quam ille ignoraverit esse relictas‘ 
Scunk. Ann. 152). — Turoporum Morsv. Ep’am rejecisse, ayctor est LRoNT. 

yz. contra Nest. et Eutych. 3, 14. *, Quod Erusm. addımt (v. c. Fapeic.: 
“ER. dicere ausus est eam non redolere ap. gravitatem‘), motat Heıs.: * Vellem 
(ingiiiens p. 37) vir diligentissimus alias in citando locum signasset, qui si datur, 


spertissimum est En! sibi contradixisse.‘ namque “de auctore Ep., an fnerit . 


Ap. necne, ambigit Er., neutiquam vero de ipsius Ep, divinitate. ita enim 
£nit: Verum supervacuum arbitror anxie de auctore digladiari, rem potius am 
plectamur et SpSum auctorem exosculemur.‘ * **) Cujus stramineam epistolam 
frustra excusarunt alii [ut Hurt. GerHARp.] tanquam el. 1 Cor. 3, 12 com- 
parate dietam, alii [ap. Wr.] tanquam a Lru. ipso mitigatam. Qunnquam 
enim rppellatio ipsa Nusguam recusa est — (unde notante Brocau? ap. Heıs. 
33 * Wurraxerus Ioc stramineum nullibi in Lrni Praeff. et. Opp. reperire po- 
tait et Jesuitam Epw. Camrian., improperautem illud Lra°, splendide. men- 
tiri est suspicatas‘) — perstitit tamen in Ep. reprobandä suorumque largum na- 


4 


63 m Br. Iaconı. ’ AvcreRıT. a. 


dem mortia, resurrectionie aut meri Xli meminerit, quid:quod disputatione sud. 
de operibus justitiam fidei in discrimen vocet; addiderunt quod se non. Apasto- 
lum nuncupet et quod Pauli et Ptr. quasi scrinia compilaverit. C) DWerr.: 
quod nec scriptionis consilium nec. scriploris persond compareat '(nisi fortasse 
 impugnatione Pauli J’o fere indignä) et quod sermonis graeci major sit pe- 
ritia ‚et elegantia, quam quae in J’um cadere videatur; ‘quod ‚posterius etiam te- 
auit.  -D) Sour'(vd.p. 34), addens quod se man profeseus sit Ap'um. ‘Ad quae 
omnia satis responsum est p. 38sqgq. Singulatim notandum, : quod' nec 
cur impostor. aliquis hanc Ep. scripserit, nec cur sub Jii .no- 
mine latere voluerit, nee: denique cur Apostolum se venditare omi- 
serit, causa apparet. Nec praeter DWETT. - qui tamen postremum 
‚ipse concessit - videntur Ep’ae adversarii de impostore cogitasse; 
omnium minime.gui.antiquissimo tempore contradixerant, quanquam tale 
quid Hıea. [p. 51] significet, fortasse nonnisi Eus! yogeveras (= dvsı- 
Atyeraı) reddens. Nostrorum sufficit notasse fluctuationem, qua - prout 
inspirationem s. origini apostolicae s. admissioni in SSarum colle- 
- ctionem attribuerent -.:nostrae Ep. modo authentiam concedebant 
sine inspirafione [ut DMicn.; sim.. qui Lrn'! improbatione adacti dew- 
terocanomicam : pronänciaverant],. modo ‚izspirutionem sine origine 
ap'ca. Resentiores hanc' onmem ‚disputationem ad genus historigum 
magis. minusve.. revocarunt,. uhi-,. si’ Alpheei filius et frater Domiai 
distinguuntur,, quantum dignitafis auctoritstisque -ex alter& parte de- 
eedat Eip’ne, large alterä eompensatur“) - 


. [\ .. ’ » 


[2 


’ ‘ 4 rt: 


‚ eis. est assensum;; ‘inter'‚quos: pradter Auruam. et Centuriatt. Magdebb. appel- 
Jari merentur BuGexHa@. (9SIAND. STRIGEL5 add. Comit. DE-ZINZENDORF, eoltra 
quem disputat Bme.. Vorrede p. 7sqg. Incidit vero Lru. !vitio non solo suo, sed 
papicolarum quoque adversariorum J’i enunciatis ad propugnandum justitiam car- 
nis et bonorum operum meritum improbe abutentium. hoc idolum humanae jJusti- 
fiae princeps est causa quae eum secessionem facere a coetu pontificio impule- 
rat. quumgue ex nullo SSae libro tantä perniciosissimum errorem 'fucari incru- 
starique specie videret, quantä ex J’i quidem Ep., ad alterum, qua homo errori 
obnoxius, extremum delapsus, hoc scriptum canone elimingvit. neutiquam vero 
ka-instituit., Wit carmis’ securitati..et liberiori vitae frena laxarei, fidem solam abs- 
‚que benorum 'opp. stadio sufficerd causatus: .quae' effrons Pontificiorum assertie 
:s. verius 'calummia est‘ (Hzıs). Kodem‘ modo excusans MR. addit: “Verum & 
hoc est straminis insiar, quod -Tus scripsit, nescio ubi aurum religionis 
sit... wi)‘ *Der Werth unsers Br. (ait Scın«. Beitrr. 212sq.): beruht darin, dass 
sir 1) an.ihm das erste Denkmal ‘der «stil. Schr.stellerei besitzen, welches üb. den 
- "Br. der Jerusalemiten an d. Antiochener 'höinaufreicht; 2) e. wenn auch nicht vollst. 
doch in einzelnen Zügen -sehr unsckaul. Bild: der ersten Xstengemm. vor uns haben; 
B) dass wir sehen, wie sich: das Chth. aus .dı Judenth. heraushob u. bei s. Anschlies: 
sen an dasselbe die jüd. Vorstellgen vergeistigte u. modificirte; 4).dass uns im Wf. 
ei- Individualität entggtritt, weiche neben. d.: andern n. t. Hptpersonen u. Hptschr.- 
stellern: sehr eigenthümi. dasteht u. uns somit den ıstl. Geist in's. Freiheit u. als 
denselben in versch. Formen %eigt, 5) dass: wir an s. Beispiele einen Blick in d. 
succesive‘ Wachsth. der App. an xzsti. Einsicht, in d. [all]mählige Durchdrungen 
u.: Durchgebildetwerden ihres ganzen geist. ‘Wesens u. ihrer geist. Welt thun dür 
fen;. 8) duss er, .einen Schatz’ der wichtigsten wenn auch einfachsten prakt. Wahr-. 
heiten enthält, sie mit grossem edien Ernst, mit heil. Zorn u. zärti. Liebe, in fasst 
iebenskräftiger Sprache vorträgt: Wahrheiten welche'gg d. Unart der menschl. Na- 
fur , wie sie jederzeit. ist, ihre Wichtigk. behalten‘ Add. Cauv.:' “Nihil continet 
Xti' Ap’o indigrum, meltipliei vero :doctrina scatet cujus utilitas ad omnes Xtia- 
here vitae partes late patet.“ Quod “parcior in praedicandä Xti grati& videtur 
quam Ap’o: eonveniat, cerfe non est ab’ omnibus exigendum ut idem argunentum 
tractent. multum a stilo Davidis- distant Salomonis seripta. nam quum hic poste- 
rior formando externo homini. et tradendis polit. vitae praeceptis magis sit inten- 
tus » iHum assidue de spırituali fum Dei cultu, tum conscientiae pace Deique mi- 


x - 


lermonır.as. Proutcoukna 84 


Minoris mementi, quanquam magnem parten: satis speviose ex- 
pösita, sunt quibus singulatim recentius scriptionis nostrae 


INTEGRITAS Sr 


in dubium est vocata, ‚interpolationis suspicione in cp. 5 sonjeetä. 
Sigma sustulit 4) Bauaor. qei vba vv. 14-16 aleinlerseg -—- iadise 
addubitavit (vd. Comm. 278). Secutns est 3) Sem. eui suspichonem 
movit eremplum Kliae tectoribus, propssitum, cil.. Lo. 9, 64 (“Hat 
Jens - ait Tih. Nachrr. p.-2B7 - s. Jünger gslohrt, nicht e, Elias zym. Her 
spiel nehmen... so hat er sie. damit gelehrt, auch e. Klins micht zum B. 
geben‘). Namque ‘si talia precatus est quisquam s. vates .s. quivis, haud 
admirabilis et imitabilis esto Xtianis, quos Xi non Eliae spiritu adimatbs 
esse oportet.* Dt igitur um ab hac qune wideretur maaulä liberaset, : maluit 
assuimentum dicere*); idque eo magis. qımım a) vba nbeise passint. (‘olwie, 
d. Br. an s. Gehalt u. 8. Erbaulichk. das Geringste verliert‘), quumaue b) ol- 
Tendaut a) noosevyeodaı sq. roü (pro solo Inf.), ß) Boexeiv Ch. solo Scriptarae 
1.) impersonaliter dictum, y) *cofstructio ... quae nulla “st copulä ‘za: quin- 
“Aules usurpatä‘, et qnuae ‘JPum minime spirat“ — De exempio ejasque mo- 
mento vd. Comm. 280sq:; reliqua sponte evanesewnt, quaktı utiam illad 
repetitum xai satis vindicet "die einfache Beobachtg, duss hier d. 
Schr.steller des Br. erzählt u. sieh also an den den Hebrr. u. 
Wn Grunde allen weniger gebildeten Völkern üblichen ‚hist. St 
unschliesst“ (Haaenn. 404). ne EEE 
Felicius versatus est €) Raben. 'qai teten -Iet.. ww: 12 -:29 
ab aliend manu additum conjecit. Offenderunt 1) Sententiae a) 
non satis ipsae nexae; 5) frigide et in fine Ep’ae locatae et per 
706 rravrov sahjunotee; c).aptias- alibi. inserendae (5-12 ell. 1, 20. 
2,12. 8, 9. 10; 8, 16 sqg: ct. 1,548). — ' Quae' satin defendinter 
consilio, nonnulla quae 'adlıuc recordäbatur ab abusu vindicanda X) "tractatioti 
üinitae adjiefendi, quale certe db Ep’ae scriptore non alienum est; übi fere fit ut 
singulatim transitus”") läboret. Nec negari potest in ipsä etiatn tractatiöne 'eah- 
dem sententiam ‚haud rard. diversis locis redire #) 1,19. 26. El. 3, 1sgq.; 2, 6 


) 
it... ı a ’ PER Ce Ba yo 


.. . ‚ . it, eu 
sericordiä et gratuilä salutis promissione concionari nptum eat: : Atqui ‚non.dacit 
kaec Jiversitas, ut.altorum probando alterum dammemus. Auin ekiama. inter ipaps 
Zvr. tantum est diseriminis in ällustrandä Xi virkate, ut religui- tres em, Jo. 
»omparati vix scintillas. habeant pleni fulgoris qui jn ipso tam conspicnus a 
zet, et. tamen omnes. peraeque exoschamur. " *)-‘Wir einmal. thun lieber: uf 
2. unerbaul. Buchstaben Verzicht, als auf d. Charaster eines echten Ap: 5. welchem 
d. Geist Jesu, nicht eines Elias zukömmt‘ (2383). kk) Ubi. sane etiem “ganz 
pewähnl. Regeln für d. Gemeindeordng u. Fastaralvorschrr.‘ (291) ‚haud. ineptum 
bebunt locum, si vel..hucusgue trantata. lange .grayiora. et scripter Peritisaimus 
fuerint; si vel,: de guibus nebis aliter ‚videtur, suo teimposte ek Isco longe, gra- 
viora, quid qnod graviseima non potuerint videri. et ease. ‘Dusch. dessre. Gemein- 
deordng. (sit Scanx. 53) das xstl. Leben zu fördern blieb immer Aufgabe, we »..d. 
. ersten.Gem,einrichtg abgewichen od. gleich anfangs nicht d. vollkommenste Eiprichig 
gegeben worden war\aüssrer od. innrer Hindernisse halber. Von Pasterakeprscher. 
ist k. Spur zu finden, so wenig sie des J. unwürdäg wären, der wwnigstuns. auch Re- 
geln für die Gemeindezus.künfte gibt (2, 1-9).“. Notat idem .(p, Slsg.) rdiguem 
seue. nexum manstrari passe, singulstimgue extrema commata suam: vim habere. 
“Nicht nur Fürbitte en leibl. Noth sond. noch: mehr das brüderl, Bestreben, ‚den ir- 
renden :auf d. rechten Weg zurückzuführen, empfahl d.. Ap.' recht passend ‚zum 
Schlusse des Br. in dem er vor so mancher verderbl. Unordng gewarnt, so manches 
Glied. ernst. gezüchtigt hatte. ‘Add. Comm. 283 xq. **) Si vel in sententiä cete- 
zoguin non male nexä (12 cll. 9 et 2,.18). ll) ‘Dass auch in d, frühern 
Abschnn. J. nicht immer e. strengen Plan befolgt, u. gar oft mit e. (&edanken, vor- 
greift, der erst später genauer entwickelt wird, od. e. andern nachhalt, von dem 
schon früher d. Rede war‘ (Hc». 396). Addit:. ‘Eben so finden: wir. auch... abge- 


= a0 Mr. Iaoeih. Insronrue. 


UL 53 Uinge:sg: 4, Ih oelli 6595. 4, Si@eli 4; Bay Oandaset ‘kandein 
äpse*),“Risce nihil Yecernt, ist universg expositiö'a religuorum in: 
geulö recederet. ‘At vero 2) Argumenti esse repı 

44 cl. 2, %sqg. '3, 1sqg. quorum illud coetüs £tt. rite 

“ep. oYdinatos Ponat, baec vero Familiam 'deseribant 8; 

adhne gear (ci. 1,7) ‚absgue" ‚praesidibup et. docto 

constithtis; 8) 5, 15-18 cell. 1, sag. bi superstitio 

‘cum purs religione (neben e. rein relig. Lehre vo 

'an nüch d. ärengste Religipnskritik" nicht e. einsige 

usetzön hat“... eine 'aberglaüb. 'Meing v. d. Kı 

bitte); d)'&, 19. 20 quae exäggerationem cönfineant a 

zod" dıxalov"alieiam. — Adv: haet notandum: «) ‘Ze 

tatem *A) ; qualis etiam dogitart potest Judaeis-adluc juncta, qu 

titan gacrorum -domitierelo; 8) Adkextlous 'meque in Synag. jı , 

mis ;Xttı guetihme feiese diserte ‘donstkutos; 7) [easBurdgovs 'serumgae,prokinr- 
ciam non esse quod ad serioris ecplegiae normam. tibi informes, quum hacc ad 
oa haud zestringatur °0), ipsi verp inter Xtianos esse possint et debeant.‚nlir 
‚Aniores.opnventibus a Synagä jud. appazatis PP); d) Praecepium ipaum et senteer 
fiam de vi-precatienis,”0) aladigensallis amendandis impendendi 77) ;aeıa anar 


Tissene Ideen , dje nur in e. losen Zus.hange mit dem Uebr. stehen, wie z. B. 4, 
17.4: .: mm)" Währenl 4, 6-8-vom Gebet um geist. Gaben ausgegungen N. :zm 
d. rechten Art d; Bittgebete übergeganken ‚wird, tadelt 4, 3 e. falsche eigennäfs. 
Art zu beten; dagg. dy 15-18. handelt. vom :gleübigen ‚Mürbittengebet u. erlaßlert 
3..Wirksamk. auch: in Betreff 1guf irdische u. leibl. Ggstände- durch e.. Beispiel, .s0 
dass die letztere Behandig d; Gebtts med. 4, 8 noch 1, 5-8:an ihrer Stele geisesch 
äre‘. (Scuwx. 59). Addı Hop): '‘Wie. natürl: vielmehr dem J. dass'er.immer 
wieder.auf.d. Gebet. zurückkommt Ik —- - Item abusum Jurandi: (notat Som 

De loco. quidem 3, 9sq. prorsus.apte inseri pptuisse “0 d.\Ap.-ahrichtl: ‚nach d. 
höchsten Ggsätzen greift, Lob Gettes - Fluch d.' Brüder ‚:der'nuch Gottes Bild gi 
schaften, .ym: das Unbändige d.: Zunge darzutlnin.. ‘Mit diesem. konnten Bethen- 
gem beim. Himmel, dei.d. Erde, wie sie d. Leichtsinn des gewöhnl: Lebens im Munde 


führt, nicht ‚zungestellt werden.‘ *) “Vielleicht-ist-ed: e. Postscript?..: Wohlt 
ab. dann... muss es des Vf. Geist verrathen in-Sacheu. Form‘ (299). - un) 
“Wer sieht nicht, dass: unter d.'ou». &. Concrotum verstanden'wird, der Saal d. 


Versammig.od. doch wenigstens die Wersammig selbst so: lange-sie raimlich beineirl 
ander ist, während .d. &xxi. e. Abstractam bedeutet, dı Gemeindä? beider kann 
wohl ‚neben einander bestehen‘ ‘(Hen. 389). Oerte'wppellatio ouxey -ad "coetüs 
xtt. ‚gornmaue.loca trausferri poterät. —. ‚Plenius de-hac Synag. disputatum eit 
supr. p. 50. 00) Postulatur .Fouolonsiode dAınLous'et suyenduı ümip : 
“Adna. unde apparet eflicasem illem eurhv 7. mlorswg'iet dena, nequaguam 
esse salum Presbyteroram. pp). “Kein Lehrstand, 'sond.: jeder kornte'sich 
zum ‚Lehrer machen. Nun-Asiteste, wie sie die Synagogen längst, wie sie die zatl. 
Gemainden gleich anfangs hatten, ohne e. ‚Amtsgewall‘:(Scımx. Beitrr. 204). .Keit 
neswegs ist .. : anzunehmen , ‚dass: die Tpscßurego: .an 'd.' ‚Stelle jener dulaurulen. 
getreten sind. ‚Gerade mossAuregos: als. Gemeindevorsteher gab: es v.: Anfang in den 
Gemm.; es war ja: Synagogensitte ; ‚doch fragt'sich'sehr, ob nicht Inter blos 
Hausväter verstanden. sind“: ott. (id. Füh.: Zischr.'66). “Das zapayn didwoxt- 
Alas war je nicht mothw.. un .das’ yüp. zußegvisews ‚gebunden, beide waren von 
einander unabhängig (s. Nzann..KGesch. I, 988-88); daher werden die zraec- 
‚Rüregos da erwähnt, wo von.ihrem speciellen Amte der Seelsorge die Rede ist, 
während oben vom Lehren.überh. gesprochen wird‘ (Hea. 400): 99) ‘Soll der 
Umstd ; dass. dem Gebete „Einfluss auf d. ewigen Gesetze d. Natur“ "zugeschr. 
wird, hinreichend sein, e. solchen Gedanken selbst dem J. abzusprechen, der doch 
gewiss noch.nichts v. d. Ewigk. abstnacter Nalurgesetze wisste: so müsste mit chen 
demselben ‚Reohte auch anderes Wunderb.“aus d. NZ‘. verbannt: werden; denn: warum. 
hier micht ,‚o. den App. u. ihran Wunderkräften“ 8. Rede sein sol, sehen wir nicht ein, 
etwa weil bios Jesus und dis App. mit Ihren -Wunderh.e, Ausnahme gemacht hätten 
v0. d. übt. Menschlu ? dies wäre ganzıunhistorisch! Die ursstl."Zeit ist 

überh:, wie es schon d.'mad. Bel.ofbug' mit wich brachte; 80 düss wir gar wicht HE 


INTEGRır #8. PaoLkcouena & 


stolico haudquaquam repugnare; -f. petiss. 1 Jv.. 5, 16sgg. (si quis viderit fra- 
trein «ueprevoyre auapılay un noös Javarov, alınası #. daası Kürd Lunjv, tl.) 
et quae Jesus ipse praeivit (ut Lc. 18. et 7, 47). — Nec denique firmiora 
sunt quae 3) Elocutionis notavit discrimina: a) Ep’am ne effatis 
quidem VTi uti quin suum lis imprimat, ingenium (2, 23. 4, verh 
pendicem ad vbum ab ipsis adeo NTi. scriptoribus pendere (1 

ch Mt. 5, 34-37; 17 cell. Le. 4, 25; 20 cll. I Petr..4, 8); 5) Ep’ae 
multa esse vebla peculiaria, in appendice partim nullum haberi quin 
alibi in NTo eodem sensu legatur, partim deprehendi quibus J’us, 
monstrantihus aliis locis, .non usurus fuisset (19 cell. 3, 2; 19.cH. 1, 
18. 26); c) etiam grammatice multa aliter esse copformata (14 cell. 
10; 12 cll. 1,19; I3sq. cell. 1,5. 23. 26. 3,2; add. zoö un ßo- v. 
17 et quod parcior sit Participiorum usus); d) universam denique ex- 
popitionem in ‚Ep. esse rhetorice poetiseque distinetam, in 

vülgarem . atque prosam”). — - Adv. haec momentum faciunt: «) 
Ia miscellis tractationi- subjungendis laudem potius habere quam excusatione 
efere prosam orationem, vamque in appendice: ne totam quidem nimiumvesca- 
dere ®); 8) Variare vba et scriptori Hiberum et' J’o usitatum esse, duanquam 
quse hue vocentär, ne :sint quidem mera vyariatfo W)y5 4) Computationem, in tam 


ins 2. Jahrh, hinunter zu gehen brauchen) um ..e. solchen Glauben in .Isr. zu finden. 
Wil man also an die begeisterte thescrat. Ansicht des J. den nüchternien: sstab 
einer (welcher Schule entiehnten?) Religionskritik legen: so.könnte man lieber sa- 
‘gen, er judaisire zu viel, ale er katholisiref (He. 4008q.). ır) “Dass 
@. Schluss e. schiefen Gedanken enthalte, leuchtet mir wenigstens nicht ein: Auch 
‚ hier. handelt sich’s ja um nichts andres als bei Pir.:: d. Liebe decke der. Sünden 
Menge; dann Liebe ist es,. wenn einer den andern vom Irrwege zurückbringt; w.. 
@. soiches Werk.der L., das vom: gemeinen Proseiytenmacher himmelweit verschie- 
den ist, wirkt. vortheilhaft auf den.Bekehrenden zurück, so dass er, indem er an d. 
Bessrg: andrer. arbeitet, selbst. besser wird u. manche s. frühern: Sünden dadurch 
bedeckt‘ (Has. 401). “Dass wer e. Sünder ‚bekehre, viele Sünden bedecke, ist e. 
grosse Wahrh. u. werth dass sie J. wohl: zu bedenken gab. Der Bekehrer hat damit 
e. Quelle verstopft, ‚aus der viel Unreines noch ausströmen konnte,: also .den kün 
gen Sünden des andern vorgebeugt, ja auch s. eignen: denn e. besondres innikes 
Verhältnisse muss zw. ‚solchen. eintreten. u. d. Geist, der es knüpfte,. durch d. brü- 
deri; Eintracht gestärkt. werden. Jene heiligende Kraft. ruft e. heiligende Ggwirkg 
kervor‘ (Scan. 57). Cf. sepr: nott. q. kk: et Camm.. p. 283, ss) ‘ Die Dar 
stellgsart .. „ist... : e. bildlieh,. poetische, gedrängte, hinreissende; hier 5, 12... er- 
scheint sie uns als simple oft'kriechende. Prosa, ohne allen Schwung, viele Warte 
u. wenig Gedanken, schöne ubgerundete Perioden 5, 19.20, alles mit einander durch 
Bindewörter gehörig verbunden 5, 17.18." da J. Asyndeba liebt. Hätte er z.B. die 
Warng vor dem Schwören nöthig erachtet, wie ‘würde er den Frevlern entgggedon- 
ssert ‘u, ihnen ihre schwere Versündigg fühlbar gemacht haben‘ (vgl. 4, 13. 5, 1); 
@. kaltes un Ourvere, überh. e. kalter Lehrton wie er in unserm Abschn. vorherrscht, 
passt nicht zum feurigen Geiste wie er sich im Br. darstellt (308 5q.). tt) No- 
tayit Scunk. (68sg,) neque in Ep. deesse rite et diserte copulata, neque in app. 
asyadeta (16.-add. 33. 14); neque J’um ubigue intonare .(ut 3, 10. 4, 16) ne in 
abnsibus quidem magis fere perniciosis (ut 1, 26. 5, 9); e genere. pveh esse 
PAagı. trans. v. 18 (qui umnino nen cedat Lucae I. c.), vba repetits (17sq. 19sq. 
ell. 1, 4sq. 6. 265q.), copelationem ‚momenti corporei et apiritalis (I4 qq. cll. 
4,4). - uu) Vd. Schunk. 6öng.; ut 14 (dv T. Öyouarg sns.: unter Anrufg) 
ell. 10 (18 oxau. sus.: im’ Auftrag) ; 19 cl. 3, 18. 21 (ubi «Ay9sıav Iatius pa- 
tere quam Aoyov almdehus et Aovor Eupüroy appäret); .15 cl. 3, 2 ‚(ubi illie 
graviore Auapr. qo:ıeiv, hie mitiore wıaleıy, opus erat, nec formula 'offendere pötest 
in scripfore qui dixit zmossiv Zieos, edonvnv 2, 18. 8, 18. Zoyeteogern ai “oT. 
2,9); 135g. ell. 1,5. 23. 26. 3, 2 (ubi 1/5 et el zig rhetorice different; je ge- 
drängter. die Sätze folgen, desta weniger Worte sind nöthig‘; nota.quod si app. 
hoc,, Ep. illud haberet, npva sine duhio in illem inde coniecta esset criminatio !); 
17 (ubi singularius =9 U. um Bodies lovum suum debet formulae zg0ssuyH 


ri ss. ın Er. lacos. ÄNTERERETEA. 


brevi et-Ep’ae et appendicis ambitu .per se jam finetuantem , ne: seram yuidem 
ense??); 0) Quemadm., additamentum 2,23 mönssrari possit e traditione jud., 
ita item statuendum -esse- de temporis "compatatione qua sol& J’us ei Lun con- 
veniant in Eliae commemoratiune ceteroquin, et quoad eonsiliuni et quoad con- 
formationem prorsus diveraä ; nec effali Jesu de jurejurando - majorem esse.CnR- 
venientiam cum vbis Evangeliorum, quam eosum quae per totam Ep. frequenter 
seriptori obversata sunt, nonnisi ad traditionem xt. redeuntia %%); Petrum vero + 
quanguam etiam ad fontem communem Prov. 10, 1%, rediri possit - potius:e J’o sua 
suinsisse quam vicissim **). (ell. 1 Ptr, 5, 5 ubi .etsi vba'c, Prov. 8, 34, ‚nexus 
tamen c. Jac.' 4, 6sq. conveniant): paucis, quod ipse Rıuch Ep’ae vindicayit-- 
nihil .inesse quod alias NTi scriptiones s..reddat s. petat - id pari jure adeoque 
eyidentius. de appendice- valet, estque totius commentationis :admodum 
circamspectae unica fere judicii festinstio haec, "qua ipse kuam 
pro .appendicie appendicem orditur: Ks scheine sıch “nach d.' 
Gesetzen: d.. höhern. Kritik unwidersprechlich gewiss, wenigstens. sa 
gewiss als es nur immer auf: diesem Felde d.: Wissenschaft. möglich ist, 
Beweisen zu lassen ‚' dass 5, 12-20 nicht v; J'us, überh. nicht vom 
Vf. der 1, 1-5, 11 schrieb, auch nicht: zu derselben Zeit alfge- 
seizt ‚sein. kann.‘ a rt a Fran 
= Restämt. ‚(omissis qui in totum--N’Fum: ömresve Epp: app: com-+ 
“ mehtati sunt) paucis enumerandi qui partim 'Epp. tatholieis's. omni- 
bus s. pluribus, partim Ep’ae Jacobi operam ’impendermt | 
INTERPRETES. _ . 
' Selen Plesoer“ 


4, Wr jagen ser fe 
‚... Dınymr Auer. (saec. 4.) enarratip ia Epp..cathh.,.On. Lück. guuesiioneg 
re vindiciae Didyminnae ‚s.. Drop! Al. enarratig.'ın. Epp...cathh. latina. grasco ey- 
cmplari magnam partem:e ‚graecis ‚scholüs, restitula; Gütt,. 1829.30; 40; qua- 
rum, P. 1! ecarret. in Jupp. Jo., P. Ill enarzrat. in, Kpp«-Pir. continet); .“ Cur- 
vınz jn.,Epp. NTi eathh, commeutarji (ed; novigs. Hal, 1832);  Hopwars in 
VIL Epp. cathh.. expositio literalis. Bruns. 1652,.5%.]] 415. ,Z40HARraR para- 
phr.; Kıkl, der Brr. Jac. Ptr. Jud. u. Joh. ‚Gott,.1776; Banagz erkl, Umschseibg 
d. katkh. Bır. u. d. Off.5. Joh. Tub. 1788; ‚Garrear Epp., catholicar. septenn- 
riug, gr. c. noxä vers. lat. ef. scholiis gramm. atqug critt. Hal. 120; Göprsapr 
'd. sog. kathh. Brr. der App. ühers. , mit Anmm. Lps. 1791; Auavstı d. kadhh. 
Brr. meu übers. u. erkl..mit Exourgen w. eanlestenden Abhdlger.. Lemg. 180]. 8. 
11 «13. Tylr); "GaAsner d. Brr. d.h. Appa, Jao- Pir., Joh. u. Jud. als .Probe 
e,.neuen. Ausg. der h. Schr, NTs) übers, u..erkl.. [Paraphr. mit einzelnen Anmm.} 
. Ess. 189 (zThlr). 0 vd a ES Zu oa 
OFFEN ERRFERET GE Pr “ . . [ “ir ES 
un on na oo Ze alte ano BEE 
roosnv&.). : Nihili est 18 (yrw) el). 1, 19 Cam): vdi mmlo 1 Cor. 16, -38 
ell. 2 Cor, 12, 16. Gab 1, 82q. _ .». 29) Canıpataxjt 55 kebin„Ep’re ‚pechliaria, 
qyorum quum (notante SchuK. G6lsqy,) 28 in Lxx et: Apoern., 9 in ıpse NTo 
(ex parte aliis formis grammatt,) occurrent, J’o. nonnisi. 16, restunt, quorum_RON- 
aulla rem insnper significant alibi in NTo hand.iobviam.-, Verum..admisao adeo 
iptegro 55 numero, quum Ep’ae sint,99 vereus, daırekns unpm. circiter ar.isp. 
attribuendum foret, unde in appendicis 8 versys 4 eirciter ;conyenirent, quae prer 
fecto large aequabuntnr iis 'quae app. singulari partim sensu partim copulatione 
habet (Zveoyovußvn, Uno xzoloıv ulnı,, eUgvusiv, Bloorarev, Eyelgeiv, dur. 
Goxov, nooseuyeodar Ent rıva, BEouoloyeiosan napartauare). Plurma 
res ipsa imperabat, atque-- quippe in NTo usitata - certe in suspicionem tradu- 
etionis ex usu loquendi eccles. saeculi 2A temere sunt vocata (298). — Quod 
vero Ep. magis delectetur Partieipiis,. .eo magis fluctuat, quum et J’us saepius 
jis uti potuerit (ut 2, 2sq. 14sq. 19’ al.) et ea in app. non desint; certd 2, 4-11 
nonnisi tria, 14-26 nonnisi quatuor Partt. habentur. — Ceterum haud paucis 
appendix c. Ep. convenit, ut. 17sq. cll. 5, 10sq. 2, 202qq.5 19sq. (translatione 
viae ctt.) cll. 1,11. 3, [6] 13; 15 (Vb. subst. c. Part.) ci. 2, 15; 19 (zıs &v vu.) 
eil. 2, 16. 3, 13; 15 (eöyn nlorews) cll. 1, 23. 25. 3, 6. 7. 13 al.; 1% (dt) 
ed. 2, 7: 20 (yırwox.) cl. 1, 3; 15 (owL.) ell. 1, 21. 2, 14; 17 (äv3g.) cl. 1, 
7sq. 19sq. al. ww) Vd. supr. not. s. et (de sensüs ap. Mt. et Jac. discri- 
mine) Conım. p. 267. x7) Cf. supr. not. ff. 


IRTBRPAETES. ProLzcoomena ıw. ‘Er, Jaconı. #8 


"Nenpan Brr. zweier Beüder Icew [IFe. u. Jud.} in uns; Kanon I,anıe. 176 
(Sämmtl,. Werke; zur Red. u. T’heol. XI p. 187-309. ed. Cottanse 12%); Scazz- 
aan d. Bre. d. App. Jac. Jud. u. Per. übers. u. 'erkl. Vratisi. 17785 SzEmıLLER 
38. Inc. et Jud. App. Epp. eatlıh. lat. redd. et perpet. annotat. illustratae. No- 
rimb. 1783: *Monus Praeleett, in Jac. et Ptr. Epp. ed. -Doxar. Lips. 1194 
(4 Thip); Herrrnose Epp.D. Jac. atque Pir. I. .c. vers. germ. et comımentario 
tet. 1sips: 1816 .($ The). a E 

" Juraaner Commenter. in Ep. Jac. Argemtor. 13275 Brocamus» Gomm. 
in Ep. J. (Havn. 1641. 1706. 40); -Bewsomrr Paraphr. et nott. philpl!. in Ep. 
Jac. hat. vertit,et suas ubique obss. nddidit J. D. Mıcu4zuıs. Hal. 1949. 49% 
Diun Br. des:Ap. Jac. von neuem übers. u mis ein. Anmm. nebst e. Anh. erl, 
Baerbb:: #747 A ner Een An Jac. Hal. nd (c.-append ı 
Ayamgen. yariantayn Teck: in Mapn:dacı olvjar.); Senzen, Parapbs. Kp, ‚a 
ARkemı et ar. tt De Bren as Hal. 1781. Hteutse mit rich aan 

rgeh'u.‘Erweitrgen. Postämp, 1789)/ Srorn Diss, eXer. in Ep. Jac. (vers. lat, c. 
Hött}Tub. 1984.40’ (rep: Opusce. Vol. II. Tub. 1797); # Porr [Epp. cathh. graeee 
perp.. ahnakat. Ilustzetze:, Rd. .Kare. :Vol, 3X}. Fans. 1]. Ep, Jac. Gatt: (1786. 99) 
1814 ; Rosen mungen (8: BE dı,Br, Jao, übers, » mit [ein. wenigen] Anmm, 
erl. Lps. 178%: ENSEER d. Br, .d. Ap. Jac. übers. u. erl, Hanıb. 1801; Scauzz- 
HEs3W) Ep. Jac. commentario ‘copiosisfiho "et vbor. &f serltentiar. explamata. 
Turici 1824 (4 Thlr); 'Geeser der Br. des Jac. mit genauer Berüöks. der al- 
den 'Brec wi: Iatt;. Ausleger ühens:.ar. auaf, ori. «KPinlegg. al. kepmperi ;neskvatis) 
Berol. 1828 (1. Thls); DO EO EV ERRORR 2?) „‚agnotztio ad Ep, Jac. penpptug 
c. brevi tractat. isag, Saltg. 1832.) il oo u 


€ 


" “ va r fe J ” ... j 

.yy) Notata nonnulla a, censore anonymo in Wın. N. krit. Journ. IV (1826) 
p. 87-- Witt a Frirzscnto Rostöthiensi (üb. einige Stellen des Br. J. u. üb. R. 1, 
25) ibid. 7 (1826) p. 1-20..defehdit in diario suo: Nöueste thh. Annalen 1828 (Mai 
p. 395-437: ef’ (zwei mal si®den Fehlstriche von Fa, auf den Scaseker Comm. ctt. 
ib. ?hh.'Nachrichten 1828 (Jın.) p. 209-835. quibus addidit (p.286-39) e. paar gram- 
matical. Erlaütir. zu Jac. 3, 17'w. 5, 18 veranlasst durch Hagen. (vd. not. a). . 
zz) Singulares' nonnuhas ejus commentationes vd. sup. not: a. ”) Add. Hrzıssk 
Novae hypotheses intptandae felicius Ep’ae J. Ap. 27 Dissertatt. adsertae. Brem. 
1739.4° (1: de canon.;auctöritate Ep. 1-83; 2-4: del, 1. 8$—1955 5: ordo et 
analysis Ep: 196-249; 6: de 1, 2.249 -72; 7: de 1, 3. 273-98; 8. 9: del, 
4. 39-871; 10. 11: de 1, 5! 872-4285: 12: ‘de 1, 8. 49-61; 13: det, 7. 
2462-69; 24: de-1, 8. 470-'90% 15 de I, 18. 491-528; 16: de 1, 14. 524-46; 
17. 18: de 1, 17. 541- 92; Er &e. rt, 10: 593-606; 20: de 1, 20. &d-14; 
21-23: de 1, 21. 615-780; 24: de 2, 1. 761-805 25: de 2, 4. 781-8185 26: 
de 3, 6. 819-880; 27: de 4, 5. 6. 881-928); Frarr Spiell. obss. ad Ep.-J. 
Tub. 1806. 4°; Kuvınör Spic. obss. in Ep. J. Giess. 1807. 4°; Scumın (versio 
alex. optimum intptationis praesidium (Spec. II. in Ep. J. catlı. Lps. 1764. 40); 
MxyxR Obss. ad Ep: J. maxime e vers.' alex. cöllectäe, BDread.'1796- (rep. in 
Verrn.'ctt. Conimentatt. theoll.‘YV' p. 289-348); F4sen Obss. in Ep. J. ex Syro. 
Cöb. 1770..4°%; Wınm Obss.’ in Ep. J.:e vers. Syr. Erl. 1827. 405 — Fhichs 
re 6. Aeyy. Ep’ae J. animadrersionibus' philofl. illustrata:  Lps. 1730. 40, — 
Knarr Commentat. in perioch. Jac. 1, 22— 2,26 (1784. 1804) 1823 in ed. 2. 
Scriptt. var. arg. } 'p. 489-540. et: de dispari form. docendi Xti, Pauli 'atque 
Jet. ett.ib. p. 41356 (ef. mot. 9). m on une nn 


ve en ‘ fi 0. 


Ss 


'COMMENTARIUS 
IN " 


EPISTOLAM IACOBIL 


I) - l, 1-27. 


Iudaeoxtianos inter gentes dissipalos 1. scriptor hortatur ad strenue sus- 
linendas varü generis lentationes. 2. Namque fidem virtutemque demum pro- 
bantes, perseverantiam gignunt eamque operibus quoque conspiciendam praebere 
debent quam perfectissime. 3. 4. Qua in re si quis idoned sapientig caret, ea @ 
Deo, nec difficili nec beneficia exprobrante, et petatur et accipietur 5. immotae fi- 
dei conditione 6—8. ita ut vel afflictus habeat suam, qua glorietur, sublimitatem 
9. dives vero in summd fortunarum instabilitate animi demum demissione certo 
niti possit. 10. 11. In spsis autem tentationibus, quae superatae aeternam affe- 
sunt felicitatem 12. tanquam mali erilus causa non Deus est incusandus 13. se 
propria cuiusque sensim invalescens libido 14. 15. adeo ut bona quaevis accepta 
referantur numini omnibus numeris absoluto 16. 17. inprimis praestantissimum 
religionis xlianae beneficium. 18. Hoc beneficio digne eliam vivendum, ita qui- 
dem, ut homo xtianus non solum anime modesto ac facili doctrinam salutarem 
admittat 13— 21. sed eam actione quoque sud exprimat.22. animi vilaeque fa- 
ciem in evangelii speculo conspectam ad hanc eandem normam vere corrigens 
23—25. Veram enim salutisque effectricem pietatem in faciorum cerni praesten- 
tid vitaeque puritate. 25 — 27. 


1. Iacobus, Dei et Domini nostri Iesu Messiae.minister, duo- 
decim tribubus per exteros dissipatis dieit salutem. 


Xaoioeıv] Salutandi formula ut @raecis vulgata?) ita Hellen;- 
stis haud inusitata. les. 48, 22. 57, 21. Lxx. pro hebr, md — 
etiam in epp. 1 Macc. 10, 18. 25. 15,.16. al.; Act. 15, 23 (in de- 
creto hieros.) et 23, 25 (in 'ep. Lysiae Trib. ad Felicem Procur.) 
cl. Le. 1, 28.. Quanguam igitur ad imitationem hebr. my miby 
usitatiora sunt xagıg, eienvn [lo. 20,19. 21. cll. 14, 2%7.], xapıs xai 
etonvn (ubi singulatim xagıs antecedens est, bonitas div., causa ef- 
ficiens salutis hum.) — noli tamen z0 xeioeıv 1) origini apostolieae 
[tanguam profanum? Lrn. Caser.] obiicere; nec vero 2) ex decreto 
illo hier. [lacobi auctoritate et mauu scripte? Weser.) defendere; 
nec denique 3) ob seq. demum xapav locatum putare [Mıca. ScuuLte.; 
vieissim (xapav propter xaigeıv ex antanaclasi) iuberet cogitandi lex]. 
Inf. non tam pro imp. [ycios, xaigpere, ut solet in compellatione dicı, 
v. c. Mt. 26, 49. 27, 29. (l. p. Mc. 15, 18. Io. 19, 8.) 28, 9.], quam 


1) Aoyaiov £9os To Emiorolais noostıdEeven 16 yuloeıv. Suım. Quo eodem 
auctore 'falluntur qui (e traditione antiqua) dicunt Cleonem demum Ath. Spha- 
cterianam de’ Lacedd. victoriam .civibus per literas nunciantem occasionem prae- 
buisse, vitae communis formulam in,epp. exordio ponendi; maluisse constat Pla- 
tonem €) rogtzeiv, Epic. ev dıayeıy, Pythag. dyıalveıv. Iuxta posuerunt 2 Macc. 
9, 19 (tois Tovdaloıs noAAa yalgeıy x. Uyıalveıv x. ed noutreıy Av. 
tloyos) et Hor. Epp. 1, 8 ın. (Celso gaudere, et bene rem'gerere Albinovano, 
Musa rogata refer). Plenissime harum formular. originem, vim, rationem exX- 
cussit Hsıs. p. 96 — 144. 


"Commentar. in N. T. Vol. XVII. A 


2 SOMMENTARIUS 


substantive: gaudere sc. iubeo, laeta apprecor; unde yaigeıy Atyeır ' 
salutem dicere, salutare. 2 Io. 10 (falso doctori yaigsıv un A&yere) 
cl. 3 Io. 2 (evxouai ae evododcdeı x. Öyıailveı). 


Tais &v v7 dıaonnopg) in dispersione = dissipatim viveutibus, dis- 
sipatis. Np. dicorreigeıv de Israelitis per gentes dispergendis fre- 
quentant Lxx. (hebr. mar, 97; 777, 792, MT 72, YBl, er 
vd. Lexx.), participia vero Ni. n1J et &ın72 (Flüchtling, Flüchtlinge 
ausserhalb Judaea’s) reddiderunt (abstract. pro concreto; dıaorzooaV 
et dıeorropdg Deut. 30, 4. Ps. 147, 2. al. Dr. addito genitivo a) 
regionis (1 Ptr. 1, 1. IIövrov TA.) per quam, b) hominum (Io. 
7, 35. Twv “EAlnvov) inter quos dissipati sunt. Duplex fuit dis- 
"sipatio. I) Orientalis s. transeuphratensis. Impetratä a Cyro (imperio babyl. 
debellato) veni& “in patriam remigrandi urbemque ac templum restituendi: multi 
tamen Iudaeorum (quos Nebucadnezar Babyloniae rex in Mesopotamiam aliasque 
imperii sui provincias exules abegerat) satius habuerunt manere, ubi bene vel 
non male saltem esset, ubi domicilia fortunasque maiores minores (52 annis) ac- 
quisivissent, quam longinquo itinere desertam petere terram atque dubiam sortem 
sequi: longe plurimi vero Israelitarum (decem tribuum, quas Salmanassar in As 
syriam atque adeo in Mediam deportaverat) per 200 annos sedibus peregrinis ad- 
sueti patriam ignotam posthabuerunt exilio, ubi nati et educati erant' (Scn.). 
II) Occidentalis. "Quum Macedones s. Graeci Alexandro M. duce Persarum opi- 
bus potiti essent, Israelitae atque Iudaei volentes magis quam coacti per Asiam 
minorem, Africam atqyue insulas et oras maris mediterranei ab oriente in colonias 
deducti sunt vel ultro profecti quaestus et lucri causa, ita ut fere nulla felicior 
terra, nullum opportunum ac frequentius oppidum inveniretur per imperium et 
parthicum et romanum, ij. e. per cognitum orbem , ubi non aliquid huius illiusque 
dispersionis degebat. Graecus autem sermo Iudaeis atque Israelitis extra Palaest. 
habitantibus erat vulgaris quippe per totum orbem mercatoribus usitatus. Add!- 
derunt minus commode tertiam, Xtianorum, ab obitu Stephani protomar- 
tyris per Iudaeam et Samariam (Act. 8, 1.), indeque per exteras etiam terras 
factam. N. l. generatim: 7 Öiaorropga universa per gentes quales- 


cunque dispersio, unde Syr. addit alas ef. oma yar, ara 


Deut. 4, 27. al. Awdsxa gvkais] = TO dwdexapvior nuwv 
Act. 26, 7. Drr. A) Judaei, suetä et honorifica gentis circumlocu- 
tione etiam post exilium, tribubus non amplius integris, servatä; B) 
Judaeostiani, e Iudaeis et, promiscue congregsti et nondum vere 
ac plene segregati; C) Atiani omnino, appellatione ab Israele ter- 
restri ad coelestem quem dicunt s.‘ mysticum translatä. est np. fa- 
milia demum xtiana (N !xxinole, TO owue euius caput Christus Col. 
1, 18. ell. 1 Cor. 10, 17. 12, 12sgq.) vera Dei familia (olixog eo 
1 Tim. 3, 15. cell. Hebr. $, 6. 10, 21.), gens Deo sacra (vaöog, 
Acös Seoü 2 Cor. 6, 16. cell. R. 9, 258g. 1 Pir. 2, 9 sq. al.), vers 
Israel (’Ioganı vr. Isov Gel. 6, 16. ex opp. ’Ioo. xara odpxa 
1 Cor. 10, 18. cli. R. 9, 6. Hebr. 8, 8. 10)., Quos singulatim Ia- 
cobus voluerit, disceptatum vd. in Prolegg. de lectoribus ep.; con- 
senserunt fere de /udaeprtt., recentissime Xtianos maluit Korster. in: 
Studien u. Kritt. 1831, 4, 581-858. 

Iaxwßog [vd. Prolegg.] 9600 x. xvpiov ’Ino. Xg. doökog] 
Appellatio dovAov involvit nonnisi notionem ministrandi, operam prae- 
standi, sive id fiat a) inserviendo [zu etwas dienen, si vel nolis 
nesciasve, quo sensu v. c. Nebucadnezar “739 a Iehova dr. Ier. 25, 9.], 
sive b) colendo [g. d. Gottesdienst; ita dovkoı rov Xp. de Xtt. 
Eph. 6, 6. cl. % 73% de Israell., singulatim piis Pe. 113, 1. al.], 
sive 6) docendo {g. d. Lehramt; ita Phil. 1, 1. Ilaöl. x. Tun. 


ım Ep. Iac. I, 1. 3 


dovAoı "Inoodö Xo, el, aması 139 Jer. 7, 25. al. utrisque et 
prophetis et apostolis virisque apostolicis Deo xaz’ 2&. ministrantibus, 
eius quippe intptibus atque ad homines legatis]. Apostolum igitur nec - 
diserte innuit [Hrıs. Aasrtı Jaspıs]) nec ercludit [Gror. Hean.]; eum 
enim diserte se appellare (quod v. c. Paulus fere non negligit adver- 


sariorum causä) non opus erat. Appellationes ipsas quod ättinet, quanquam 
“Jouloı inprimis respectu Dei omnino ... dnöcroloı vero polissimum respectu ' 
Christi‘... initio vocati fuisse videntur cf. Tit. 1,& IZ. doulos Yeov anöorolog dk 
Inoov Xg... mon desunt tamen exempla huias discriminis postea neglecti R. 1, 
1. Gal. 1, 1. Iud. 1. 2 Petr. 1, 1. al.. nusquam tamen «@nöotolos soli Jeoü in 
NTo iungitur... anz. in NTo zer’ 25. duodecim illi primarü discipuli et Pau- 
lus, rarius religionis Xt. doctores omnino R. 16, 7. [? at Act. 14, 14.] "dovlos 
vero zoü 9.8. Xo. praeter XII app. omnes tum omnino Xtiani 1 Pr. 9, 16. 
Eph. 6, 6. tum inprimis religionis xt. doctores 2 Tim. 2, 24. (Porr). Quod au- 
tem unio näv xooıxör aflwun ol Toü Kuolov anooroloı To dovlos eivaı Toü 
Xo. profecto zallwrrttorreı (Oxcum.) quodque fortasse "no se nominavit apo- 
stolusa, quod nomen est dignitatis, sed servum, quod est nomen subiectionis, (hu- 
militatem) volens simul verbo docere utiliter et exemplo (Huss): id non magis 
attinet intptem, quam quod ‘lac. frater Domini (Gal. I, 19.) Hierosolymis eccle- 
siae moderator per legatos literasve egit apud exteros, notu autem legalus i. e, 
apostı lus ipse terras obire solebat’ (Scu.). Non profeeto minor fuit eius pro- 
vincia et auctoritas, qui ‘unus praecipuus eorum qui lesu consuetudine et fami- 
liaritate intimä per omnem vitam usi fuerant, Hierosolymis evangelio vacabat, 
ubi quotannis undecunque terrarum innumerabilis multitudo et IJudaeorum et me- 
tuentium Dei ex praeputio confluebat rursusque ad suos discedebat.’ Quodsi de- 
nique cum dogmaticis placuerit argutari, non tam cum OEcum. argumentaberis s 
el 2E Toov nargös x. vlov doüklos, Önörıuos dorı TO narol xal 6 vlös, quam 
veterum iam Xtianor. usu loquendi praeeunte JEov ad Xtum referes, Gramma- 
tice certe tripliciter verti potest: A) Deus pater et Dominus Iesus [ita post Syr.?) 
plerique omnes]; B) Deus idemque Dominus Iesu [Scn. cli. Mt. 11,25. et 21, 30.]; 
C) Deus idemgue Dominus Iesus. Nee rem decernunt quae in optione faciendä 
attendi oportet, a) quod articulus deest, etiam ante Jeot [vd. 1,27. 3,9. 2 Ptr. 
1, 1sq. lud. 4. Eph. 5, 5. 1 Tim. 1, 1. Tit. 2, 13. cli. 1 Tim. 2, 3—5. 4,10. Tit. 
1, 3. 3, 4—6.]; b) quod nu@» non ut 2, 1. additur; c) quod in Epp. initiis 
Deus et Xtus separatim appellari solent; d) quod Deus pater potius quam do- 
minus Xti dr.; ‘e)J quod Iudaeis minus facile et prudenter Xius Deus et Domi- 
nus praedicaretur quam s. Deus et Xtus s. Deus pater ac dominus Xti . 


2— 4. Non ignoro sortis vestrae aerumnas; verum si vel cir- 
cum incideritis varüs calamitatum tentationibus, nolite, fra- 
tres mei, animum despondere, imo quicquid vobis propter deser- 
tam consuetudinem pristinam accidat, eristimate n&0av xapar, 
rem non solum utcungue ferendam sed omniro laetam ac salu- 
tarem. Beputandum quippe est, quod afflictiones experimenta 
sunt et adiumenta virtutis et perfectionis interioris et quod Ahoe 
demum probamentum vestrae fidei, haee quäsi flamma purgs- 


vr | 
2) Exhibuit > dominus noster, äddito pronom. non quasi legerit Nuor 


[cf. Wıner. obss. critt. p. 4.] sed explicationis causä, non solum complens ora-' 
tionem, sed ad Xtum etiam eam referens.. Ubi enim Deum intelligi vult, ponere 


»o ’ 
solet 1.20. Ita 1, 7. 4, 10. 15. 5, 4. [7.] 10. 11. cl. (ubi alteram habetur) 1, 


1.2, 1. 5, 8. 14. 15. Cf. Wıner. de sensu vocum xUgL05 et ö zUVosog in Act. 
et Epp. App. [Erl. 1828.4.]p.9. (qua disp. demonstratum est [p. 25]: ‘Paulum.. 
uni propemodum Xto domiui nomen imponere, sive addito sive— quod certis ra- . 
tionibus fit— omisso articulo, religquos Deum pariter ac Xtum dominum vocate, 
ita tamen ut non insit in articulo utriusque sensus discrimen’ — id quod post 
Gaster. haud pauci‘opinati erant). De appellationum ipsar.. origine ac usu vd. 
ad Mt. 23, 7 sqq. nn | . 
| | A2 


4 COMMENTARIUR 


toria ac probatoria effici£ maiorem in dies tolerandi perseveran- 
tiam, quae tamen persererantia facta eliam perfecta sibi adiuncta 
habeat necesse est, uf ipsi quoque sitis et fiatis perfecti et in- 
tegri, in quibus nihil desideretur quod ad absolveudam evange- 
licae pietatis orbem pertinet. 

"AdeAgpoi] non solum gentis sed etiam religionis vinculo. Cur 
praeeipue de doctoribus (Smı.) intelligatur, non sufficit quod hos 
scimus, sicut apostolos, prae aliis vexatos atque male habitos fuisse. 
De Xtianis in universum frequentant et NTum ( vel simplieciter .. vel 
addito 29 xvoiw” Porr.) et antiqua ecelesie. Jac. quindecies habet 
“inprimis ineunte nova periodo’. -4deApoüg övonaleı all” ov vexve 
ovre viovg, sec. Schol. ap. Martu.: eig Teisıorarnv avögeiav x. 
xapregiav nooroenwv (Divym.: “ad perfectionem virilem et patien- 
tiam simul invitans’, quod np. "non solum sine tristitia sed efiam cum 
gaudio’ calamitates propter Xtum ferant), sec. Orcum.: uergiopgovwv 
(aus Demuth, sein liebreiches Gemüth zu erkennen zu geben und 
gleiche Gemüthsfassung zu verursachen Bue.). 

ITeıgaouoi] (= newaosıg) tentationes, drr. omnia?) quibus 
aliqua facultas virtusve erploretur, e. ea interna sint 8. erterna; 
prouti autem malo bonove consillo fiunt, distinguuntur a) Versuchun- 
gen, sellicitationes, irritamenta ad peccatum; b) Prüfungen, explo- 
rationes, virtutis incitamenta, experimenta ac firmamenta — quae qua- 
tenus homini humand demum naturalique viä (per semet ipsum alios- 
ve) veniunt, ipsae etiam recte dicentur sollicitationes, Anfechtungen. 
Earum iin namero praeter cupiditatum ülecebras in tantum eminent-ae- 
rumnae divinitus immissae, ut rreıpaouög et meıpaonoi simplieiter 
eximieqgue dicantur calamitates (vid. Lexx. singulatimque Mt. 13, 
21. et Mc. 4, 17. Airyıs 7 diwyuös dic Töv Aoyo» ell. Le. 8, 13. 
xUL00G TIELOROLOV); quas n. etiam 1. solas cogitari, docet 1) quod 
iubentur gaudio ducere nec vero ingemiscere (cll.R.7, 24); 2) quod 
drr. iis reginincreiv (cf. ad h. v.); 3) quod postulatur Örrouovn (ell. 
v. 12): ita quidem ut v. demum 13sq.. pergat ad “sollicitationes at- 
que illeciamenta ‚.avae concupiscentiae, quae illas afflictiones fidei 


3) Est np. zeıpaauös et tentatio ipsa (ut Le. 4, 13; 1 Pir. 4, 12; Hebr. 3, 
8. cli. Ps. 95, 8.) et id quo tentatio fit (cell. =» de morbo divinitus infli- 
cto et n}5%n de portentis in deserto exhibitis: Iob. 9, 23; Deut. 4, 34. 7, 19. 
29, 2). Verbum autem neıgeleır (ell. quod eiusdem fere ambitus est hebr. 53) 
significatu sno periculum faciendi, tentandi, dr. a) in bonam partem, sensu er- 
periendi (utrum quid verum sit fierive possit: Apoc.2, 23; Act. 16, 7. 24, 6. cell. 
zseioay Aaußaveıy Hebr. 11, 29) experiendoque firmandi ac probandi (ita de Xto 
Philippum, de Deo Abrahamum tentante, saepiusque de virtute calamitatibus di- 
vinitus exerceri probarique solitä: Io. 6, 6; Hebr. 11, 17; 2, 18. 4, 15. itemque 
de hominibus suam invicem virtutem explorantibas ac firmantibus 2 Cor. 13, 5. 
ubi daurods neipelete fere = additum davrods domsualsıe); b) in malam par- 
tem, sensu irrilandi ac provocandi, id quod non verbis solum sed factis etiam 
adeoque sine diserto irritandi. consilio fieri potest spectatque «) komines ad 
peccandum abripiendos (ut de Iudaeis Xtum irretituris, de Satana [T® reıpalovıs 
sensa exzim. Mt. 4, 3. 1 Th. 3, 5.j Xtum Xtiamosque pelliciente, de universä de- ’ 
nique peccandi instigatione: ut Mt. 22, 18, 35. al; Le. 4, 2. 13. 1. pp.; 1 Cor. 
7, 5; Gal. 6, 1. Iac. 1, 135q.), 8) Deum peccando offendendum et quasi pro- 
vocandasm (ut repugsantid, ut inobedientiä, wt diffidentiä: 1 Cor. 10, 9. Act. 15, 
105 Act. 5, 9; Hebr. 3, 8 sq.). Caet. cf. Porr Exc. I. (de vocc. Ası0aL8ır, 
neipay lau. et neıpaou. in NTo significatione) ad Ep. lac. p. 297 — 308. 


N 


ix Er. lac. I 2. | 5 


causd.tntentatas iu argumentum desciscendi @ fide convertit’ (Heıs.). 
Variae satis gravesque erant. “Iudaeorum, pertinacium religionis avi- 
tae defensorum,. odia iam accedebant odiis, quibus gentes solebant In- 
daeos persequi’, adeogue qui gentibus “clades et calamitates inusitatas’, 
eibi vero diuturnum felicitatis et voluptatis usum’ expectabant, non solum 
abstinere debebant “a vario pristinarum voluptatum genere’ sed etiam 
“novas varias calamitates ferre seque ad experiundas res adversas 'ul- 
tro quasi parare\ (Sur.); quibus omnibus per "insidias a falsis docto- 
ribus structas’ (Porr), si vel non “praecipue’ spectatae sint, haud 
exiguum momentum est additum. Quod autem non IAlweıs, dımyuoi 
simm. drr. sed rrergaouoi, id, aptissime involvit et finem, propter 
quem Deus afflictiones irruere in fideles permittit, et animum, quo 
et persecutores affligant et eas ferant fideles (Heıs.). Jloı- 
xiAoı] “quia aliis in urbibus alia erat opportunitas vexandorum 
Xtt! (Sur.); weil nur durch versch. Stufen u. mannigfalt. Arten 
der Leiden, — damit auf mehre, ja allerlei Arten, selbst zugleich, 


gefasst ohne irre zu werden oder eigensinnig zu wählen und zu 
wünschen (Bmc.): “criminationes, blasphemiae, accusationes iudiciales _ 


(2, 6.) bonorum confiscationes, flagra, vincula, exilia, tormenta, dein 
invectae missiones ad metallifodinas, lapidicinas, aliaque plurima et 
ipsa denique mors vivicomburio ceterisque dirissimis aggravanda mo- 
dis’ (Heıs.) 2 Cor. 6, 4sq. cell. 11, 23-27. R. 8, 35 aqq. 
Ilsgıninteiw mreigaouoig] e sensu — duninteiv eig rreipgaouovg* 
(cf. Le. 10, 80. ubi qui Anoreig regieneoe dr. v. 36. Zursowv eig 
toög Anorag), sed fortius expressum: “medium quasi incidere’, ita 
ut in quae incidas, sint svepi, circum te, totus iis cingaris, elabi ne- 
scias, mitten hinein gerathen’ (Brerschn.) — quanquam haec, quae 
compositionis est, vis in ipso verbi usu faciendo haud raro prorsus 
evanescat, ex dicendi partim translatione *) partim negligentia °). 
Frequentissimum est Graecis, hac ipsä. qua lac. utitur constructione ®), 
involvitque a) notionem adversi; non solum “ sinistris ac tristibus 
casibus’ (Heıs.) additur sed etiam “solum,. et per se notat in fortu- 
nam adversam incidere’, quid quod "sola vocula szepi ed pollet virtute, 
ut adversi aliguid denotet et cum vocibus quibus praeponitur eam com- 
municet’?); b) notionem in viti®) atque inopinati, "in calamitaten 


. 4) Undique quasi obrui, prorsus, revera incidere (ut xaxois, druylas, pI6- 
vi ctt.)5 dAANkors, invicem quasi concidere, misceri atque implicari; &avr®, se- 
cum quasi concidere, sibi &) nocende (Hdt. 1, 108), b) contradicendo (Lucian. 
diall. Mortuor. 26, 2. quod Aeschin. dixit zois &«vrod Aoyos nregın.). , 5) Ut 
»609, A£ovrı (Plut. Themist.); negım. ois Epoßovusde opp. Tuyyaveıv oy 
 tmıdvuoüuev (Stob.). _ 6)’ Raro admodum dr. zegin. eis, nreol, 7ro05 Tı et 
&y aıwı. Exempla collegit Heıs. p. 266 sqq. De universo verbi apud Graecos 
usu praeter eund. p. 258sqg. largi pofiss. sunt W'rst. ‘et RırHEL. 7) No- 
tat, uti notum est, circam. Quoniam igitur pericula et calamitates ita quasi 
circum nos sunt atque cingunt nos, ut exitum invenire nequeamns ... 7EQLL0TAa- 


is, negloracıs, TEegLOTETIxÖöS, quae proprie tantum significant circumsto, eir- . 


cumstantia et circumstantias habens, designant etiam in detcriorem partem ver- 
tor, miseria et miser’ (Hkis.); affert praeter alia A rrian. Epict. hoc: xAaloy- 
tes x. arevoyres nüoyouev & ndoyouev xal negLoTaosıs alte xukoüyres. molas 
TTEQLOTEOEIS, aydgwrze ; el negioraoeıs Akyeıs TO TEQLEOTNKOTA, TIRYTO TIEQLOTO- 
o&ıs slow, el d’ wc dVoxolu xalsis, nolay dvoxoAlov Eysı, TO YyEVOUEVov PIa- 
onraı ; 8) Galen. zö neaıninzeıv, quod dBovinos fiat, OPp. TW aurosze- 
Örateıv quod ei significat wltro et consulto ad experimentwm venire (Heıs.). — 


- 


6 COMMENTABIUS 


non eud voluntate sed vi humanis viribus malore sdactum incidere’ , ut 
sdeo Xtianum haud oporteat “in tentationes semet temere iniicere, neo 


incidere etiam, si vitare eas atque effugere salvä queat conscientia’. — 
Ceterum quanquam verum est, Xtum non docuisse ‘suos deprecari tentationem 
ac subterfugere, sed orare Deum, ne quam tentationem nisi humanam (cui tole- 
randae et superandae pares simus) nos incessere sinat’ (Scy.) Mt. 6,.13. cll. 1 
Cor. 10, 13. inde tamen non magis quam ex comparatione hebr. 73 3 


adducere, permittere in potestatem alicuius’, consequitur eiseldeiv et elsp£oeodas 
eis neıpaouuv ita differre a regızeoeiv neipaoud 8. duneoelv ut sit eius qui 
quod iniit periculum non sustinet’, adeoque in hunc modum ‘ vetustissimos Xtia- 
norum sermonis latini' distinxisse induci et adduci in tentationem; e rei de- 
mum natura hocce discrimen accedit, quod si placeret in vocc. ipsis quaerere, 
vicissim certe iuberet nativa eorum vis (in Yersuchung fallen — kommen). 

Xapd] non affectus ipse sed obiectum, res de qua. gaudendum, 
gaudendi causa ac materia. IT&o«] Intendit notionem. In quod 
utut rei natura intptesque consentiunt, ipsius tamen intentionis accn- 
ratius definiendae quatuor habentur modi diversi, A) Omnis 
generis gaudium, “omnia vel multifaria gaudia’ (Hzıs); B) Omni- 
no (i. e. revera 8. verum) gaudium, 1. d. novrwg 8. Ölwg xapd 
[Canrz]; C) Merum, nil nisi gaudium [Luru. (“eitel Freude’) 
Wrer. Raro. Sur. Sroız (“lauter Fr’); D) Summum gaudium 
[Bez. Gror. Hort. Sch. Ges. GrAasuor]. Omnium sane idem est sensus. 
Verum gaudium exprimitur, ita ut singulatim efferantur huius affe- 
ctus a) variae partes ac species, b) idonea causa, c) puritas ae 
perpetuitas, d) summus gradus, utque adeo in censum prae reli- 
quis ‚vocetur calamitatum e) varietas, b) c) angor, d) fructus, 

Quum tamen partim aliena partim satis diversa sint quae in utramque partem et 
antiquiores et recentiores attulerunt; quum GBs. etiam haud parum fluctuet (ut 
componens et comparans Polyb. 1, 39, 3. eis näcev nldov anoplev et 3,77, 4. 
&v ij naoy Yılaydownlg) atque ad falsa denique abripiatur (n&oay xag. pro 
neylarny x. recte nunc plerumque [ jetzt wohl von allen Erklärern’ | accipi 
contendens); quum denique Jıexica quoque non omni ex parte satisfaciant, 
Wanuıo (II, 270-76. et in ed. min. p. 254 sq.) signiff. szavrös prorsus miscente, 
Bretschn. (ll, 2142-45) articulum in disputationis breviter subtiliterque instita- 
tae alterä parte diligenter attendente, in alter& vero transmittentes rem paulo 
altius pleniusque investigare operae pretium visum est eo magis quum 1, 17. 
(n&oa doc, andy Ödwonua) et saepius formula recurrat. 


Notio np. universitatis (bb, AI) s. ad quantitatem vergit s. ad qualitatem, 


ideoque partim extensionis est, ambitus aliquis complexusve plurium s.rerum ef- 
ficientium genus quoddam s. partium rei, partiin intensionis, indoles aliqua vir- 
“ tusve illius s. generis s. rei [1) Allheit a) der Individuen, b) der Theile; 2) ° 
das Ganzsein a) der Gatlung, b) des Individuums]. Quorum significatuum 
quum haec sit ratio, ut illic in unitate praeponderet multitudo, hic in multitudine 
unitas: apparet alterum latius patere altero (ipsä naturä suA definito) ideogue 
singulorum distinctionem regi potissimum debere articuli consideratione. Inde haec 
consequitur vocabuli wavzög partitio: 1) mäs omnis quisque [jeglich]; 
» ras 6 omnis universus [sämmtlich]; 3) 6 näs omnis totus [ gänzlich]. 
plurali autem numero (quo etiam redeunt nüs, müs 6, 7. 66 et m. Sctig col- 
lective locata) zayres sunt omnes, cuncti, qui quidem ubi certa aliqua defini- 
tague multitudo sunt, drr. mavıes ol, ubi vero iam appellati cogitative erant, of 
navres (etiam Act. 19, 7. 27, 37); nunquam ol avrss sunt toti, partibus suis 
integri. 
Ad hanc signif.cationum distinctionem illustrandam firmandamque haec singu- 
Jatim sunt notanda. I) Posterior quaeque significatio priore est definitior. ‘0 
zäs per articulum prorsus est et ipsum definitum et substantivo suo adstrictum 


‚Grorıı (a tentationibus) “circumveniri’ sensum bene exprimit, 'etsi repudiandum 
sit quod praemittit “est sono neutrum, sensu passivum.” 


\ 


ın Er. Iac. I, 2. 7 


(itautv. o. ZZIEAZA yaou sit certa aliqua laetitia eaque tota, omnibus partibus 
suis absoluta); non latior est adstrictio ubi subst. c. articulo praemittitur. (at 
n xoloıs nüoa lo.5, 22. et n 2£ovol«a n&ca Ap. 33, 12), quo etiam refer 
quale ap. Hom. IL 15, 536. nds xauüle zanneoev Ey xovlnoı (tanquam to- 
tus concidit); in zös 6 finitionis certe, quae per articulum substantivo accedit, 
particeps fit adiectivum per se indefinitum (ut ZAZA ‘H xooo sit certa aliqua 
laetitia eaque universa, quae utrum etiam tota cogitetur, aliunde ‚pendet); zäg 
denique nullä quippe disertä notä definitum adstrictumque, latissimo patet et re- 
zum et notionis ambitu (ita üt /ZTAZA xao& neque una numero neque una qua- 
litate diserte cogitetur sed in universum sit omnis, quaeque laetitia, alle, jegli- 
che Freude), 11) Minus finita signifieatio haud raro pro finitiore, nunquam 
vero finilior pro minus finitd locatur, e negligentiä in simplicissimis quibusque 
linguis frequentatissimä. Raro in rebus, quae universae dicuntur, hoc .diserte 
cogitatur' exprimiturque, quod ipsä multitudine suä unum effciunt; plerumgue 8. 
hoc selum in censum vocatur 8. prae reliquis interest sufficitque attendi, quod 
salvä complexus unitate multae sunt ac multipfices. Inde ‘O I7AZ, quod totum 
significat omni ambignitate et cogitationis et dictionis exclusä, rarius habetur; in 
NTo nomnisi ter: 6 zäs x00v0s (per quem P. and nowrns nufoas cum 
Ephh. fuit) Act. 20, 18; 6 nüs vonos (qui 29 Evi Aoym amoris np. nıutui zrAn- 
eoüraı) Gal. 5, 14; 7, don uaxoodvule (quam totam quasi plenissimamque 
— seine ganze Langmutik — Xtus commonstrare voluit in uno conversionis 
Pauli exemplo longe locupletissimo) 1 Tim. 1, 16. Frequentatissimum est 

‘O, sensu plerumque vix diverso. Ita v.c. näoa n ay£&in (Mt. 8, 32) omnis 
elle gres, quum quanquam multorum porcorum tamen ex vi articuli nonnisi 
unus sit certusque, est sane totus grex (alle die Heerde, die gesammte — die 
ganze Heerde), ita quidem, ut n n&oo dyein nonnisi definitius foret expresaa, 
fere ut Plauti (Trin. 1, 2, 34) illud: “gregem totum voluit universum avertere . 
Talia saepissime recurrunt. Haec deligantur exempla: näs 6 Oykos, näv ıö 
nAndos, ndoe n Iovdala (ubi non tam totam quam omnem Iudaeam cogitandam 
esse Mt. 3, 5. vel inde apparet quod profecto incolas vult non totos sed cunctos), 
rr&oa n dose (Salomonis, Mt. 6, 29), nüoa 7 aAn9sıa (veritas, de qua agitur, 
omnis i. e. universa, tota, ita ut nihil simuletur dissimuleturve, Mc. 5, 33. Io. 
16, 13. quae utrum sincera etiam fuerit, aliunde est iudicandum), zäoa n duva- 
pus (tod &y900d, Le. 10,19), ndoa n uloıuva (düuwv, alle eure Sorge = eure 
ganze S., 1 Ptr. 5, 7). Ab hisce formulis sensu haud recedit 2742 sine 
ullo articulo locatum, quoties np. substantivum ad quod refertur s. naturä 
suä 3. orationis nexu ita est definitum ut diserta articuli definitione haud egeat. 
Huc non solum pertinent nomm. propria (at ndo« TepooödAuua Mt. 2, 3. cll. 3, 
5. nüs Iopani R. 11, 26. Act. 2, 86), sed etiam alia multa, qualia v. c. züoa 
v000s (verbis &v 10 Aa@ et quod sanati sint zzayres ol xaxüs Eyovıes satis de- 
finita) Mt. 4, 235q.; näs xoövos (v & elsjlde TA. alle Zeit da — die ganze 
Zeit) Act..1, 21; z&oa oopla (Alyunılov, ad quam Moses institutus dr. omnem, 
quum alle Weisheit esse allerlei Weish. ipsum oratoris consilium satis re- 
futet) 7, 22; nüo« nölıs (2v ais zarnyyellauev) 15, 36; ndoa Eins (ToV 0W- 
Leosaı nuüs. quae Aoınövr nepıngeiro) 27, 20; näoa Enıdvula (quam n auagzla 
dıa vis Evroins zarsıpyaoaro Ev Buol* alle —= die gesammte Lust) R. 7, 8. 
alla. III) Collectivum näs sine omni finitione locatum in duo potissimum de- 
verticula sensds abit. Qui enim omnes simpliciter appellat, plerumque s. omnes 
quoscungue vult 8. omnes qualesoungue. Np. räs, quod in singulari’ 
etiaım numero vi suä plurativum est (omnisquisque — omnesquique, jeder=.alle: 
quum &xa@ozos contra sit unusquisque — omnes singuli), et zı@vres non solum 6 
notissim& vitae communis negligenti& pro admodum multis, plerisque dicuntur sed 
etiam e sensu per consequentiam demum valente pro navrodanois, qui 
omnis i. e. varü sunt generis (v. c. Mt. 4, 23sq. wavres ol xaxüs &yovres pro- 
fecto sunt noıxllaıs voaoss Guveyöwtvo:) [jeder a) alle mögliche, b) aller- 
hand]. Qui posterior significatus quemadmodum in formulas articulo aliove 
modo definitas non licet transferri [ut Act. 10, 12. erraret qui zayra T& TETOR- 
noda vertere vellet varias quadrupedes; sunt cunctae; quam tamen universitatem 
non cogitandam esse singularum quarumcunque sed omnium generum, docet de- 
mum loci nexus, rei vero natura, omnia ists genera fuisse nonnisi admodum 
multa, varia, animalium purorum promiscue atque impurorum], ita in indefinitis 
etiam flagitante demum rei natur& est agnoscendus. Huius generis sunt r&o« 
evloyla nvevuorxn et rräce oopla x. poovnoıs (divinitus Xtianis impertita) 
Eph. 1, 8. 8. itemque zdo« dr (corporis xtiani, allerlei Fugen der Bülfs- 


8 . \ COMMENTARIUSR 


leistung == allerlei den Fugen vergleichbare Hülfsl.) &. 16. In alla loca 
translatus aperte vim orationis infringeret. Talia sunt ndoa E5ovole (non aller- 
lei sed jegliche Gewalt Xto 2&v oVgar® x. Enl yns data) Mt. 28, 18; narv 
£3vos (Tüv Uno by ovoavoy) Act. 2, 5. 10, 35; nas dolos x. rüca dedıovg- 
yla (jeglicher, aller mögliche Trug, quemadm. nüoa dıxaıoovvn, cuius ille 
vlös dıaßölov dr. &y9pos, non potest non verti alle mögliche Gerechtigkeit) 
13, 10. quo etiam refer Col. 1, 15. 2, 20. alia. Quod autem eas formulas atti- 
net, in quibus rräg verti consuevit summus, mazimus (qualia sunt wer“ naong 
nagönotes Act. 4, 29. 28, 31. Phil. 1, 20., moosuulas Act. 17, 11., raneıvo- 
Weoovvns 20, 19., euyapıorlas 24, 3., xapäs Phil. 2, 29; Heos naons nagaxin- 
oews 2 Cor. 1, 3., naans zaoıros 1 Ptr. 5, 10): id religiose attendendum est, 
hunc sensum aliunde demum ac satis fortuito accedere, ita ut haud raro in sum- 
mä verborum aequalitate tamen alienissimus sit (ut quod 1Ptr. 2, 18. o£ oixeras 
{ubentur rois deonörtus unoraooeodaı 2v navıl POßY, summum timorem 
non magis apte verteres, quam si &oay dyadwovvnv x. dıxaıoouynv x. Al 
Helv itemque nüoev yywoır, quam SSa tanquam xr0720y ToU Gwrös non solum 
flagitat sed etiam Xtianis tribuit Eph. 5, 9. Col. 1, 9-11. R. 15, 4. 1Cor. 1, 5. 
2 Cor. 9, 8., summgm tibi informare velles: utut enim quam maximam sectari 
oportet, maximam tamen assequi nemo valet modesteque Paulus distinxit zacey 
nv yvooıv 1 Cor. 13, 2). IV) Corollaris loco subiungere placet nonnulla 
loca singularia alia, alia illystrantia. Lc. 4,.,13. dr. diabolus ovvıel£oas mavın 
mweıgeouoy abstinuisse a Xto; np. de certä überiusque v. 2sqq. expositä tenta- 
tione agens dicere potuisset zayız Tov 8. 109 ndvra IEIDROUOY, quod quum 
non solum tota haec sed etiam omnis quaecunque tentatio esse possit, maluit 
novra neıoeouöov, allerlei (alle Artenvon) Versuchung, quia, ut ipse addit, dia- 
bolus an&orn dd aürod nonnisi Ayo xaıpoü.— Act. 23, 1. Paulus coram Syn- 
edrio se dicit «on ovreadnae dyasi vitam suam Deo dicasse; verte: mit al- 
lem guten Gewissen, quod (quum conscientia boni non admittat notionem divisi) 
est: in allen Dingen mit gutem G.— Tit. 2, 10. iubentur servi dominis nil in- 
tervertentes rrlorıv nüoev Evdelxvvodaı dyadny“ vult quamcunque in omnibus 
quibuscungue praestandam fidem (alle Treue), quam addito adj. aya9. a fide 
Xto Deoque habendä distinguit. — — R. 2, 9. nä&oe ıyuyn dydownou zoü xar- 
eoyaloufvov TO %0x0y, super quam ventura sit SAlıyıs x. orevorwple, cogitanda 
est yuyn nuvrös avdo.; vult np. omnes quoscunque maleficos interne etiam 
punitum iri, quorum animos utrum totos (Tv näoay 8.1000y nv ıyuynv) ista 
poena occupatura sit necne, non addit. Item 13, 1. vult z&oey yuynv (minime 
vero nä0ev TV 8. ınv nüoay y.!) Unorsoaeodaı BEovolaıs UnepEyoVoRIS. — 
2 Cor. 1, 4. Deus naons negexiAngewg auctor (ita ut verum solatium nec. ha- 
beri possit nisi divinitus nec deesse pio) nos alloquio suo erigit rl na«on Try 
HAlıyeı nuov (bei aller unsrer Drangsal), ut per nos vicissim erigi queant si 
qui sunt &v neon SAlıyaı, ullä aliqnä calamitate, qualiscunque ea sit, pressi. — 
Phil. 1, 3sq. gratias Deo agit P. Zul zdoy ıY uvelg Philippensium, zdvzore, 
Ev naon denoeı sui. — 


Qnae si recte disputata sunt, consequitur loci n. explicationem proficisci 
debere a signif. omnis [alicuius} gaudii (alle Freude), Omne autem gaudium 
hos per se admittit sensus: a) omnis generis i.e. multiplex g. (aller- 
lei Fr.); b) omne quodeungue g. quod np. in certä aliquä re 
expectari queat, res laetior quam primo adspectu visa fuerit (alle 
mögliche Fr. q. d. alle Ursache zur Fr.) [cf. Eurip. Med. 454. 
sräv nEodos Hyov Inniovusvn Qvyn]; c) omne universum g. quo 
amplius maiusque haud habeatur (alle Fr. zusammen); d) omne 
totum g. (alle gänzliche Fr. —= durchaus, ganze Freude). 
Horum sensunm — quum nonnisi e rei naturä nexuque optandi sint — 
in nostrum ]. non cadit nisi quem secundum fecimus. Calamitates 
enim sunt quas Xtiani iubentur ducere non tantum gaudium aliquod 
(i. e, gaudio ideoque res laetas) sed omne gaudium i.e. omnino 
q. d. revera omnique ex parte gaudium (alle — allerdings [wirklich 
u. nur] Fr.), rem revera omnique ex parte laetam ac sa- 
lutarem; quem notionis ambitum optime exhauserit Luruznı eitel 
Freude’. Idem gaudium in.calamitatibus tolerandis ponendum si quis 


7 


“I 


. wm Er. Lac. I, 9. 8. 9 


dixerit summum maximumque, non volet profecto nisi admodum 
magnum , qualitatem igitur aliunde prorsus pendentem quam ex adj. 
TTOVTOS. Si quis vero maluerit Zotum plenumve informare, videat 
ipse quoque ne aliud cogitet, aliud dicat; omnium minime, ut hunc 
sensum formulae tanquam legitimum significatum vindices, sufficit 
provocasse ad Ioseph. Antt. 4,5, 1. (ubi quod Arnon rzorauög dr, 
dic Ta0NS Eonuov dEwv „ non cogitandum esse totum desertum 
sed nonnisi desertum [lauter Wüste], satis docuerit substantivum in- 
definite locatum), usurpationemve latini totius pro omni (quippe in 
‘ Apuleio demum veram) — cuius posterioris voc. quum Latini articulo 
careant, nonnisi cautissima instituenda est comparatio. — . 


_Sens.: Die mancherlei Prüfüngen und Betrübnisse haltet für 
das freudigste Ereigniss, da der Glaube durch sie immer kräftiger 
und "herrlicher sich entfaltet und gedeihet und so sich rüstet auch 


noch grössre Leiden zu. erdulden (Gss.). Nec tamen solum ad futurum 
tempus cohortatio spectat, q. d. “summo futurum gaudio ducite’ (Heıs.) — ut 
np. calamitates cogitentar inpraesentiarum quidem acerbae ac ‚tristes at vero „lae- 
tissimum: vitae aeternae fructum habiturae; r&o« nudeln rroüs Tö napov ol do- 
zei yapäs eivar alla Aurens, doregov dR xapröv. ‚anodldwaı (Hebr. 12, ‚11); 
“spe sitis gaudentes, quoad futurum, patientes in afflictione, quoad praesens’ (R. 
12,12); add. 2 Cor. 4,17sq. cll. nostr. v.12 (Any ETAL TOV orepavov ing Lois). 
Sed ‘ in praesenit iam possunt debentque aerumnis pressi gaudere’ ; ipsa laetissi- 
mi fructus exitusque expectatio iucundo afficit sensu non minus quam omnis ista 
aestimatio aerumnarum tanquam virtutis salutisque praesidiorum ; ei xad 6 EEw 
nuov Aydownos dıapdeloera, ala 6 Eowdev dvazxaıvovraı nufoe %. Nucog 
(2Cor. 4, 16); dum externus homo non potest non sentire ac dolere, internus 
“quo maius exinde capit emolumentum, eo maioribus quoque incedere habet lae- 
titiis; sic eodem tempore extrinsecus oculi fidelium stillare lacrimas, intrinsecus 
autem eorum corda ridere et plurimum persentiscere gaudii possunt’. Inde fere 
praesenti tempore utuntur (ut 1Ptr. 1, 6. 8.) narranturque ipsi’et gaudentes to- 
lerasse et toleratione gavisi esse (Act. 5, 41. 2 Cor. 7, 4sq. 8, 2. 12, 10. Col. 
1, 24). Sententia ipsa praeeunte Xto Mt. 5, 12. uberius tractatur R. 8, 18 5qq. 
ell. 5, 3; 1 Ptr. 1, 5sgq. 4, 13sq.; Hebr. 12, 1 qq. F nitima habent Sir. 2, 1 gg. 
et Sen. de prov. 2- 4°). Bene adn.k Okcum.: nv zer 9E0V Av NV Toüs 
neipaguovs 1 TOVUTOVS zu) Erauveroös olde xul yapäs dflaus‘ deswos yag ovzos 
eloıy adbayıjs x. abenoıs dyanns x. xerayüfews... . 0V yao korıy Extös Yuuva- 
olov oUTE x00uıxW» ovre Tüv xurd Heöv oreygavay dfıwdnvaı. 


3. Tö doxiuov] I) Notio (a Ö6xLuog [deyeosaı] acceptus) est 
probandi (erproben, bewähren) “quo rei, quae sub examen voca- 
tur, manifestatur sinceritas eaque ‚probatur omne id intrinsecä virtute 
possidere, quod extrinsecus specie ac nomine prae se fert” (Hekıs.), 
die mit e. Genehmhaltung verknüpfte Untersuchung einer Sache 
(Bme.). 1) Vox (in NTo nonnisi hic et 1 Pir. 1, 7. obvia) vertitur 


9) “Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo Deus; 
ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus' . “Nihil infeli- 
cius eo, cui nihil unquam evenit adversi: non licuit. enim illi se experiri, Ut ex 
en illi fluxerint omnia, ut ante votum: male tamen de illo Dii iudicaverunt; i in- 
gnus visus est quo vinceretur aliquando fortuna, quae ignavissimum quem- 
que refugit’- “Hanc rationem Dii sequuntur in bonis viris, quam in discipulis 
suis praeceptores, qui plus. laboris ab his exigunt in quibus certior spes est’. 
“Quid miraris bonos viros ut confirmentur concuti? Non est arbor solida. nec 
fortis, nisi in quam freqguens ventus incursal: ipsa enim vexatione copstringitur 
et radices certias figit. Fragiles sunt quae in aprica valle creverunt'. “Gaudent 
magni viri rebus adversis, non aliter quam fortes milites bellis’. "Avida est pe- 
riculis virtus, et quo tendat, ‚non quid passura. sit cogitat;, quoniam et quod pas- 
sura est, gloriae pars est’. "Calamitas virtulis est occasio’. — Plures veterum 
scriptiones de afflicfionum utilitate enumerat Hrıs. p. 871. 


10 COMMENTARIUS 


A) Probdatio, ipse probandi actus, das Bewähren [ita n; I. Brersoun.]; B) 
Probitas, illias probationis effectus, das Bewährtsein Kite -plerumque Ptr. 
l. c. et. n. 1. Oroum. (doxluor ro xexou&voy lkysı, zo dedoxıucouevoy, TÖ 
xa9ug0v) et Louru. (euer Glaube s0 er rechtschaffen ist.')]; C) Proba- 
mentum, instrumentum ac praesidium probandi, das Bewährende, 
Bewährungsmittel [Gror. (“id per quod fit exploratio. Utitur sic 
Plato de venulis loquens per quas sapores diiudicamus ?°): Rabbini 
dieunt "5r3’) Sur. Hort. Sch. (“non exploratio ipse neque effectus 
eius: experimentum, documentum, id quod doxıun sonat’) Porr ctt.]. 
Postremum cum plerisque tenendum este Commendant a) vocis 
forma: finitimorum np. vocc. aa) doxıun et doxıucoia et actionem 
probantis et conditionem probati complectuntur, bb) zö döxıuoy 
nonnisi probitatem signif., cc) TO doxiuıo» latius patet, omnino guod 
facit ad illam probationem probitatemve; b) usus loquendi’aa) Grae- 
corum: explicatur doxıuaoTngLoV, xgLrngiov !'), zavov x. oragun!?), _ 
toönog @ reıpalerau !?), bb) Hellenistarum: ap. Lxx est catinus 
in quo metalla excoquuntur, hebr. 559 Ps. 12, 7. et nıxn Prov. 27, 
21. cell. 17, 3; nusquam est probatio probitusve quin accuratius verti 
queat probumentum idque s. translate dicatur s. causa pro effectu **); 


= un 


10) Appellantur pießl« illa ap. Platon. in Tim. dox/ua zjs yAwırns, sapo- 
rum diüudicandi instrumenta in lingua, quibus ipsa quasi lingua utatur ad gu- 
standum. Haec ita repetit explanatque Alcinous de doctr. platon. 19. ut gustum 
dicat a Diüs ita formatum esse variorum succorum iudicem, ut wpießla sint ar 
aurns ulyor xapdlus porrecta, quae doxlum Booueve x. xpıınoıa TÜV yuuöv, 
varie dilatata atque contracta saporum discernant differentias. Respicit etiam 
Dion. Longin. de sublim. 32. linguam ipsam yevasws doxtuy a Platone 
nancupari referens (Heıs.). 11) Ita v. c. Hesych. 12) Seid? WETTER x0- |, 
vöva eivan x. 0TaJunv wa x. doxluıovy woraukvov npös Ö Tıs ano- 
BiEnwv duygosa my xoloıy noıciodaır, 4 Ent ad’ 7 2’ Pxeiva (Dion. 
Halic.). 13) 'Howrnoev ed doxluıov Ze, rlvı oonw neloalerar 6 
woAvgılos; Arvylg einev, Plnt, apophthh. mor. II, p. 155. ed. Tauchn. 14) 
Probamenta cogitari possunt a) quibus probetur aliquid, quocunque de- 
mum tempore id fiat, b) quibus aliquid probatum sit — s.ea sint res actio- 
nem regentes s. actiones ipsae. Posteriore sensu poterunt etiam dici documenta 
ac specimina, quatenus np. hunc habent effectum ut doceant praebeantque con- 
spiciendum (ut agerjs doxlua uaxop dedoufva x00v® ap. Euseb. Vit. Const. 
1, 17.), adeoque involvere testificatam huiusmodi documentis ac speciminibus in- 
dolem: (ut ap. Oecum. 1.c.). Prior contra sensus ita habet ut quum a re pro- 
bante non abesse possit actus probandi, probamentum salvä primariä sententiä et 
variari et reddi possit probatio. Unde n. 1. haud paucae Verss. huiusmodi sub- 
stantivis usae sunt, minime, ut videtur, probamenti sensum repudiaturae. Syr. 


lacao quo eodem utitur R. 5, 4. pro dox/un. Vulg. ezploratio. Scu. "die Prü- 


fung eurer Treue’. Hort. ‘solche Prüfungen eurer Standhaftigkeit’. Cf. Hdi. 
2, 10, 12. dox/uov orparıwıovy xaueros ALL” od zevpn [ubi militis vult non 
documentum ' quo cognoscatur (Hrıs.) sed probamentum quo formetur, la- 
borum np. periculorumque subeundi necessitatem] cil. Euseb. HE. 7, 22 [ubi 
Iues aliqua, gentilibus res terrore quovis terribilior et calamitate quavis lamen- 
tabilior, Xtianis extitisse dr. yuvuraoıov x. doxiuov]. Clem. Al. Strom. 1, p. 199. 
ano ovyxolaews 16 doxluov norioyeı [ubi non erploratio comparando insti- 
tuenda momentum facit sed norma qua ut doxıucol« ita etiam GUyxpıoıs carere 
nequeunt] et IV, p. 376. 0 Yeös dnelgaoev aurovs, toüı’ Zouıy eis doxluov x. 
dvownlay Tod neıgabovros Elapev avrous Treipeodmvaı [ubi id ipsum 'quod ten- 
tatio non labefäctat virtutem sed eius probamentum evadit, gignit pudorem et 
frustrationem tentatoris]). — In verbis autem nostro loco parallelis 1 Ptr. 1, 6 sq. 
dyarlı@ode 6Alyov aprı Aunndövres dv nowxllog neipeouois, va ro doxt- 
nıov vuov räs.nlorewg moAvruöregoy yovalov tov drrolluuevov dis 
avgög da doxaloulvov evged. eis Enraıvoy «. rıumy w. Bobav Er unoxelunye 


ın Er. Iac. I, 8. 11 


c) orationls nexus: illud np. dox/u.ov cogitari debet rg rlorsug !*) 
fidei virtutisque ztianae dieiturque xarepyalsodaı drrouovnv. Vera 
ürrouovnig causa nec probitas est nec probatio, sed probamentum. 
Rebus demum probantibus et cönsistit actus probandi et existit 
probata indoles. Perseverando demum probitas 'efficitur, perseveran- 
tia vero experiendo ac tolerando. JProdatio igitur ubi appellatur, ne 
differt quidem vere a probamento !*), probitas vero non tam fons 
est, perseverantiae quam eiusdem fontis eflectus, np. calamitatum, 
quae naturä suä virtutis reıpaouoi, eam sub examen discrimengue 
vocant, accedente demum hominis strenud operä eiusdem virtutis 
fiunt doxiuLov, eam purgantes, firmantes, commonstrantes, ubi np. 
afflictionibus tentata virtus integritatis edit specimen nec vero cor- 
ruit. Karepyaleraı] perficit s. potius efficit (bringt zu Stande), non 
novam demum, sed in dies augendam. Non enim momento fit neo 
“omnino deesse censebat Hebraeis paticntiam, eam tamen afflictionum 
exercitio ac palaestra magis magisque perfici optat’ (Mıca.), Ad in- 
telligentiam verae vocabulor. synonymiae facit I. R. 7, 15.20. "Yro- 
uovn] “Standhaftigkeit, quod maius est quam Geduld’ (Sca.) s. 
potius sustinendi perseverantia, Beharrlichk. aushaltend besonders 
in e. unangenehmen schmerzhaften Zustande (Bxe.); “patientia est 
bonestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium volunts- 
ria ac diuturna perpessio, perseverantia est in ratione bene conside- 
rata stabilis et perpetua permansio’ (Cic, de inv. 2, 54). 
Tıywoxo»res Örı . . xarepyaberaı vmou.] A) guippe qui 
sciatis; B) atque scitote — cuius utriusque enunciati idem est sensus: 
reputate. Namgue partim scientiae hic faciendus est usus, partim 
in cohortatione ii etiam efficaciter drr. nosse, qui quanquam non N0888 
videantur, deberent tamen nosse, ita ut priori certe enunciato Mi- 
nime obsit a) indoles lectorum minus idonea, b) participii inter duos 
impp. (v. 2. 4.) locatio. Ex eodem genere est eidores 3, 1. Add. 
(ubi indic. et imp. iuxta habentur) Mt. 24, 32q. et Il. pp. — Re- 
petit scriptor augetque. Eandem rem novä translatione insignit, ad- 
diturus partim obiectum partim effectum istius per calamitates non 


YInooö Xp. posses Tö doxiuro»v explicare moıxllovs neıgadakoüg 
eosque eo Dei consilio illatos dicere, ut auro igni speclato appareant pretiosio- 
res quippe saluberrimi adeoque gaudio habendi, nisi tum frigere videretur appel- 
latio yovolov tov anollvuevov dia nvoös dR doxıualouevov, inter doxluıov 
et doxıurlöuevoy arctiorem sententiae necessitudinem flagitans. Unde 
plerique dox/uıov verterunt probatam indolem, probitatem, quasi sit = doxıuo» 
rjs nlor. s. doxımos nlorıs. Sed sunt etiam qui [Horr.] rescribi iubeant 7ö 
doxıu0» aWrrst. e duobus codd. enotatum, quod ob ipsam utriusque loci com- 
parationem corruptum sit. Quo ne opus quidem habent quibus Petrus Jacobum 
imitatus esse videtur ; fit enim in huiusmodi imitationibus, ut comparationes sin- 
gulatim non plane respondeant. 15) Namgque si vel vu» ıfs nor. vel züjs 
nılor. tantummodo ad Unouornv retuleris, orationis non tam sensum mutares 
quam infringeres vim. Et zo dox/uov et 16 doxlu. üumvy quippe Xtianorum es- 
se deberet fidei xztianae. Unde verbis his eo facilius careremus, quum dictionem 
ePtr. ]. p. explere satis proclive fuerit nonnullique libri zjs tor. non exhibeant 
(probantibus Mırr. Bene. ScH.). Fidem ipsam — fiduciam in Deo per Xtum 
collocatam — utne tua scriptori obtrudas, noli prorsus perspicue et speciatim 
cöncipere [Henst. (ztlicher Sinn) Acstı ( Vertrauen) Port (firma de reli- 
gione persuasio ardensque virtutis studiam’) Sch. (fides Deo ‘ut patri; ergo pie- 
tas’) Gus. ('Gl.an Jesus den Xt, nebst xtlicher Gesinnungs - u. Handlung sweise’ 
ell. 1 Io. 5, 4. opp. ‘4ntimessianism. der Juden’)]; vid. ad 2, 14 sqq 


23 


12 CONMENTARIUS 


! 


solum srerocokod sed etiam doxıucoiag, in quam in vere. fidelibus 
ille necessario exit. “Erklärende Fortsetzg’ (Gus.) a) “näher anzu- 
zeigen was eigentl. durch die Leiden geprüft, entdeckt u. offenbart 
werde’, b) ‘ein Hülfsmittel zu der vorhergegangnen Ermahnung 
gebend, was sie einsehen, ja selbst versuchen u. erfahren könnten 
(Bma.); bedenket dass jene Prüfung durch Leiden, indem sie 
den Glauben bewährt |g. d. 6 meıpaouös dg Eorı TO doxiuLov 
chg rior.), zugleich Ausdauer wirkt. Est sententia bipartita: 
I) Afflictionis demum quasi obrussä !°) (läuternde Feuerprobe der 
Trübsal) exploratur et firmatur fidei sinceritas, dum “aurum hoc non 
solum probatur esse bonae notae sed etiam db admixtä scorid am- . 
. 2 n . 

plius repurgatur‘ (Heıs.); II) Malorum perpessio ipsa eaque demum 
parit patientiam, optimam igitur sui ipsius secum fert medelam. 

“Qui vel parvi temporis tirocinium et exercitium sustinuit, experimento iam 
didicit, tolerantia et patientia quadam praesentem calamitatem certo vinci. Prae- 
clare hanc in rem iam Sen. dixit: opus est ad notitiam sui erperimento; quid 
quisque posset, nisi tentando, non didicit. Idem: tunc apparet quanta sit virtus, 
cum quid possit, patientia ostendit. NTi comparentur R. 5, 3sqq. xavxw ucda 
dv tais HAlıyeaı, eldores dr n Hlıyıs Vnouornv xarepyalereı, n ÖL VrouorN 
doxunv, n de doxuun &inlda TA. et Lc. 21, 12 sgg. ubi post "yariarum calami- 
tatum et nreıpaouwv seriem sequitur v. 19. hortatio: 2» 7 vnouorij vuwx xn- 
0X0IE Tas bugs vumv. Np. istarum rerum experientia peperit patientiae ali- 
quem habitum, qui revocat hominem ab omni praccipiti voto et consilio, itaque 
par est ferendis istis adversis, cum novas calamitates impotenti ac praeecipiti stu- 
dio non attrahat’ (Sur.). — Tam per se optima patientise magistra schola est 
crucis afflictionesque praesertim diuturniores et crebrae ipsä natura suä "id affe- 
runt emolumenti ut hominem, cui mens non plane est laeva, paulatim ad patien- 
tiam componant.” Dum enim felices ad quemcunque sortis impetum, insuetum 
quippe onus immeritum etiam plerumque rati, impotenti ira exardescunt conci- 
duntre animis, calamitas apud pauperes afflictosque “in consuetudinem, imo pae- 
ne naturam abiit. Quocirca nihil ipsis evenit novi, si nova insurgat aerumna, 
neque quod familiare illis factum est et propemodum naturale, naturalem mentis 
eorum turbare facile statum atque exasperare per impatientiam potest. Qui cre- 
bris colla subdere afflictionibus coguntur, ipsä experientiä tenent edocti, nullum 
jis leniendis et perferendis praesentius patientiA dari remediam; impatientiam 
vero non levare malum sed aggravare: quo ipso ut ad hanc fugiendam, ita illam 
amplectendam permoventur’ Singulatim "primi Xtiani non poterant non noıxi- 
Aoıs negınlarovıes neıpaouois ad patientiam formari firmarique egregie’ quippe 
. dispersi Iudaeos inter et gentiles, utrosque truculentissimos xtiani nominis ho- 
stes, tanquam inter lupos oves’ Accedit quod ‘afflictiones sunt causa sine qua 
non patientiae’ et manifestandae et efficiendae, ut bello demum militis fortitudo 
non solum inclarescit sed etiam formatur ac firmatur. Speciatim afflictiones 
“quibus fides ut lacessitur ita exploratur’ et probatur, efficiunt ut perstare possis 
tranquillus et patiens, quippe quem non "malefacta, sed benefacta, sed sancta 
fides in tentationis coniecere discrimen’; cui porro utpote “veri nominis Xtiano 
nihil tam chrae est ac cordi, quam ad fidei, qua universa ipsius confinetur salus, 
pervenire rAngopogley’ id quod 'absque praevio examine” fieri nequit; cui deni- 
que “ingerit se fides divinis promissis indeque flores decerpit qui suavem spiran- 
tes odorem, fessos aerumnarum mole relevent artüs’, cum spe quippe parturleos 
“patientiam, quae necessario comes ire spei debet’ Hebr. 6, 19 5q. cll. R. 8, 213g. 
1 Th. 1, 3; uno verbo, ut “perstent ac perdurent, neque si pugna surgat aspera, 
abiiciant animum, patientiä ceu triplici aere munit fides pectora” Eph. 6, 16. 
Caeterum quod afflictiores haud raro operentur potius ‘impatientiam atque mur- 
mura’, “acceptum hoc ferendum est.non tentationibus sed perversae hominum 
naturae, quae vel saluberrimum medicamen in nocentissimum convertere amat 
virus’; quod vero in hanc rem e SSis in medium prolata exempla attinet, fre- 
quenter “vwitio nostrarum et versionum et aurium (orientalium populorum loquendi 


16) Bio nupaouwv, ut est ap. Io. Cantacuz. T. I, p. 16sq. add. Aristid. Orat. 
T. I, p. 357. ösneg röy yovoo» 7 Baoavos. delxvvoı, ovrw Tols. Üydgas T. dya- 
Jos kglvovsv al Guppogel (utrumg, citat. ab Heıs. p. 281). 


u 


ın Ep. Tac. I, 3. & | 13 


modis minus adsuetarum) et aetatis (a simplicitate, candore ac parrhesia prisci 
aevi remotissimae) säactorum cum Deo expostulationes longe nobis videntur dı= 
riores ac reapse sunt’ (Haıs.). 

Imago iam VTi est frequentatissima, ut Zach. 13, 9 (duae tertiae peribunt, 
tertia iantum eyadet atque hanc tertiam ego lehova) Binpazı UNS InRa 
ammns aa Binamaı HO3T DR ha22 (vid. Lexx. ». Ih. radd.) cell. Prov, 
1. Ce. Lex. (doxturov Epyvolo x. Xgvod nvgwors, dvno 8 doxıualerau ai. et 
doxımaleror dv zeuudvg &oyvoos &. yovbös, odras Exlexıel zapdiu apa xuol@). 
Quum autem 76 doxiuıov zis' lorewg sint ipsi neıgeonol gaudio habendi, a 
Paulo 2 Cor. 8, 2. doxıug T7% ‚HAlıpews (probatio per calamitates) dieti, appa- 
ret absque omni discrepantia cyV vnouoynv n. |. tanquam fructum Tod oxıulov 
celebratam, R.l.c. en Hisıyeı tanquam causae tribui, ita ut n doxun eiusque 
proxime: eausa Yrzouorn sint duo efiectus. zäs Milbews quippe DON TTELEKOUOU 80- 
lum sed etiam doxıutov. 

4. "Egyov teheıov Eyerw] Fluctuant Eyeıv inter xartyeıw te- 
nere et Mapeysiv praebere 17), .£oyo» inter opus (collect. opera) 
et operationen y vehe vog inter ad finem perdurans et omnibus nı= 
meris absolutum. ' Hinc A) 'Habeat. in se opus perjectum, operetur 
in vobis perfecte..adeoque ?psa. perfecta ac consummalta esistat 
[Lurtn. (‘die Geduld soll fest bleiben bis ans Ende”) Bne. (sie 
werde völlig, vollgnde iur Werk, habe die volle Wirkung) Stouz 
(zeige sich als ein vollendeteg Werk’ )s Caw. (© opus hic ‚pro ef- 
fectu; non tantum ut sinus - in una .certamine superiores sed ut per- 
stemus totä, vitä’). Gomar.. (“tolerantiae perseverantiam opere perfecto 
notat, inchoato opponens >) Herr. (“patientia minime censetur vel mi- 
noribus malis sustinendis vel per exiguum tempus maioribus perferen- 
dis, sed ea demum hoc ‚nomine digna habetur quae nullä re unquam 
de statu depellatur’) Scn..(“ qui coeperant patientia uti, pergant, con- 
tinuent, profligent atque ad: exitum perducant patientiae. munus ]; — 
quae cohortatio (el. effato Xti: 0 vrroueivag eig Tehog, owsngera 
Mt. 10, 22. al.) si forte respexit “ ad istos. imbecilliores Xtianos, qui 
redituri atque ulturi Xti spe longius protracta ad abiectionem Xtis- 
nismi tentabantur’ cl. 2 Ptr. 3, 4. (Sm), ea tamen in universum 
‘et pronüngiata est et valet. B) Habeat post se opera peıfecta, 
Jactis eisam .se conspiciendam praebeat, ezeat in virtulem eam- 
que perfectam [Exasm. ("quemadm. in malis tolerandis fortis est 
et alacris, ita in bonis operibus exercendis sibi constet; . magnum. est 
.mala libenter perpeti .. atı perfectum est, cum ipse malis afficiaris,. 
omnibus bene facere .. etiam his a quibus affligeris’ ) Mon. (“exgrat 
“se per factum; die Qualität der. Seele, die Duldsamkeit soll mit der 
That, der Ausübung verbunden sein >) Ges. ("die dmou. beihätige 
sich durch ein &0yov... Werk, That, Handlung, und zwar: 
tehsıov vollkommen, wie alles sein soll was der Ast thut. Mt. 
5, 48°.) Grasn.]; — quod &0y0v quanquam fructus est illius Orrouovng, 
non tamen, est quod ex hebrr. by5 Ier. 22, 13. et mboB Ies. 40, 10. 
fructum (c.Kxex. et Sch.) vertas. Cohaeren? tanquam antecedens et. 
consequens tam arcte, ut neutrum sine altero cogitari queat. 
Namque a) per se interna consummatio esse nequit quin etiam eririn- 
BECUS conspjciatur (kein "unthätiges & in sich Füssen’ Ga8.), quid quod 


47) Quae: ‚ceteroquin comparata sunt, Trix, rpb, xgureiy [Son.], zarage® 


yad. [Mıon. Porz], 01V [Beerscnn.], non satisfaciunt quippe ee angustiorg, 
et aeque ambigua. 


« 


1% COMNENTARIUS 


esternis demum docamentis conspici potest; b) noatro loco inclinat 
quidem ad (B) a) quod Zoya per totam ep. inenleantur (ut 3, 13.) 
eaque ipsa Epya Exeıv iubetur iorıg (2, 14. 17.); ) quod gra- 
datio orationis illud 30y. T&Aeıov diserte collocat in eo {va Tre 
ce),suoı TA.; verum ad (A) avocent «) quod diserte distinguat, &p- 
yov non &Eoya. dicens; #) quod h.comma 4. scopus. recte dicetur totius 
ep. prae reliquis defectioni sat facili occurrere volentis. Non incom- 
mode igitur Heıs. p. 307 aq. opus perfectum, quod patientia habere iubeatur, ad 
haec tria revocat: 1)ut habeat nihil aut, propter imbecillitatem humanam, quam 
minimum impatientiae admixtum’; 2) ut aerumnarum neque gravitas neque diu- 
turnitas labefactet’, imo “perstet inconcussa nec ante vitae finom finist’; 3) ut 
“nec aliarum virtutum . . lacdat ullam aut imminuat, sed contra easdem provehat 
in maius ipsisque Zoyors manifestet egregie'. Cui postremo haec subiungit: 
Vulnerantem Deum perinde, necesse est, amet ut sanantem, auferentem aeque 
Ac impertientem. Amorem prorimi etiam ad nocentissimos hostes innocens ipse 
extendat. Fide. indivulse numini coniunctus vel levissima desideria exeutiendi per 
illicita media calamitatis iugum abigat; minime vero omnium, si propter fidem 
ac veritatem affligatur, desciscere a fide in animum inducat. Spem in eodem 
Deo repositam habeat relelog (1 Ptr. 1, 13.), onus ipsi supra vires imposituro 
nunquam, faustum tentationis exitum largituro, momentaneas huius aevi perpes- 
siones aeternae vitae remuneraturo laetitiis'. Quanquam ex internä virtute 


facta prodeunt, ista tamen virtus factis demum. perficitur, expe- 
riendo nimirum et exercendo, quod singulatim afflictione fit. 


. Perfectionis notio propter rei dicendae studium cumulate est 
expressa: {va Tre vehsıoı x. 6A0OxAnooL, &v undevi Aeıno- 
Levoı] ut ipsi quoque boni et probi umni ex parte, ut quam 
perfectissimi evadatis. Tria vocabula bipartitam (ut ipsa copula 
docet) exhibent sententiam: a) affirmantem eamque, quod und voce — 
gravrekeıoı, ravrekeig —- dici potuisset, per partes ita exprimentem 
ut ad vcblum gradıis vcblo ambitis addito, ipsa virtus in universä 
auä latitudine secundum omnes et singulas partes sistatur, — a) reAsıoı 

> c [d rn 
qg. d. aprıueleis, P) OAoxAnpoi gq. d. Öklousleigs —, nulld parte 
manci aut mutili, omnibus numeris ac partibus absoluti; b) 
neguntem, ita ut quod duobus prioribus per -partes dictum est, tertio 
comprehendatur, q.d. uno verbo, zulld in re restantes ac deficien- 
tes, nulld virtute destituti. Quorum trium vcblorum sensüs 
discrimina qui urgere vellet, non minus adversus synonymo- 
rum legem omnibus linguis communem peccaret, quam qui ea pror- 
sus negaret, nisus v. c. versione alex. promiscue his vv. usä in 
reddendis hebrr. D>V, D'nn all. . 

"T&eoı absoluti, ad finem perducti. Graecis erterno sensu dicitur, de 
consummatione temporis spatiive, ut est in finitis, in adultis ac maturis, in inte- 
gris ac plenis. T£lsıov ousv, un &yov 1Elos‘ 10 d2 7£Los, neoas (Arist.); un 
10 noöre uova x. 14 uloa Eyovoa, Alla x. ıa Eoyara, Öneg Idıoy darı rs 
releıornrog (Simplic. in Epict.); r&l&og nufga‘ 7 vorern x. reltıoüoca 169 Blow 
(Hesych.); r&leıoı Feol‘ Znıreisorxol (Schol.). Ad alterutrum reff. etiam «i- 
. yes ılleını, Iso& 1ekcır simill. Hom. 1l. 1, 66. 24, 34. al.; item sapientes (ut 
Stoicorum zflgıog opp. TElMOVUEYO 8. TOOXÖTTOVTL, proficienti adhuc et progre- 
dienti) et mysterüs initiati (r&lsıoı, Teisıwdfrres = Enonıcı) nou minus, quam 
athletae et milites eodem elogio venientes. NT um interne tantum ethiceque ha- 
bet de animi mentisque integritate ac maturitate — [etiam Hebr. 5, 14 (ubi nota 
1@l210v opponi &nelep Aöyov dıxamoovvns) multoque magis Mt. 19, 21 (ubi vv. 
el Ielsıs Telsıos eivaı, nWANOOY Gov TA Unapyovro x. dos ntwyois valent qui- 
dem quod Baksscan. vult “ein ganz geschickter Schüler für mich’, minime vero 
eo sensu, quem addit: “prorsus expeditus ad societatem discipulorum meorum, 
qui sua reliquerunt ut mecum possint versari et me doctorem comitari', id quod.. 
vel hominis effatum docet a Xto castigatum: zayra saüra — vas tyrolas — Ipvia- 


u Er. Jac. I, 4 15 


Eaum® Br vebrnrös you‘ TE &rı Voreoö;)] — qualin ap. Iac. 1, 17. doonpu 
zelcıov, 25. vöuos relsıos quippe Ö ıns ZAevdeplas, 3, 2. avıo ı@lcıos, cell. 2, 
22. dx rov Zoyay n nlorıs Ereisıwdn.. Ecclesia antiqua quemadı. non absque 
usu graeco ad baptismati et coenae sacrae admissos transtulit, itA non absque 
nostro loco xar E&£. dixit de martyribus. Telelwoıy T6 uaprugıov xalouuev, 00% 
ötı 1elos ou Alov &vdgwnos Elaßer, ws ol Aoınot, aA’ orı ıEleıov Eoyoy 
&yanıns &vedelforo (Clem.) all. Cf. Hzıs. p. 300 sqq. 316 sqq. 568 sqq. et (quem 
affert) Reıners in Biblioth. Brem. Cl. IV. fasc. 6. diss. 1. 

“Oiöxinpoı toti ad assem , integri (qui omnes easque integras habent partes, 
quod plenius dixit Philo 6AcxAygov zara navyıa ulin et al. |. nücı rois ufoe- 
01 ÖlöxAngov); a) sensu prpr. ap. graecos, cll. Act. 3, 16 (ubi claudo restituts 
Öloxingia est corporis incolumilas in libero membrorum usu sita), Jev. 23, 15 
(into EBdöundes 6R0xindo:) et Ez. 15, 5 (ubi lignum vitis 6Aöxdngov, am, 
est quale crevit in vineä, ubi nondum adustae sunt "sm TER “0); b) sensn . 
levit. de lapidibus ferro non tactis ap. Lxx Deut. 27, 6. los. 8, 31. "et 1Mace 
4, 47., de victimae et sacerdotum corporis integritate [non - ut recte adv. Mon. 
et Hort. monuit Gss. - ap. Lxx; r&lsıoy et &uwuov usurpant; sed] ap. Ph 
lon. (utxäv ucv tı ray Josuudıov un navıeiis x. Öloxingov ebplaxerar et al. 
1. &tonov isolwv ulv nobvooy Eyeıv ws Ököxingoı 18 Omuara x. navıeleis 
Eoovıaı) et loseph. (ut Antt. 3, 12, 2. sacerdotes öloxAngo: ipsi x. 1a lepeia 
Yuovary Ölörinoe x. xardk undtv Aslwßnufve); c) sensu eth. in apocrr. Sap. 
15, 3. 4 Macc. 15, 17. (640xIngos dızamoavrn, dagßeıa) et in NTo (n. I. et 1 
Th. 5, 23). Prorsus ex arbitrio BRocHmanD. vertit haeredes ex asse np. vitae 
aeternae. Cf. Lösn. ad h. L et Emmerich de voce öl0xd. Meining. 1777. 8. 


Acineo9ai Tivog [ut est v.d. et 2, 1%., pro quo Aeir. &» vıvı 
Rarneı. c. NTo diligenter comparans Polyb. Arrian. Xenoph. et He 
rodotum, semel tantummodo deprehendit ap. Polyb. p. 1202. ed. Gron. 
(2v c7 nroög “Pwuaiovg evvoig napa moAd TadeApod Aeınnöusvog), 
pluribus li. aliorum, singul. Pluterchi, monstravit Heıs. p. 363.] verti 
potest 1) ab aliis post se relinqui, vinci; 2) officium suum 
post se relinguere, peccare — cui utrique hoc commune est, ut sit 
conditio inferior, qua quid deest, minus quis habet quam oportet (e. 
Zurückbleiben, Nachstehen, Mangel haben an etwas Nöthigem). 
De vincendis (s.cursoribus pugilibusve s. militibus — "Aeızoraxtes, ordinis xtiani 
in acie desertores’ dixit Hrıs.—) cogitare, dissuadet orationis gradatio y. etiam 
5to (ed dE Tıs Aslıerau vopls; alrslto .... alrelıw dE TA.) continuata, cll. 2, 
15 (Aeınökevor toopis). ec ut virtutis studium tanquam stadium variae cur- 
rentium contentionis variique successus describi censeas [c. Kreps. Store. Porn 
Assrıo all. post Fıurum agonist. 3, 10. et qui eum exscripsit I,yn. agonist. Sacr. 
c. 35.], evincit a) quod ita nonndnquam fit, ut Eph. 6, 10 sqq. Hebr. 12, 1; b) - 
quod eo inclinet or&yevos v. 12. possintque etiam n. 1. releıoı x. 6l0xAnoor ao- 
cipi perfecti victores, cl. v. 17. (Heıs.; ut np. dwonue zEiEeıov militum spe- 
ctet donationes athletarumve praemia) et Phil. 3, 12. (Store; ody ons. . ydn 
rerslelmnar' dıwzo BR TA.); c) quod strenuos quosque religionis xt. pro- 
‚pugnatores antiqui tanquam athletas militesve celebrent et summo consensu 
" per fere "apostolorum oralis’ ) et aptissime — athletis a miserd vitd 

&$A10ı misers) dictis adeoque primis Xtianis quam simillimis (Hris.). Cogitan- 
di potius qui officium destituentes virtute ipsi destituuntur [e quo 

B»oN w 3 - 3 ’ 

genere ap. los. Antt. 9, 11, 2. oddE uiag aperäg arvekleinero‘ ap. 
Xen. Mem. 3, 5, 2. odde zavrn uoı doxovoı Asineo9aı‘ add. quod 
ap. Dion. Cass. Asirrov de mendacio habetur], comparandum Pauli illud 
 (1Cor. L, N): un voregeiode &v underi yapiguarı, tenenda den; 
que sacrificiorum sacerdotumre imago [Lösn. Mor. Horr.]. Xitiani 
‚np. Deo consecrati (oixog riyevuarırdg, leparevum &yıov, quorum 
est aveveyxaı rıvevuorixag Fvolac 1 Pir. 2, 5.) debent sunmae 
animi vitaeque sanctitati quam maximam operam dare, quo et sibi 
et aliis magis magisque in dies irreprehensi, accrescant tandem ad 
veram plenamque virtutis xt. maturitetem, sanctissimi numinis bene- 


16 CONMENTARIUS 


ficio ac praesidio. ‘O0 Iedg Gyıcoaı buäs Ö6Aorekleig, x. ÖAl- 
xAn00v Vuwv Tö nrveüua &. N Wuyn x. TO oWua QuEumTWg - - 
tnenseln (Th.1. c.), iva nAngwönte eig äy To nAmpwua . deoi 
atque xatavınowuev Ol üvveg eig Tmv Evörnra . . Eis vg T 
Asıov, eig uergov nlıxlag tr. Xoıorov (Eph. 3, 19. % 13). 

5. At in communi naturae humanae imbecillitate nemo omnibus 
numeris est absolutus; igitur si quis vestrum sentiat se destitutum 
esse eä sapientid, qua in tantä et periculorum et officiorum 
gravitate opus est: adeat precibus suis Deum, qui omnibus dat 
haud cunctanter nec cuiquam erprobrat, altquequod petit, 
dabitur ei propter hanc ipsam Dei virtutem. 


PetereaDeo iubet promittitque adeptionem. Sunt 1) afflicti 
pü, quos petere iubet 2) sapientiam, et quidem—-ut persequitur vv. 
sqq. — 3) confidenter. “ In Leiden und Widerwärtigkeiten Geduld 
und zstlichen Sinn zu beweisen, ist nicht einem’ Jeden verliehen. 
Die menschl. Schwäche wird oft unterliegen, wenn kein höhrer Bei- 
stand sie unterstülzt. Nur wer in Gott weise ist, wen ein höhrer 
Geist beseelt, der wird stehen und nicht wanken. So erflehe denn 
der schwache Mensch im vertrauensvollen Gebet von Gott die. Weis- 
heit, die ihm mangelt. Und wenn es ihm ernstlich um Lächt w. 
Wahrheit zu thun ist, so lässt ihn Gott gewiss auch das Wahre 
entdecken und wird ihn zu der Ueberzeugung leiten, welch ein ho- 
hes Gut das Chth. ist, so dass er durch schnöden Abfall sich set- 
ner Segnungen gewiss nicht berauben wird. Zagen aber und Zwei- 
fein führt nicht zur Erlangung dessen, was wir wünschen’ (Gss.). 

Ei vıg vuwv Asinerav oopiag] Vbum (e y. 4. arreptum) signif. 
defectionem ‚non modo in totum sed etiam ex parte’, ut igitur pos- 
sint eo iuberi “locupletare sapientiam’ atque (suadente cohaerentiä ) 
“ad zveisıornre pergere’ (Heıs.) quippe qui “sentiant se non satis 
habere prudentiae’ (Gror.).,. Ei] quanquam de certis quoque fre- 
quentatur nec homo unquam zeieiwg 0o@og erit: non tamen est cur 
sub conditione dietum neges. Utut enim non simulatur quasi dubita- 
tio captationis causa, cuique tamen et facultas talis inopiae ineulca- 
tur, et in quantum ea vere adsit 'neene, iudicium relinquitar (non 
tam: “sollte etwa’ gquam: “wer euch immer’, ut np. nimiae et secu- 
ritati et.timiditati pariter occurreretur).,. Zogpie] est e genere pra- 
ctico eoque nomine a yroceı differt [Etymol. M.: yroousg uer Eore 
To eidevaı Ta Ovra' 0o@pia dE xal TO Ta Ovra yırWoxsıy xai TO 
te yvwora nroatreıw), ut lat. sapientia. Est scientia ad vilam 
actionemque non callide (quae est prudentia) sed religiose ac pie 
applicata ("die Kinsicht .. sammt der daraus entstehenden Fertig- 


keit die bequemsten Mittel mit den besten Entzwecken zu verknüpfen’ - 


Bxc.). Cuius vero notionis in singulis Il. singulae notae praevalere 
solent, modo pietatis, modo intelligentiae ac prudentiae (quse tamen 
et ipsae sapienter habere debent). Hinc quae n. I. potissimum te- 
nenda sit, ambigitur. A) Sapientia docendi i. e. 'ratione muneris publ., 
ratione institutionis et doctrinae’ sensim augendae opiniönibusque iudd. liberan- 
dae id semper agendi quod aptum esset personis, tempori, loco, ut fierent e 
vnniots et Oagpzıxois teleıoı et rvsvuiorıxol’. Quae sapientia salutaris profeeto 
erat ac necessaria; divinitus impertiri: debet (Mt. 10, 18aq. 1 Cor. 2, 6. 7. 14., 
al.). potestque ita ‘ut votis et precibus mentem Deo addicentes ipsi patiamur au-, 
ream regulam docendo discimus’ discamusque hac via ‘carere continuo magiste- 


-mwErhbeTh 1% 


rio humano’ ; 'vere denigtne:'haa preees” Mamgte feghlem !Yaltitiegligune, aut su- 
perbiae locum. facivuat atıt.socordiae et-metienlositnti, quae.tanderk servitia hor- 
minum efficit et religienis falsam imaginem.informat’ (Suu.):. at verg. cpntextus, 
repugnat. : ‘In Zeiten d. Verfolgung, des Drucks u. der Leiden war dem Schü- 
ler des 'Chth. jene Weich. wohl noch nöthigeer die dem Lehrer, bei welchem 'mitn 
schon e. grössre durgh e. tiefre Einsicht in d., Chth. begründete Standhaftigk. 
voraussetzen konnte’ (GBs.). B) Sap. patiendi, quäe est “practica, i. e. 
rectum de rebus’ [aerämnarum'vitae causä; fructu et fine] "iudieium, quod per 
se constantiam gigait in agendo et quo maxime opus est ad perferendas [.quaa 
impatientiä potissımum mirum quantum crescunt] 'calamitates; ea enim veri nominis 
est sapientia, quae fidem, religionem, virtutem, denique officium ceteris rebusomnihus 
anteponit neque malis et vexationibus ad hsec deserenda impellituf (Hr.). Quae 
arcta descriptio [Bepar, Zwex. Bz. Mor. Gzs. (?)all] a primario nexu (v.2 
sq.) commendatissima, propter proxime antecedd. (v.4.) non sufficit. Flagitatur 
C) Sapientia vivendi universa, scientia et virtus christiana qua 
‘non solum vexationibus eius causä sustinendis pares 'simus, sed 
etiam ad 'zelsıörnra Tıva sive ad pietatis christianae ceteris re- 
bus omnibus offhicium anteponentis. consummationem evehamur  (Porr.), 
igitur (Tueoraxı. OEcum.) 0opie quae_ est zo .aizıov voü Teheiay 
P/2 c ’ < I > . [A q [4 

Eoyov..n coplen avader di "5 Evdvvauovuevor 6A0OxAnNEOY 
Övvnoöussa mode TO @yayöv. Hanc “sapientiam non ingenio at- 
que doctrina, scientia rerum ac solertia contineri, quid quod quanı 
Graeei vocant ravovpyiav esse, si mens casta non ‚subsit, a sui stu- 
dio aliena, benevola in alterum quemvis, humanitatem, . aequitatem 


1777 


Alteito nagc tod dıdövrog Jeoö] pro quo Cd. A. apa Tod 
Hesoü tod dıdovroc. Haec vhor. collocatio simplicior est et can; 
einnior: @ Deo qui a) didwoıv sıäcı anAwg, b) 00x oveidißsı.,;: illa 
gravior: ab eo qui dat, dare vallet et vult, np. a Deo qui etc. sine 
sententiäe discrimine. Nimirum cur preces ad Deym hand 
dubitanter faciendae sini;, hanc aflert causam, ‚qued duo, 
quae in hominibus haud raro aleterrent, in Deo ne cogisari guk 
dem possunt: I) Erorandi difficultas, H)’Dati erpro 

ratio, nn TE 

Dat ürrhög] simpliciter, cendide, “einfältiglich : (Layrn.) , , obne 
Arg, ohne (unlautre) Nebenrücksichten; quae 'sinoeritas !®) ab 


Tr ae UNGnd WERE TE) 111 6a Bere BuE Bar U BEE 


Un Pau a ee Bu SO ER 
18) Aniörns dısiy® 4 ulv Zugyom. x. sızala, n BE dydnrog x. adızas 

(Suid.); quarum hanc non prorsus nm. I, exclisam miro modo "opipatur" Heıs. 

p. 403. ut np. per 'elegähs oxymorcn jubeamür "ab eo sapientiam petere,, qui 
Commentar. in N T. Vol. XV. 


. 
., 


18 CONNERTARIUS 


intptibus plerumque relata est partim A) ad dandi facilitatem 
Herr. (eilig) 'SroLz ScaH. et Ges. (gern) cl. Hesych. qui ex- 
plicat ovvröuws,; xasarıd.i. e. ülico, haud cunctımter ac dubi- 


tanter], partim B) ad dandi liberalitatem [Sıa. Altıao eI- 


81°) i. e. copiose) Vure. assentientibus Erasm; Gkaor. et 
Sur. (affluenter) Krrx. (“liberalitaes cum simplicitate et candore 
coniuncta’)-Bue. (reichlich, ohne des Gebens müde zu werden)). 
Latius adeo extendi posset, quippe modo versans circa actionem ipsam, modo circa eius 
fontem ac consilia: 1) absque ezaggeratione; 2) absque varietate, quippe unk li- 
berrim& voluntate impulsus ?°); 5 absque mutabilitate ?*); 4) absque conditione 
aut estceplione; 5) absque partium studio, ut momentum faciat ndcıy indiseri- 
minutim omnibus’ ; 6) absque simulatione; 7) absque contractione, qnalis foret 
avaritiae. Sed non tam ex ambitu vocis sensum largi elicuerunt quam ex ipso 
NTo, quod np. andöınıe dicat liberaliteiem R. 12, 8. 2Cor. 8,2. 9, 11. 18. 
At ibi etiam dnAörng est simplicitas, sinceritas (EM), transl. pietas (2b N), 
uae erga Deum (2 Cor. 1, 12.) est probitas, erga Xtum (2 Cor. 11, 3.) 
idelitas, erga Xtianos candor (Eph. 6, 5. cll. Test. XIl pater. p. 624. 
ubi &v anlorıtı ı@y dypsalumy est sine invidia) et beneficentin, quae ipsa 
quamguam non potest non liberalitas esse, hacc tamen largi notio e sensu de- 
mum accedit. Ad R. enim 6 ueradıdois Ev anlörıeı illustratur gg. 6 Ziser 
&y Eagpoınrı, ad Cor. vero xzoıwwrias v. 13. (= diaxovias, Asırovpylas v. 1. 12. 
13. stipis in Palaestina erogatae) non ‚solum haec celebratur virtus, quod 
collata est ob yerdoulvas, as euloyla x. u ws nisoveile v. 5. 6. sed haec 
etiam, quod unusquisque fecit Papos, zaIös mpompeita: ij xapdig, un &x Av- 
ans h EE dvayams quarum hanc dici anlörnze, inde comparet, quod illa ad- 
ditis demum (a E oUTos ünlörnros, zlovı (leo 9aı ei nücar an.) inest. 
Unde profecto 'apparet, anAwg etiam (quod in NTo est üra& 
Asydusvov), simpliciter ac sincere, non esse ipsum liberaliter ac ab- 
unde, sed facile ac candide, integerrimo probissimoque consilio, solo 
benefaciendi studio, absque insidiis affectuumque (ut cupiditatis, ut 
ambitionis) ratione, quodgue inde consequitur, “sine cunctatione aut 
tergiversatione, qua saepe homines utuntur longis aut frequentibus 
precibus exorari volentes (Horr.). 
. Mn öveıöilovrog] non probro afficit circa dationem, quam s. 
iam exhibuerit adhucve exhibeat s. exhibere nolit. Hinc A) 
Non dat contumeliose, neque dum dat neque postquam dedit 
esprobrat |Zweı. (“exprobratio beneficium vitiat ac perdit, quin ex 
beneficio maleficium fit) Lurn. (rückt es niemand auf) Miıcna. 
Port. Scu. Gss.|, ut solent qui inviti daut; contra “qui candide dat, 


minus ipse sapienter dat. Id quomodo 'Seorpenrös dicatur’, hac illustrare vult 
comparatione: “Simplex homo apparet, si in dando modum excedat; si omnibus 
indistincte dando. inter meritos, immeritos, gratos, ingratos parum discernat; si 
hostibus ad suam 'ipsius det perniciem; et quae complura sunt alia. Annon ho- 
ruim omnium veluti umbram quandam in Deo est cernere? Accumulat immensum 
it modum 'beneficia sua3 immeritis eadem largitur atque gratiarum actionem 
crebrö susque deque habentibus, .imo datis ad ipsius abutentibus ignominiam: a 
quibus peccatis nec immunes pii sunf. 19) Graeco etiam anlüs erpansi no- 
tionem vindicandam sibi sumserunt haius explicationis nonnulli patroni, e verbo 
np. Gnloüy et composs. Gvanıoüy, 2ankoüy: expandere [ut nullae sint pli- 
va], extendere; -iam ‘qui liberaliter dat, manum solet extendere, uti contra, 
qui parce et;avare,. conteshere. Metaphorice etiam vbum dici, Haıs.. (quanquam 

anıös vertens amanter et sincere) praeter all. ll. monstravit e Stob. eclog. phys. 
1.J. p.128: einev 6 Heög x. zug yeipus, Bons dei zöy Heov Eyeıv, dnlaoag 
zayra apijxe (manibus largis omnia dedit). 20) Jta dnriös Aeyouera opp. 
molenüs eyonerais ap. Plut, de audiend. poett.. 21) Anloüg x. sig Opp. 
nuvdodang, x. aoıxllp, "eis &.kov RE didov T0n0y ap. Plut. de adul. et amic 


fi 


s | ’ er 


m Er. lc. 15 19 


ut det, dati oblivisgitur, ut qui grate accipit, accepti nunquam (Porr.). 
Simil. Sir. 41, 22. uerc 10 doüvaı un öveldile cell. 20, 15. öAlya 
dwoeı x. moAAG öveudiocı et 18, 18. uWpög üxapıczws ÖveıdıEl 
x. böoıg Baoxavov dxenxeı Opsaluovg (der Unverständige rückt's 
unhöfich auf und die Gabe des Neidischen kränkt die Au- 
gen). B) Non ignominiose cum repulsa dimittit [post Karrz. Mor. 
Store. Aasrı. et StoLz. (der niemand abweiset) Hort. (niemand 
unerhört lässt, keinem etwas abschlägt)]; np. 1) ‘de molesta be- 
neficiorum commemoratione .. vel togitare in Deo absurdum fuerit ; 
2) oveıdog (ut c. Sch. veram vim argumentationis Horr. comple- 
ctaris) “probrum in petitionibus repulsa est; namque qui frustra 
orantur, plerique non simpliciter denegare solent, sed causas denc- 
gandi veras fictas proferunt, a vilitate nonnunquam, indignitate, ne- 
quitiä precantis desumtas, ita ut acerbam contumeliam pro auxilio 
reportet sperato xaraoyvvdeig 1 Pr. 2, 6. quum per se iam spex 
frustrata ignominiam habeat 1 Io. 2, 28. R. 5, 5. Unde xarauoyi- 
veodaı Wr2 pudefieri i.q. excidere ausis, coeptis, spe falli, non im- 
petrare petitum. Verum 1) si vel non diserte nostro 1. talia a Deo 
aliena pronunciarentur, nec constaret translata tantummodo verba de 
rebus spiritualibus singulatimque de Deo haberi: certe non magis 
“sobrie’ idem Deus “aliquem ignominiose cum repulsa dimittere’ di- 
ceretur (Porr); 2) e sensu tum demum inesse dici posset, si uno 
alterove additamento tale quid esset declaratum. ’Oveudilew erpro- 
Drare, incusare, singulatim cunviciari, nunquam legitur de repulsd si 
vel ignominiosä; certe verba Sir. 1. öAtya dwoeı x. nolla dreuöl- 
o&i, quanquam posthac sequitur onuEE0ov davızi x. avgLov araı- 
[4 . € . . 

TnoEL, non posse verti: ‚pauca dabit, multo plura negabit (Horr.), 
‚ docent interposita xal avoifsı TO oTöua auzod ws xmov& (Gas. 
Multo minus iuvat [e. Asstıo all.] comparare nn carpere, proscin- 
dere, (tanquam vile quid) proäcere; cuius sensus quanquam varii 
admodum et esse possunt et revera sunt modi variaeque quibus a 
Lxx redditur voces, de datä acceptäve repulsd ne legitur quidem in 
codice sacro. 

Ad universam sententiam haec lubet annotare: I) Veteres etiam multi 
sunt in dandi et celebranda simplicitate et castiganda exprobratione, "Gratissima 
sunt beneficia parata, facilia et occurrentia, ubi nulla mora fuit nisi in accipien- 
tis verecundia. Utique non contumeliose dandum: nam cum ita naturk compa- 
ratum sit, ut altins quam merita, iniuriae descendant et illa cito defluant, has 
tenax memoria custodiat: quid expectet, qui offendit dum obligat? ‘Fabius Ver- 
rncosus beneficium ab homine aspero dure datum panem lapidosum vocabat'... 
"Lacerat animum et premit frequens. beneficiorum commemoratio (Sen. de be- 
nef. 1, 1. 2, 1. 7. 10). ’Ovedileıw od uovov 16 ebspyeolas ayampegeıy Tois E&i- 
spysinußvors .. alla z. ürlög 6vooık va x. Intuouge Afysır (Kustath.). 
Kalös nomoas ob xzulüs mveldısus‘ Keyov xadeilss nlovalov nrwyo Auyı, 
xavymusvos ro dügov 6 dedwxus ylip, Eoyp argarnyös yEyoras Aöyp Wılos 
(Menand.) ’Eyo voulw wor ir eunedovra deiv ufurmodaı TOy TIayra 
xeovor , zöv dE nomoarıa eüdüs Emileijodaı“ el dei Toy ulv yomorod, z0y de 
Ay pexgoyuyov noriv Eoyov aydganov. To di ras lölag edepyealas Umomuu- 
vnoxsıy x. Afysır uıxgov deiv Duoov Eau zQ öreidliew (Demosth.). I)U- 
trumque, Jdıdovaı aniog et gun Öveıdiigw, non solum gentili adeo homine iudice 
rectissime Deo tribui sed apposite etiam etiungi etlectoribus hoc 
singulatim m odo proponi, möonstravit Heis. e }. Piut. de adul. et amici discrimine. 


Np. Deum poterant sibi inimicum :oredere a) ob afflictienes, b) ob defeetionem 
a religione iud., c) ob fluctuationem in relig.. xt.; praeterguam enim quod af- 
flietatio punientis videri poterat, melti etiam dänimum suum alli ad pristina sacia 


nimis adbuo ndyertebant; alii adrensmm’calamitates nondum satis firmaverant. A 
B2 


Y " *  COMMENTARIUS 


numine autem ipso qnanguam allenum’ est immediate vitiosete exprobrare, me- 
diata tamen exprobratio removeri nequit. Fit ea, non solum "saucte iusteque 
sed etiam “paterne, leniter, insigni ipsorum hominum beneficio , partim interne 
er conscientiam , partim “externe per verbum div. eiusque praecones nec non 
reäpse' per fatorum vicissitudines; quid quod oranti'adeo haud raro accidit 
artim per internos “morsus’, partim eo quod Deus 'nihil minus facit quam quod 
ille vel sexcentiesrogat. ID Ad Deum confugiendum nontamquod in 
magnis calamitatibus vir apud nos sumus (Pr.), sed quod vera sapientia a Deo 
demum accipitur [Prov. 2.3. cll. Sir. 1.2; 2Chr.1, 7-12. cell. Sap. 8, 21: ovx 
ällas Zooum Eyxgarns Eav un 6 Seös d@, x. zouro BE ypovnoeus zo eidevaı 
zlvos 7 gapıs’ et 9, 6: xav zus 9 velsıog Ev vlois dydownew, Tüs ano Heov 
ooyplas anovons eis oudty Aoyıo9dnosrar" add. Piut. Is. et Os. in Trdvra ur Td- 
yası vous vovy Eyovrag alreiodaı dei napa TWv Yewv, udlıoıa di ns regl 
auray Bnıomuns. Theocr. ld. 17, 137: dgermy ye ulv Ex Aıös alıev. Hie- 
roch. nös &v AdBor us ro EU, un dıdövıos Yeoi; ns d’ üv dom ıS Toös 
zog Öpuäs aurekovalp un alzoüvnı 6 dıdovaı nepuxas B805;) cell. v. 17; quae 
sapientia evodßen est et nveüua äyıoy, nec solum 'e veteri Judaeorum opi- 
nione nec a Xtianis exutä... a Deo interreniente zıvevuerı &yly' deriva- 
ta. IV) Adeptio confidenter expectanda. 0 neımop Vuwr 0 
y Tois oügavois daası Ayadı rois alrovcıv auroy (Mt. 7, 11); narıa boa &y 
alınasıe mıorevovreg, Anıyeode (21, 22. cl. Io. 14, 13 sq. 16, 23 sqq.). "Verum- 
tamen probe animadvertendum, hoc tantum valere de sapientig, de veris quae 
orantur bonis (v. 17.), non de quibusvis hominum petitis quae stulta plerumque 
sunt ac temeraria (ScH.); unde Jac. ipse 75 euyj ns nlorews 5, 15. vim tri- 
buens, alii precationi 4, 3. successum abnegat, quia (quod sane satis fidenter 
fieri poterat!) malo consilio fundebatur (dıosı xaxws alzeiose, Iva Ev tais ndo- 
yais duoy danernonte). Rite precandum; &v 1® övöuer aurou atque mvev- 
parı &ylo* in sapientissima summi numinis dispensatione nunquam non acquies- 
cendum eique pmnia ac singula fidenter ac lubenter committenda; hoc illudve 
absque tali animo voluntati div. prorsus se dedente si vel pie et ar- 
denter petere et expectare, aeque abusus est ac si v. c. peccando (ut np: 
libertatem tuam experiaris ac commonstres) ad licentiam delaberis. Cavenda est 
quaeris provocatio (Mt. 4, 7.); ‘distinguendum inter affectus et fidem, dum ora- 
tioni mens intenta est (Zweu.); ubique cum Xto dicendum sentiendumgque: 
our as &yw Helm, all ws ov (Mt. 26, 39.); sic demum 'certi sumus, Deo rem 
placere eamque recte a nobis designari, siquidem ex hac et in hac fide a Deo peti- 
mus; is autem certo efficiet et dabit quod est nobis et aliis: bonum, licet saepe 
homines hoc fieri non videant’ (Smr. cuius haec etiam verba nostris temporibus 
operae pretium fuerit adscribere:) “Nostra aetas eo delapsa est, ut pudeat es 
taedeat multos, ztianum animum sermone et votis prodere..ut ne alteri par- 
ti, cultiors si placet, displiceant. Nec tamen nos aliquid praecipitantius de- 
signavimus, de vi precum; quia ista phrasis facile per imperitiam possit falso 
intelligi, ut quidam ita loqui solebant, vim Deo afferrs, Deum quasi cogi. 
Talium bonam mentem facilius excusare licet quam sermonem. Jstud autem cer- 
tum est, succrescere quasi divinitus animi magnitudinem et fiduciam precum iusto 
usu et exercitio; et talem facile credimus et plura et maiora efficere, de quibus 
alii ne cogitare quidem sustinebant'. 


6—8. Qui vero impetrare vult, quod petit, petat cum fiducia, 
in re quippe divina zihil nec ob calamitatum molem nec ob virium 


exiguitatem dubitans ac diffidens.. Nam ger non totus fidit Deo 


sed dubitat humanasque rationes eircumspectat, non stabilis est 
sed circumagitur diapelliturque, similis fluctuatione sua flucti- 
bus maris tempestatum arbitrio huc illuc inctatis. KEtenim id 
certe nolit opinari ille talis homo, se accepturum esse petiti 
quid a Deo, quippe cuius s. voluntati s. facultati haesitando 
diffidat, %omo inquam inter Deum et mundum anüno quasi di- 
visus ideoque instabilis et inconstans non solum in precatiene 
sed in suae etiam vitae omnibus quasi vüs. Ä Ä 


6. Abesse debet omnis fluctuatio animi. Aireito Ev. nlor sı 
in Jide quasi constitutus, fidenter, “cam certa spe atque fiduecia im-' 


u — 


. 


ıu Er. Iac. I, 8. 6. 21 


petrandi (Horr.) ;si vel non semper et statim diserte optata, certo 
tamen vere salutaria. Auget et explicat addens undev duaxgwwöus- 
vos) — formula etiam Act. 10, 20. 11, 12. obviä, vocabulo ad 2, 4. 

. uberius traetando — nihil ambigens i. e. "plane nihil dubitans aut 
‚difidens‘, ap. (Sce.) “ut potentiam, sic voluntatem suppetere 
Deo largiendi’, nec non ‘id quod petimus, unum omnibus rebus 
.aliis praeoptandum, unum totis animis omnique virium contentione 
-seetandum esse per omnes casus ac discrimina rerum, non modo 
queties -et quamdiu faoile, commodum, iucundum, utile videbitur, de- 
serendum autem si labores, molestias et aerumnas exigat, si fortu- 
narum iacturam, si necessitatem importet iis, quae‘maiori parti pul- 
cerrima videntur, renunciandi et abstinendi. Alluditur fortasse ad 
illud Xti: div &ynse,niorıv x. un dıaxgıdÄre.. x09 TO Ogei 

. Tovrp.einnte‘ ügItı.. yernoerar (Mt. 21, 21 q. cell. 17, 20. dar 
Eynte ntioriv WE x0xx0v owvarnewg TA. etR.4, 19 sqg. un aadevn- 
cas ch niorsı 6 Aßo.. oV dLexgidn TH Anıarig air Evedv- 
vouugn Th niiorei . . TÄMGOpopnFeis Orı 6 Heög Öuvarög 2orı 
‚xt nrornjoat). Quemadm. hoc, apostolis quidem primo loco dictum, 
universe tamen valet, ita nostri etiam castigatio nec restringenda est 
cum Sur.) 'ad doctorum et antistitum fluctuationem (qualis Petri Act. 
0, 20.), nec ad eorum arrogantiam qui ueF üreporiag airoveıy, 
bBouoral (TaroruvL.); in censum prae reliquis venit ö A&ywv &v 

"Euro Öri nos dvvauaı aiıjoaı Tı rieoAd T. xuplov x. Außer, 
hhaogrızug, vovaüra "eis adrov; (Orcum.). Vertas: ‘mit ungetheil- 

tem Vertrauen (Porr), quod latius patet quam: “mit Vertrauen .u. 

"ohne 'an der Erhörung zu zweifeln (Horr.) et definitius est quam: 
“mit Glauben, ohne allen Zweifel’ (Scn.). Paulus dixit rrgogevxs- 
'oIaı xwpis dıaAoyıouod 1 Tim. 2, 8. 

Fluectuatio infringit internae externaeque vitae tranquillita- 
tem et successum. “Inconstantem et vacillantem ani- 
mum pulcra similitudine explicat: quid enim magis inconstans 

"quam mare tempestatibus et ventis iactatum? (Zweı.). "Eoıxe] 

‘Hesych. öuoiwreı, Öuorög 2orı- in NTo nonnisi hic et v. 28. 
Kivdwvı) a Iuendo, eluendo diet. humor, maris q. d. unda, mare 
ipsum, maris tempestas (e connexione notionum omnibus linguis 
communi). Cf. Lc. 8, 24. xAvdw»v tod ddarog et Ion. 1, 4. 11. 12. 

. ubi hebrr. Da "y& et "sd Dom. . Tertium comparationis (aliter 
quam les. 48, 18. ubi tanz "ss pingunt affluentiam) est exagita- 
tio; hine aveuıd. x. 6ınrıbousvo] q. d. otx Zyovrı TO Edpeiov x. 

 oreoıuov (Ogcum.). Sunt fluctus ventis iaciati *:) adeoque 


22) Videntur aveuft. et dırzll. simplicissime ita componi, ut — (quibus ali 

‘ distinctiones generalis et specialis, incipiendi et ingravescendi, motus sursum 
deorsumque..faciendi adaptarunt minns facile) — referantur alterum ad causam, 
..alterum' ad efectum, quod Philo dixit: zzgös avyfuov duntlleoda. Np. 
aneuileodaı (verbum nonnisi in NTo obvium) est ventilari, ventis agitari, 
Örrtleodaı (c. Etymol. M. a Öfntev sapere, iacere ducendum) jactari, ni- 
“zirum identidem, huc illuc. Sunt qui a subst. ordiantur: dırzts ventilabrum, 
good modo follis modo flabellum est, prout aura excitandi ignis refrigeran- 
ive causä (zum Anfachen od. Fächeln) movetur. Quum de utroque motu vbum 
etiam dicatur [Hesych. dınliee Yvog, nei, nvony neune, üvaxaleı), n. |. 

: A) Plerigue omnes: quasi flabelları, flando ezcitari (ut minus finito addatur vo- 
cabulum definitius); B) Heıs.: quasi calefieri et acoends (ut exagitatio cogitetur 


22 ' | ÜOMNMENTARIUS 


nec fandatinec quieti,quibushomo difidens assimilatur, quippe ipse etfam 
iactatus absque fundamento et quiete, @veuılöuevog quasi et 
örruıtöuevog. Fluctuat incertus et distractus 1) inter spem et 
metum; modo speratmodo desperatanimus, ut fluctus modo surgitmodo 
cadit; 2) inter optionem et actionem; "assidua mutatio propositi 
et nunquam residentis animi volutatio ac vita pendens, turbo quasi 
animos nostros rotans quo rapti aliud ex alio coinprehendimus, pe- 
‚tita relinquimus, relicta repetimus (Sen.) — sicuti fluctuationis mari- 
nae alia semper comparet facies, novi semper suborientes evanescen- 
tesque fluctus; 3) inter successum et frustrationem; quem- 
adm. fluctus casso quasi molimine assurgunt reciduntque, quo altius 
eo profundius. Talis homo 'nunc hac tendit nunc illac, proposita 
atque instituta vitae identidem mutat, itaque nihil quidquam profi- 
vret, ezoptatam metam quippe ancipitem et varıam nunquam attin- 
get omnibusque bonis quae espetierit, veris falsieque, Terrenis et 
«velestibus, tandem privabitur' (Sca.). ' M 


7. Haec agnoscenda sunt, si vel aliter homo .et velit et soleat. 
m yao olkodw.. Am.) namque non profecto accipiet aliquid 
a Deo eorum quae petierit, si vel opinetur, sibi persuadeat te- 
mere et arroganter. Non dixit un Einveran- ‚digerte enim occur- 
rere volebat errori satis proclivi saepissimeque inter Xtianos etiam 
obvio, .quod sc. crescente imbecillitatis vanitatisque conscientia non 
minus temere et pertinaciter Deum quam antes homines aggrediun- 
tur, provocaturi potius et coacturi quam meodeste: cedentes pieque 
se dedentes. Expressit igitur 'a) spern quae revera fuerit, eamque 
b) vanam, si vel ex arrogantia — quae fere subest acceditve (cf. 
Dünken et Dünkel) — confidentem.: Np. confidentia etiam talis ho- 
minis hic illic comparens exaudiri nequit atque ad exoptatum exitum 
pertingere. Veram fiduciam et pietatem quis invenerit, veramve 
tranquillitatem et salutem quis expectaverit in animi dispositione 
quae s. temeritas est s. pertinacia? Et humanitus etiam suc- 
cessum ipse impedit; “diffidit et partem auxilii aliunde circumspieit 
aut illud sperare desinit (Smr.); uno verbo, deest animi zAngo@o- 


— 


ex interno quasi igne oriunda). Hoc, quanquam undae spumantes ventis revera 
incalescunt Latinisque etiam ebullire aestusque drr., longius tamen petitum est; 
illud autem orationis videtur lumen universae comparationis vim infringens, ut 
«ptime sentietur in Lurn.: ‘vom Winde getrieben u. gewehet!. Sufficit 1) quod 
Grzis ipsa (pariter atque dırın tactus [res quae iacitur et quae iacit] a &inzevw 
emum descendit: instrumentum agilandi, movendi np. auram; nisi succurrerit 
cuiquam c. Heıs. 6fy "ramus saligneus’, qui fuerit rudiori aevo flabellum dıunls 
jdeo dietum; 2) quod ista et vba et substt. vehementiam aliquam fere involven- 
tia, rarins tantum ideoque translate demum de levi lenigque motu dır, Imaginis 
jpsius quam latus sit ambitus, disce a Hrıs. qui summam instabilitatem pingi 
venset hominis, qui errorum ventis modo ad littus fidei speique- iactatur, :modo 
in abyssum diffidentiae revolvitur; modo in’'sublime tollitur fastüs mundani, modo 
imis arenis miscetur nunc desperationis, nunc afflietionis, adeoque et fluctwum 
summa inquietudine ac fervido aestu exagitatur, et saevissimo fremits obmurmu- 
rat, et omnis impufitatis coenum et lutum eiicit. Nos his fangamur Il. pp. ad- 
scribendis: Eph. 4, 14. unxerı duev vomo, zAödwrvılöusvoı x. MEOL@WE- 
oönevo. mavıl av£up didaoxalles‘ Ind. 125g. odrol elcı vepdim ävudpos 
inöo dyfuwy nepaupepgousvar.. zUuara: üygın Jalacons Dio 
Chrys. Orat. 32. djuos Gorerov xzuxov x Ialduan navi! Öpoor, Un 
av£uov bınkderaı. a 


ın Er. Tac. IT. 8. 23 


ola (Hebr. 6, 11. 10, 22.) quae culusque successäs et pignns 'est 
et conditio. “ Nihll praeclari sine constantid perfectum 'est unguam 
(Zwei). Ä | | u 

Alias. in aliis quaesiverunt dosıs: 1) Anweodeı (non  doßnasadas) aus 
keinem Mangel.der. Kraft. od. igrkeit u. Güte bei Gott, sonder» aus e. Unfä- 
higk. u. Unempfänglichk. der Person (Buc.); 2) zı a) 'ne:hilum quidem, multb 
minus pleraque aut omnia (Heıs.), gar nichts — gegen das Vorurtheil, wenig- 
stens nicht ganz leer auszugehen (Buiec.), b) nihil spiritualum, c) nihil sapien- 
tide (utramque quin et cuivis operi humano imbecitlitas adhaereat ‚et Deus imbe- 
'eillitati etiam det); 3) ad Tod zuplov — quum eb v.'5. non commpde Xtus 


(Gxor.) esse possit— a Deo a) quanquam demine, nicht einmal von Gott dem 
errn’ (Buc.), b)quippe veracissimo (HEıs. quia xvg. involvat cogitationem hebr. 
n); 4) &yIpmrnos (n. &deipös) non sine contemtu (quod certe exafgerare vetat 
appos. dyno v. 8). ' E Ze. " 
"8. (Nequit impetrare) quippe. avng Siyuxog] homo. ambiguus, 
anceps q. d. duplicı animo, doppelherzig. Duplex .cogitari potest 
in homine durpuyia animi divisio. 1) Propria, dvö Wuyat (Xen. 
'Cyr. 6, 41) s. 'animüs in partes tributus duas, quarum altera ratio- 
nis est particeps, altera expers’ (Cic. Tusc. 2, 21),. una verbo: 
 distincetio animi et animae. 2) Impropria, ubi sensus actiones- 
que ex animo tänquam fonte fluentes testificari videntar unius eius- 
‚demque hominis (diversas eosgue {ex vppositionis lege) duos animos, 
ut igitur haec animi ambiguitas non tam naturae ‚sit quam witae 
-et efficaeiae. Ea a) erterne est callida et versuta simulatio, 
ubi qufs aliter agit aliter sentit “ita ut ex alio ‘animo. aotiones, ex 
alio cogitata proflcisci videantur (Port); ita Hor.Ol. 1, 6, 7. du- 
ples Odysseus; Heber. dieunt 353 243 37 = nid. "r Ps, 12, 3.al.; 
b) interne est inconstans fluctuatso, . ubi :pertim :achiones non 
conveniunt sensibus' ac voluntati, partim: fidem'sensas 'et aetus ipsi 
ac singuli (modo 'hi modo .alii) nor concordant 3, itk ut modo bonus 
- ie modo. bonae causae proditor, mogo. Deum 'respigias. moda homi- 
„nes, modo illi: confidas modo diffidas dubitesve, mode speres optima 
; quaeque 'modd desperes ctt. Tale diyyuyeiv, dıtütkr Div wuyiv 2° 
} Er Son majer (1'Chf. 12, 33.) non est pigal debet Wr food vr 
: yü, dıayöfgsentire et.agere Mt. 22, 37. cl. 6, 33. 10, 28 agq,.R. 8, 28. Phil. 
: 4,6. 1Ptr. 5, 2. al. Explosit iam Sir. 1, 27. un. rooseldpg. Trecatione] zvolY 
© dv xapdig dıacy. 5, Inq. pn. Alzum Ev nova) dvfug x: un mogevov dv 
‚807 ergun" ouros Paumprwiös 0 dLyAwaaos“ Todı Barnoıyusvos Ev our£- 
' gs 00V &. &is Eorw ogu GAoyos* cil.2,12. oyel xapdiaıs dauinis x. yegal nap- 
zuvor x. üueprwiß Brußalrorri &nl dvd tolßous ?*).— In NTo praeter n. 
"> 3. habetur nonnisi 4, 8. ‚xusapfoate yeipas Auegrwio x. &yıie te xaodlas EL- 
” apvgoe* igitur de aimulatoribus. @Quodsi. in nostrum etiam: 1. transferre- 
'tur, ‘duplex reddereter caüsa cur ‚nihil: accipi- possit, quia 1) Ay- 
poerita sit idemgne 2) instabilis (Bz.} — id quöd jußte certe impe- 
“ ‚ritius, expressum esset & scriptore ceteroqufi idgneo. Sunt potius 
(quantumvis ‚in .dreöxgtorv alii iam ineiderint ali ‚magis.minusre in- 
rn De Ve a ErE oo Er Du “ 


‚7. 


4 
® 


Ten Mom 5 
= 


u 


ı 
DU 02 


. ”’ ng! 4 Are I. . EL ee .. 
} 23) Teletmeydöi ob Ihyuyor, ob didrdlorred:nY Abuynw(Otem. R.) cll. 
| Conti. app: 7; 1L. u ylyou' Slwvgos Ey noosEurn ei Erımı 4 6U- Akyıı 


yao 6 Kuvoıs ‚dudl‘ Trees int ins Yeldoons‘ Ölıyomore, eis: ıd 2dlora- 
t gas! 24) Finitima sunt ınlods, dırın zaodia, dlyvwuos, Elykoo6os, ÖlAoyos, 
E dipevos sinim.: Add., Homeri': diasdıya "uepundilev, Virgfii onimum nunc huc 
+ eelerem nunöidividere illuo, et Plat. Reip: }. VIII 09x don är ein doraote- 
urös-6 Towiror’ 3 Edavrd, oüdE eic alla denkoüg rs... Öubroguang de nal 
2 Nouoandune Dis Ypuzgie dindns 'ages neddw nos dxpeiyor Ed wilor., 


_ \ 


2 CoNMESTARIUS 


clinsverint) ‚hagsitantes, fluctuantes. Est enim sppositio ad ante- 
cedd. et quidem per intermed. 6 üvdg. Zxeivog v. 3. ad ö diaxgt- 
you. v. 6. Respondent etiam quae utroque v. sunt addita; quod 


enim imagine expresserat Zoıxe xAvdwrı, id formulä repetit magis 
propriä . axaruosasog dv nacaıg Teig Ödoig adro. 

' Mdsardor.) “non constitutus, sich nicht in guten Umständen 
befindend (Ms.), instabilis; a) externe: haud subsistens, statum 
{ut ap. Hippocr. de temporibus, cibis, morbis veriantibus, certae 
legi noftdum adstrictis); b) interne: sibi haud constans (unbestän- 
dig, unstät), quemadm. animo’ ita etiam fato et sorte.änceps et 
distractus. Est ar. Aey.; subst. saepius [etiam 3, 16.) de turbis 
et seditionibus. “Odoi] id quod Grr. ärrırndeuuare vocant, sc. vi- 
tae studia, instituta, actiones, omnis deniqye sese gerendi ratio 
(Horr.), “omnia vitae consilia ac facta quin et fata’ (Haie): — ex 
pervulgata (Hebraeorum singulatim) Comparatione tolius vitae cum 
itinere, singularum partium cum viis et semitis (cf. 777 et &923; 
Wandel; Pfed,. Pfade simm.); eminet quidem religio [|xaı 2&.6dög 
dicta Act. 9, 2. 19, 9. 23. al.] in, eaque precatio, nec tamen ideo 
restringend.: “in tota sua religione ac fidE (He), ° 


_ Restant pauca de totius sententiae et conformatione et argumento. 
‘I) Fluctuat structura et interpunctio loci. Plerisque v. 8. visus est pro- 
priam ac'#ingulareitt sententiam continere in arctissima reram colinerentia dovr- 
dfras nor sine vi'adscriptam: ein Zweifler ist undeständig (Luns.) s. zweisee- 
li ist er; unbestähdig ett. Consilium adiectionis dixerunt 1) probandi ‚antecedd.: 
“denn getheilt:ist geimGemäthg (Sroruz Horr.), est igitur indignus; 2) docendi 
novs (quae’ mediate demum, cdmulum addendo, antecedd.. firment): ‘et hoc se- 
" guitar mali; si quis‘sit‘quasi diviso animo.. eum necesse est etianf inconsthutem 
esse atgque 'inseguabem :in capessendis et agendis negotiis’ (Sur.3 Ges. Sch]; 
3) increpandi: vae homini aneipiti et ineonstanti in ommibus factis et consiliis 
suis (POTT . Af diaplicet sententia aovvderos in loco ceteroquin plene et scite 
copulato, Sya. consent. MicH. inde a voc. «xaraor. versum distinxit vocabulis 
kvno Ilpuyds"äd'v. 7. reiectis. Ita nactus quidem est -sententine adiieiendne 
idonenn .mompentem::nil accipiet vir anceps; inoonstans, (ce) in .omni.vita! "Bed 
 verborum abuyndantiem obtrusit minime nervosam. CaRPz, Y. ‚2. uncis ‚incluso 
junxit vv..6. ef, 8. At particula yap v. 7. coniunctionem flagitat non interclusio- 
‚nem. Causäm 'autem ista conlunctione dietam alii aliter definiverant. 3). ‘My 
y&o.'. refertur dd fnandatum v. 6. &v nioreı (Smr.) Id np. ut’alteri y&g nen 
“ sit subordinatum' sed inxta 'positum. Vud. ergo, e sehsa; unam nimrum’fecit 
‘causam alter& tarsä. Aonnisi auctam et firmafam: exaßitatissimils est ide oque 
omnis precum adtplionis expers. b) 'Particula causalis index est sentehtiae slp- 
'pressae atgue dir fere@'supplendae: fingnes. sunt istae preces; neque enim ctt. 
(Horr.). c) Fo 'h. I. partic. transeundi . . dass ja ein solcher Mensch Nicht 
glaubt ett. dar). "Verba sibi non constant. Quod merae transitionis adeoque 
redundantiae! dikik\;expressit tamen: dass ja nicht cit. "Inclidat ‘ad d) “ Wenn.. 
un eine Minrnung ausdrückt, so scheint.yag eine Verstärkung der Warnung 
Su sein ;.also y .profacio, sane, ntique, ein solcher Mensch, meine doch ja nicht, 
‚ pfofectg nop. Vgl. Bretschn. unter yap 3? (Gss.). , CA. Wın. Gr. p. 373. ed. 3. 
19. suhma sententjge gravitate exäggerataä tamen’ ®st cohottatio 
bb singuläfem''Reetorum'necessitatöm. “Diffidentid et dubifätiöne: miagis ihinisve 
omnes laborabant. Exagitabantur partim nimiä superstitione iudaicä, partim ca- 
lamitatum formidine eo nonnunquam adauctä, quod poenas divinas suspicarentur 
[ck.. supr p:3}%] 5. agcedebat quod..Indagorum quoqne ; ‚utuk.haud pauci maligne 
refragabantur,. nan deerant tamen qui ınelius auimatj. dq :industriä fluctuarent 
‚Caich zu, Jesu zu bekennen oder. erst. den Ausgang der, Verfolgung abzuwarten, 
‚.ut expresait Bme.). De ST us Pa re DE RE Terug Er on 
Idem dawvjigg crimen, in nostram familiam einsque doctores ..recentissime 
mordicns goniectui, .diluit iam Smr;.. adversus, Catholicos:, ‚constpptissime eas 'sen- 
. tentiag xetipent Protestantes, quibug. a Romania. improhiozibus seiupguntur. Auod 
autem varietas nop deest iu expliantiopibus,. id - tam. Hop. pertinek ad. vituperäum, 


. m Ep,lae, 160. » 


"9-11. 'Dim vero' diffidenti' he &perare quidem lidet 'precum 
adeptionem,. gloriandi adeo causam habet confidens quisque si 
‚vel: humslis et, afflictus, sublimstatem np. suam. Dives con- 
tra. glorietur nehniei: pilitäte..sud, gusd np. ut flos herbae est 
‚periturus. Nämgus tt sol, ubi. primum affulsit comitante venti 
orientalis ardore, ‚Hlico essiccneis. totam herbam matutino rore 
modo virentem: dc vigentem;- ut::illioo- eius os decidit et decus 
: farmae .oculis ‚tantoper& blandientis periit: ita etiam dives cito ac 
: subito in meilie .riätze 'suaei’cıdtsu.:'consumtus:abreptusgae quasi 
1. flacoescete. © ı. “ ‘ 


autem vip in 
Krb ©. 
it. notas 1) 


. gun igikur 


1009) Scı 
dire 


u’ | CommEmTAaRIds 


Gorietur sarreıvöog] humilis. A) Demissms mente et animo, 
modestus. Angustius; ob nexum; namque 1) versatur in nberiore tractatione 
calamitatum; v. 2. coll. 12; 2) opp, zzlovorov addita imagine ad genus exter- 
num diserte refert. B) Pauper [Porr. Jıse. al.] ex opp. nlovolov. At latius 


patent 1) vchbla ipsa zanzeıvös et Unyos* 2) antecedd.; 6 ddely. 6 tar. respicit 
ad adelyovs neıpaouois rregLıreoövytes v.2; 3) 8qg.; Tazelvooıs non mera pau- 
pertas. Ergo non tam rareıyös adstrictius, quam nAovouog latius accipiendum. 

tpars prototo, dives pro opulento: "locuples, fortunatus, affluens rebus externis’ 
Mor.). Non enim divitiarum solum sed omnium fortunarum describitur ihstabi- 
litas, Itaque si vel mzwyös s. ı&yns haberetur, .esset pars pro toto, "mit deu: 
Nebenbegriffe des Niedergedrückten, Leidenden’ (G»s.). C) Deiectus e pri- 
stino commodioris et lautioris vitae statu et in contumeliam abiectus (Smr.) quia 
v. 10. ad instabilem divitiarum conditionem reapicitur. Certe addendi forent qui 
pristinum humilitatis statum noluerunt s. vexando s. deserendo Xtianos emendare 
adeoqne se deprimentes ipsi aliquo certe sensu depressi et deieeti dici possent. 
D) Afflietus, carens fortunis externis omninoque calamitosus ho- 
mo (Mor.), rzeıpaouoig nepıneowv v. 2; dedswyußvos Evexerv 
dixaıoodvync Mt. 5, 10; .naoywv dıa dıx. 1 Petr. 3, 14. Mos 
est SSae dicendi miseros et depressos per similitudinem pro demis- 
sis et piis (WI, jıas, 739 et 19, TIetmedT, 575 rEunG, METW@XoG, 
rarteıvög... vid. Lexx.), divites et: nobiles pro insolentibus atque 
impiis (v. c. 5y les. 53, 8. cell. Mi. 19, 23), ortus ille ex expe- 
rientia quae ut omnium temporum communis ita civitati singulatim 
hebraicae perniciosissima evasit. Unde creberrima etiam in NTo 
paupertatis et miseriae gloriatio ac collaudatio. .Mt. 5, 10 sqg. Luc. 
8, 20 sqg. Rom. 8, 18 qq. 2 Tim. 2, 12..1 Pir. 4, 13 sgg. al, 


Ev co Uwe] in altitudine sive ipse collocatus sive glo- 
riationem suam collocans, sensu eodem: 'propter altitudinem. 
“Yıyog] Höhe, transl. Erhabenheit, Würde, Glücksstand, dict. ex op- 
pos. tarseıvoü‘ cf. ann transl. diet. de Deo Pa. 92, 9. Ier. 17, 

2; collatum a Gkor. mnnS est elatio Dei surgentis les. 33, 8. 
Sublimitas ipsa salva formula xauy. &v vo Ihyeı auroü non Jolum 
iam praesens sed etiam adhuc futura cogitari potest; partim 
enim re aligua glorieri recte is etiam dicetur qui rei spe gloriatur, 
partim nostri Üryovg pars integra ac praecipua est spes np. vitae faturae, 
— — A) "Gloria vitae alterius [Wrsr. Mich. al.] 4, 10 (abi tamen dibo- 
g&ı tiuös non minus: late patet) et Rom. 5. 2 (xavyausde En’. Einidı ıns dosgs 
ou E90" ubi non tam 7 döfa quam illa Zins momentum facit). B).Magni- 
tudo animi adversa tolerantis [Aestı(' Glück od. auch fester, standhafter Muth')]. 
C) Divitiae [Port] ex opp.; np. '&v 1& Uiyeı pro dıa zö üwyog h. s.: propter 
divitias terrae amissas, coeli vero partas. Vult coelestes, appellat vero ulrasque, 
quasi propter divitias gloriari dici possit qui earum defectionam sibi gratulatur ! 

ublimitas vitae internae, interna dienitas et fellcitas. 
“Ut humilitas calamitatem indicabat, ita altitudo felicitatem omnige- 
nam exprimet, eo modo quo Deus humiles dr. exaltare tum. cum 
miseres et afflietos. restituit felicitati. Hliic Xtianus 'igitur ijubetur 
gloriari de sua felicitate s. gaudere de ea in mediis suis illis ‚mise- 
riis. Sed,illud Öog, felicitas, intelligenda erit premissio verorum 
bonorum,.. Quare etsi est religionis caus& afflictus et miser,. tamen 
gaudebit, quoniam habet Ürog, possidet veriora bona religionis. be- 
neficio (Mor.); “altitudo et praesens, qua si verum qnaerimus, ‚lgsge 
‚antecellit fortunatis et opulentis homo qui calamitates vel mazximas 
tolerare omnemque inopiam sustinere quam honestatem ac pietatem 
deserere mavult, et fastigium honoris ac felicitatis futurum, magni- 
fica omnium quae religionis causä perferuntur compensatio (Sca.). 


“ww 


ım Er. Iac. I, 9.10, 27 


-Paucis: seine Xstenwürde, Lo) la aiwvıog quae in coelis perfl- 


cienda in terris iam. est et esse debet zWv rriorevöyrwv quippe x 
Tod Javarov eis nv Lo» usraßeßnxorwv Io. 5, 24. 11o. 3, 14. 
dieta lac. 2, 5. nAoörog &v nioreı et xAnpovoule wng Bacııslag 
nec non 1, 12. orepavög ng Luc. | 

“Oo dE nAovoıog) Quominus ztianus cogitetur, non im- 
pedit certe ‚odium illud acerbum quo Iac. divites perseguitur tan- 
quam doctrinae''xt. osores atque contemtores, a quibus ipsis Xti 
sectatoribus -plurfma veniat vexatio (Horr. consent. Porr.). Namgue 


-1) divitiarum in SSis 'usitata castigatio non exclusit divifes nec a 


iudaicis ned a xtt. sacris. Unde’2) Iac. si vel fuerit “pro more Es- 
senorum divitiarum contemtor (Porr), non poterat non divites etiam 
Xtianos si qui erant hortari et appellare. @uid quod 3) diserte id 
fecisse videri potest quum ipsa vv. collocatio sententiam explere 
suadeat: 0 de riAovorog np. GdeApög —- quanquam partim fuerunt 
qui in ipsa vocis omissione contrarium consilium quaererent [Bae.], _ 
partim @dsApoi nondum cogitandi sunt Atiani a Iudaeis separati iis- 
que oppositi, ut' multi si vel &»' Iew atque &v Xouoro, tamen non 
essent &v ’Inooö Xoıorw. Certe %) non refutat, quod abusum gra- 
viter castigat, nimiam aestimationem a) divitum 2, 63q.; b) di- 
vitiarum 5,1 8qq.: quum nemo profecto felix praedieandus honeo- 


‚ randusve sit propter meras Tod vüy aiwvoc fortunas. Recte igitar 


’ 


compararetur 1 Tim. 6, 1% 2qq. roig nAovaloıg : . magayyekle un 


"Yunkopoovein unde ninınevaı ni nAovtov aönhörnsı 


N & io Io v. Lavrsı co rrap&ydovrı.. nhovoiwg eig 
> [4 - R m » 2 3 y 

amohavoıy* ikovreiv &v Epyoıg xahois, euueruödrovg eivar .. 
enosmoavpilortag Eavroig . . eig TO ueAkov TA. Üt ibi ab homi- 
nibus s. ad Xtum iam traductis #. certe traducendis divitiarum (quippe 
a Deo ipso benigne impertitarum atque in futuram etiam sälutem 
efficacium) pia quidem et benefiea dispensatio, minime vero  contem- 


‘tus et abiectio pestulatur: ita Iac. etiam agere iam posset cum Xtia- 


nis divitibus, qui mon tam “de divitiarım indole meliora iam didice- 


rant’ (Smr.) np. cum effectu, quam didicisse certe debebant, quum 


sane alioqui non habuisset, quod eos tam graviter hortaretur' et ca- 
stigaret. — Potest igitur dives cogitari fratri et appositus 
[Erasm. Gror.'Smr. Mor. Jasp. Ges.) et oppositus [Wrert. Port. 
Horr.]; optio'-pendet ex historicis et lectorum et scripteris 
rationibus, quae quidem nosträ in re verae et plenae distinctioni et 
separationi Xtianorum et non Xtianorum nequaquam favent [vd. 
Prolegg... : en 0 

,.. Th Tansıvudel 'evreü] Expleverunt .A) Glorietur, 
B) Non glorietur; uno, re accuratius consideratä, sensn. Tarei- 
vwoıc] h. 1. nen:..actio kumilem reddendi, sed: conditio humilita- 


‚tis, ut Phil. 3, 21{0@un versıydoewg) Le. 1, 48, al, Yıywaıs 
:semel per libros 8S, repertum Ps; 149, 6. itemque zertsırdrng nus- 


quam in NTo et ap. Lxx, semel ap. Sir. 13, 20.. sic tamen ut in 
Ed. Alex: :zaneivweıg legatur .'. Post Bez. in huius:nominis for- 
matione Rarz. argutatus est frustra (Scn.). Qualis, kumilitas -co- 


; gitanda sit,- decernere debet praeter ea, quae explicationis causä par- 


tim apposilg parlim opposica sunt, grammätica totius Toci 'compositio. 
I). Appositio habetur. haec: Öru wg &vFog Xöpvov iapekevoesrau) 


28 COMMENTARIUS 

guod floris iustar herbae ?°) trensibit, praeteribit, peribit; "am. 
Subiuncta v, 11; amplificatia satis docet a) nan diei argumentum, 
‚np. humilitatis in eo sitae quod periurus sit (q. d..die Niedrigk. 
4 vergehen), sed causam, hp. ‚gloriationis a.’ admittendae 3, caven- 
dae quod (guia) periturus est; b) non cogitari humilitatis transi- 
tum sed divitis. Nec sensum. dubium relinquit. Est imago fra- 
giitatis; herbarum enim flosculi “subito ‚proferunt sese et mMoX.. eimar- 
‚cescımt atque emoriuntur (Eaası.); .Gvdsı, Xopzou .gresixaleı 70V 
nAodvov,. 70 Epnuspov ausod napaornoaı Boulpuevos (Tuxo- 
PHYL.) 2°). Sed hoc haud.leviter .disceptabitur, quam arcte haec 
.addita causa cohaereat cum cohortatione su. Potest np. illius fra- 
‚gilitatis exaggeratio (per intermedium rA0vCLOS) Tj reneıywaeı 8. 
A) apposita, s. B) opposita cogitarj., ‚Appositiong :in. kumilitatemn 
‚goniiceretur fragilitatis nota; quod proprüs iam .vbis (&v cn rar. 
.@ör.) dietum. erat, jdem imagine (wg &»3. x. rapsAsvo.) repetitum 
esset. Oppositione ab ista fragilitate humilitas liberaretur; iuberetur 
np. propter hanc ipsam fragilitatem vera et nunquam peritura za- 
zeivwoıg peti. Talem autem — aperte. laudabilem —.a Iacobo co- 
gitatam esse, certe eo, quod fragilitatem- dixit et divikis im univer- 
sum (quum potius sit divitiarum) et amnium eius nagsıwy (v.11.), 
non evidenter refutatur in scriptore exaggerationem amante. Sati 
„‚vindicant sententiae et ap. nostros. freguentia et ap. nostrum can- 
cinnitas. Ceterum quod .periturus sit dives (qui np. nihil est nisi 
‚dives ideoque pereuntibus divitiis ipse perit) ;noli elevare; .per- 
‚dire potest [v. c. Gaor. (“si diu procedit, np. vivendo, facile. .de- 
stituetur”)]; recte enimBma.: Unvermeidlich ist eine Erniedrigung da 
elle Vorzüge entgehen, wenigstens im Tode; alsdann hört ein Rei- 
cher. als ein Reicher ganz auf; nicht einmal bis an den Tod behält 
.ein jeder seine Vorzüge; Gottes Gerichte können sie sehr schnell 
rauben... II) Compositio orationis logica et rhetorica informata 
ab intptibus est ita, ut duplici in plura detertigula ‚discedente nid 
ad eandem metam, unum eundemque sensum, ommnes pervenirent. 
A) Zeugma statuerunt quotquot humilitatem et pilitatem qualem- 
cunque, si modo altitudini et dignitati contrariam, negant esse posse 
materiam ‚vel\gloriandi vel, lastandi. Eliciunt ad .alteram senteutigm 
explendam. e prioris sententise vbo aptiorem aliquam notionem 
orationis nexu monstratam; quae notio ut Äinitima ‚esse, debet,-ita 


t 


BI» 


25) “Avdos] germen et flos, ut MB (a findendo), Y%,. Y ei: Pt} 
(a micando); v8. xöorov] flos herbae, nec vero: 'herba virens vel ger- 
minans’ (Horr. Jasp.; Hes:: Bldornaıs' cll. Ps. 87, 2. MmGF P%3 Lxx: 
ser Adyayı zAdns); habetur quidem xögros [septum, ‚pascuim, pubulum; contu- 
leris N21, 7%] non solum de herba viridi (IT, a8) sed :etiam de ‚foeno: 
at obest quod kEeneoe v, 11. 26) LI. pp. les. 40, 6sd. BeC. ‚Lax:(ndon odot 
as xöeros x. näoa dose dvdonmou og AyFos yöprov- dEmouvdn 0%. 2.10 ayd. 
"ME£neoe — ubi in hebrr. add. 7% "7383 7° IM "3 ett‘rep. 1Ptr.h24 5 Pa.37,2(disel 
xsoros'rayd ürrofnoavI1joovzen x. wsel Auyava zlöns tayı dsomsasüyra:) 90, 5 8q. 
108, 14sqq. (28) a may m ya ya ra Prza Ta VEN WR) 
Iob. 14,2. Sir.14, 17 sg. (ös puAlov Halloy En) devdgov duaeos, a ur xzuteßel-. 
Ass 1& di güsı" obıws yered omgxds x. alueros, % utv relebrg f IR yervfraı) 


oo. ıu Ep. lic. I, 10., | 20 


ad plenam oppositionem 'assurgere potest. N. 1. constituerunt fere 
h. s.: dives' recordetur vilitatem' suam, s. 1) vbum tontrariae 
significationis addentes [Orcum. (@x0AovSov 79 eineiv: 6 ÖE nA. 


‚atoyvveodu-er Wi tem. avrod‘ alla To AvenayFEorepgy uera- 


dıwrwv maonxev abrö‘ erubescat i. e. erubescere potius deberet 
de vilitate sud, ‚puta vanitatem divitiarum et huic et alteri vitae fe- 
cile perniciosam) rot. (“suppl. rareıwovc9w . . partim:e conttario 
praecedente .. partim ex nomine seq... submissum gerat animum con- 
siderans suam .vilitatem i. e. sortis instabilitatem’) Hort. Scn. ( sc. 
uynos zu’)]; 8. 2).partem tantummodo notionis servantes [CARpz. 
Mon. ( fortunatus: gaudeat de suä miserid..? Videtur non. Ergo in- 
telligendum est vbum aptius.. sc. meluat suam rart, cogitet te 
su& Ta7r. )]. Utrumque non prorsus commode. Hic notio cogitandi, 
considerandi,. utut quoad.rem proxima, nimis a vbo xauy. abest; il- 
lie apertior "esse 'deberet contrariae significationis necessitas. Inde . 
durum agnovit Ho'rr. ipse ?”), acerbe reiecit Herner:: “alle Schön: 
heit der morgehländischen Gnome ist hin; eben bei beiden muss x av- 
xa0$w siehens der Reiche soll sein als ob er nichts, der Arme 
als:ob er alles habe! ;.. Muss-man Schönheit u. Scharfsinn erst de- 
monstriren, damit es nicht weggeschwemmt werde 2 B) Dilo- 
giam tenuerunt, qui atramque sententiam eadem voce explere 
malebant; s. 1) zarzsivwoıv in bonam partem accipiunt: gratuletur 
sibi a) demissionem mentis animique |Raru. Wour. Smı.], b) affli- 


- ctionem xt. [Eräsu.]; s. 2) in xavxao9w figuram aliquam statuunt: 


de vilitate sua glorietur a) adeo 3. potius [Ges.: er rühme u. freue 
sich . . lasse sich nicht betrüben], b) quasi [Porr. ( sent. . aenigma- 
tica) Jasr. (oxymoron elegans)], e) si placet =. quantum volet 
[Wrrst. Bez. Rosens.]: utrumque eodem sensu: agnoscat divitia- 
rum vanitatem iisque gloriandi stultitiam. II) Oppo- 
sitionis denique-duplex cogitari potest ratio: a)minus plena, 
ex qua oppositorum subiectorum (Tarteıvod et nrAovalov) commune 
est praedicadtum (eadem affectio quae nonnisi prout in hoc illove 
apparet, nunc raseivwoıg munc dog dicitur); b) plezior singu- 
las quoque sententiae puries complectens, ex qua utriusque et glo- 


Pirke Aboth 4, 4 (my4 BUN nipnd ma bon my sis humilis spiritu quia 
spes, hominis vermes sunt). "Earw novog Heös xavynud dov..xa wir’ En) 
NA0UTY...oEuvuvdis... Or. öFeiavy Eye 179 eraßolnv uapaıronEeva To6- 
zov 1a nolv dvdnomı Beßalws. Philo. Ovyra ra züy Ivan, x. navıa nag- 
£oyeros nuäs‘ Av din, Alk nueig abra napepyöousde. Anthol.. Add. (adr. 
divites) lob. 20, 5 sqq. Ps. 49, 17 sqq. Le. 12, 15a. 27) "Quod licet du- 
rum videatur, tamen simillimis scriptoram cum saerorum tum profanorum exem- 
plis defendi potest. Ita Paul. 1 Tim. 2, 12. yuraızl di dıdaazeım oüx dnırok- 
no, ah’ eivaı Ev novylg* ubi clarum est ex dnırofnw eliciendum esse: Bovko- 
ucı vel Znızacow‘ 4, 3. xzwivorıov yausiv, Antyeadaı Bowuczwy TA. suppl. 
xelevovrwv. — Plato de Rep. 2. ed. Bip. VI, 227. zour’ our auto Äneiveoov 
dıxauoovyns,. 8, avın di auınv zöv Eyovıa övlınaı' Kal dadızlav, 6 Blanzer 
ubi clarum est e praegresso Znafveoov eliciendum esse eye. — Eurip. Phoe- 
niss. v. 1223. z/ u. oux slacag 2 edayyelou pruns aneldeiv, AA umvuoeı 
x0x&; ubi. ad postrema Schol. zeete supplet dvayaalcıs. Sic etiam solent ‚Latir 
ni, ut Cic. de off. B, 2. minime: vero assentior is, qui negant eum. locum a 
Danuetio praetermissum, sed consulto relictum: ad postrema supple: dicunt vel 
ant. 


30  CoMMENTARIUS - 


riatio et gloriandi causa sibi contraria sunt, ideoque quum Xtiani 
sublimitas sit internae vitae, animi mentisque vigor et felicitas ae- 
ternum augenda, humilitas illi opposjita cogitari debet erternae ae- 
ternaeve vitae aliqua contumelia et miseria. Hinc A) Supplicium 
vitae alterius. Impediverit scriptor ipse intelligentiam, quod in summa ver- 
borum et brevitate et ambiguitate ne levissime quidem coelestem vitam indica- 
vit. B)Vilitas sortis. Dives glorietur paupertate sud np. futurä, facile me- 
tuendä [Port]. Si vel nolis eo offendi, quod notio futuri prorsus abest: sen- 
tentia certe sibi non constat. Haec e notione gloriandi consequeretur: er rük- . 
me [freue, getröste] sich seiner (künftigen) Armuth i. e. dass er. arm werden 
wird s. dass er arm werden kann. Utrumque absurdum. Porr. contra h. s. 
expressit: "tantum abesse debet, ut dives opibus suis se efferri patiatur, ut potius 
(divitiarum fragilitatis semper memor) iam pauper sibi videri et (diwitüs morali- 
bus praepollens) de paupertate futura gloriari debeat, Quid igitur? Dives ille 
paupertate su futurä glorians , is ipse abundans est animo et mente et hac sud 
abundantid gloriatur! Aperta est orationis figura: pauper quasi sit, divitiarum 
qnippe minime tenax, idque non sine gloriatione: glorietur quasi futurd pau- 
pertate, alı ea quippe metuenda tam alienus ut honori adeo ducat’eius onus reli- 
gionis xt. caus& suscipiendum. C) Afflietiovitase ztianae. Dives 
aerumnis Xti causä tolerandis a) glorietur adeo, in tantum earum meta nolit 
ab evangelii admissione servandäve fide absterreri, ut earundem potius afflictio- 
nem gäudio sibi ducat et honori. ‘Er lasse sich die bei der Nachfolge Xsti un- 


" vermeidl. een u. Erniedrigung u. übrige Drangsal wohlgefallen, nehme 
’ 


s 


sie willig an (Buc.); ‘er lasse sich nicht betrüben, wenn er seinen Reichthum 
verliert, der edlere R. seiner Seele bleibt ihm doch (G»s.);— b) glorietur po- 
tius quam divitiis, quippe caducis citoque perituris. ‚In postetiorem sententiam 
bene caderet addita ad cohortationem inculcandam exaggeratio divitis divitiarum- 
que“fragilitatis; prior vero aptins firmata fuisset provocando ad afflictionis xt. 
temporariam tantum longeque maioris felicitatis effectricem naturam : certe quod 
Gos. expressit: “der Reichthum ist ja ohnediess etwas Vergängliches, ein flüch- 
iges unbeständiges Gut, er kann so schnell wie die Blüthe des Grases ver- 
schwinden’, id demum valet quatenus tanquam secundarium momentum [‘ohne- 
diess’] est appellatum. Utraque sentehtia infringeret gnomicam eflati vim et 
concinnitatem; certe erterna ista Tanelvwoıs eatenus tantummodo poterat appel- 
lari, quatenus effectrix est rei internae, msdestiae, constantiae, uno verbo, vir- 
tutis (et, quae eam non potest non sequi, felicitatis) xtianne..e D)Fragilitas 
fortunae. Qui fortunis florens cum humilitate Xtiani eius etiam sublimitate 
caret, is glorietur sua humilitate, quod np. kerbae instar est periturus, uno ver- 
bo: nitaetur si placet Sragilitate sua. Is sc. sensus, quum res appellata idoneae 


„seriaeqgue gloriationis argumentum esse nequeat, sponte consequitur: talis homo 


non habet quo iure glorietur; est totus' caducus et instabilis; quodsi nihslomi- 
nus a gloriola oaptanda abstinere nescit, sud glorietur ac nitatur instabilitate!" 
In hanc sententiae eigwvelay inclinavit iam Pseudo - HıEzon. (in commentar. in 
Threnos), probatus a Brz. et Rossnm., leviter addubitatus ab Horr. (‘non 
spreverim modo sensus foret apertior neque [?] apostoli indoles hanc- figuram 
recusaret ) et Porro ('nec ego hanc- rationem spreverim per se satis commo- 
dam; at... non est quod in levioris momenti’ [?] ironia moremur’), temere re- 
pudiatus a Gus. ("verdient keine Berücksichtigung’). Commendat pluribus no» 
minibos loeci ratio. Etenim 1) versatur in castigatione, quam constat gravissi- 
manı fiefi per irrisionem; 2) est ea rei, quae utrum vanior et perniciosior an ar- 
rogantior sit,-non facile dicetur; 3) fit per oxymoron (glorietur kumilis altitudi- 
ne, altus humilitate) ubi dum absona quis videtur dicere, gravius fere et acer- 


. bius loquitur; 4) utitur vbo quod malo sensu dietum in simplici iam imperatione 


irrisionem continet: er brüste sich..; 5) hoc vbum cum vi praemissum apertä 
relatiohe ad duplex subiectum sibi oppositum in duplicem sensum item contra- 
rium ipse vertisse vertendumque satis significasse non temere videbitur : apertior 
modus facile infregisset naturam ironiae, alia quasi agendo (contraria iis dicendo 
quae cogitari.vult) ad scopum tendendi. — In eandem sententiam quanquam con- 
trariä‘ seriae 'orationis viA concedunt, qui zeugma statuunt [vd. supr.] h. s.: dives 
haud' obliviscatur vilitatis suae i. e. fortunarum instabilitatis; quam semper re- 
cordatus pudore aliquo ab omni gloriatione abstrahetur. Non male fortasse in 
oratione plane pedestri, frigide in ep. hominis orientalis 'plusquam rhetoricä. 
E) Demissio animi. Glorietur non fortunis quippe caduecis faci- 


IN Er. Iac. l, 10. 8 


leque noxiis, sed eä virtute, quae opulenti etiam esse potest 
eiusque prae reliquis laudari meretur, modestid et submissd pie- 
tate. In h. sensum contulit Rarn. Xen. de rep. Lacedd. p. 540. 
ol xparıoros xal Dneoyoyras uahıora Tag üpXas, xal To Ta- 
sreivoi elvaı usyalvvovraı. Commendant 1) usus SSae miseros 
‚set depressos tanquam demissos et pios informandi [vd. supr. p. 26]; 
2).mos orationis gnomicae, interna erternis breviter et concin- 
ne componendo nervosam perspicuitatem seetandi, quo accedit quod 
figurae sacrae non orientali solum sed universä su& naturd non tam 
acumini quam gensui ac pietati inserviunt; aptissime igitur in altero 
etiam membro pariter atque in priore et transilus a re erterna 
(Tarseıvög, rAovouog) ad internam (Üwog, ranelvwaıg), et relatio 
. rei internae ad religionem statuitur; 3) ipsa n. I. ratio a zameıvod 
appellatione, utut primp loco affliotum significante, modesti tamen 
notionem non prorsus excludens. Quod zoö srAovoiov ea ipsa Ta- 
reivwoıg cogitari debeat e qua wg Qv.Jog xX0prov sit, refutatum est 
supra p. 28. Eodem c. Caıv. redit Wın.; ille premit quod “regnum 
Dei patefactum nos in contemtum mundi adducere debeat, ut 
sciamus, omnia quae prius in magna admiratione erant, vel nihili 
vel adm. exilia esse’; hic postquam in Gr. NT c. Hr. (vd. supr. p. 29. 
not. 27.) in ed. 1. repudiato, in ed. 2. p. 104. fecerat, quam mentem 
‘denuo mutavit in Excc. p. 81. et ed. 3. p. 482, sensum ita enarrat 
in Obss. p. 6: humilis glorietur nobilitate sua qua per Xtum poti- 
tus est, dives, nobilis glorietur kumilitate sua h. e. dives n. habet 
quo glorietur, nisi ab humilitate sua; nam divitiae mox periturse 
sunt v. 11; itaque hac una re glorietur, quod ad rerum terrenarum | 
contemtionem atque ita ad veram sapientiam adductus est. Die 
Erkenntniss s. Niedrigk. ist für ihn der grösste Gewinn, dieser 
Niedrigk. in welcher er sich im Chth. erblickt, möge er sich al- 
lein rühmen! 
Confectis ita et’ consolidatis singulis, ut tandem rationem subducamus, haec 
nobis putanda videtur summa: esse gnomice dietum absque irrisione, Or- 
diendum est a paradoxo s. oxymoro: der Niedrige rühme sich seiner Höhe, 
der Hohe seiner Niedrigk. lbi dum componuntur quae prima facie discordant, 
causa et nervus dupliciter quaeri debet, in vcblorum 1) exaggeratione, 2) 
ambiguitate. Utriusque duo sunt modi. Ubi enim absque omni vcc. ambi- 
guitate cardo versatur in exaggerando, oratio s. a) in exaggeratione subsistit, 3. 
b) ad irrisionem vergit. a) Er rühme sich gleichsam seiner Hinfälligk. Un- 
ter keiner Bedingung der Hoheit seines Reichth.! b) Seine Hinfälligk. ist ja 
Grund genug, ihn zu rühmen und zu beneiden! Utraque exaggeratio est 
fragilitatis, hoc solum discrimine, quod altera divitiarum est, altera di- 
vitaum. Ililä pauperes quam efficacissime a nimia divitiarım aestimatione avo- 
cantur (Reichth. ist nichts des Rühmens Werthes; ehr alles Andern mag man 
sich rühmen; während keine Bedrängniss dem Gläubigen s. Hoheit zu rauben 
vermag, ist dem Reichen nur s. Hinfälligk. gewiss!); häc simul divitum inso- 
lentia ad absurdum deducendo quam gravissime castigatur (der Reiche, kann er 
das Rühmen nicht lassen, nun so rühme er sich s. Hinfälligk.!). Illic vis in 
oppositis latet (rameıvov Uiyos, nAovolov tanelywoıs), hic in eo, quod haecce 
zanelvwors ut illud Üyos tanquam argumentum gloriationis pronunciatur. Hoc 
demum cum vi dietum est, illud, utcunque vertatur, friget. — Ubi autem ambi- 
guitate potius placuit uti, vchlas.a) eadem repetuntur diverso sensu, s. b) 
minus finite ei perspicue concipiuntur ita, ut notionis ambitus ipsä cogita- 
tione et latius pateat et paululum fluctuet. Ita ranelvaoıs, quanquam extern& 
suä formä ad zansıyöy respiciens, contrario sensu dicta-esse potest, eademgue, 
quanquam et eneıy$ interna demissio et vıycı externa elatio (aliquando np. fu- 
tura) adhaereat, ad genus internum haud temere restringetur. — — Duplex 


mu nn | | 


33 CommenTartus 


igitur iniri potest nostri paradoxi &estimatio. Est sive acerbd  irrisio sive 
seria oppesitio. ‚In utramque valet diod 'Gus. sdseripsit: man darf nicht. ver- 
gessen, dass Jac. an Judenzsten sohrieb; es war ein Lieblingsthema aller jüdd. 
Volkslehrer, den Reichen u.. Hohen Strafpredigten zu ‚halten, welcher Zug auch 
dem J. eigenthüml. ist u. in s, Br. oft hervortritt!” Optionem autem facturo 
non desunt quidem quae acerbiorem figuram‘ suadeant: a) quod quanquam 
uberius de divitits agens, nom tamen nisi in earum vanitateni invehitur, ut igitar 
videatur non tam divites ad dignam fortunarum dispensationem evehere voluis- 
se, quam afflictos (ad quos illico redit v. 12) divitum depressione erigere; b) 
acris divitum castigatio aliquoties recurrens; cf. supr. p. 27; c) nervosa quae n, 
ep. esse solet oratio. Tamen ut mitiorem praeferamus, haec movent: a) quod 
in apertä additae causae exaggeratione ipsa tamen:coRortatio nonnisi ambigua ?°) 
dici potest; b) quod divitum et oppositio (tanquam.ovx adsAyurv) et irrisio di- 
sertius exprimi poterat, ut igitur. lac. ideo quod secus facit, videri possit non tam 
deprimere et percellere, quam docere et hortari voluisse; c) quod transitus, qui 
in irrisione certe simplicitate caret, egregius paratur oppositionis ope, np. ad 
alterum virtutis periculum in divitiarum illecebris situm; quod pericalum 
pluribus profecto erat tractandnm quippe et. per se non minus graviter. suaviter- 
que incumbens, et illä potissimum aetate haud parum adauctum "qua sc. religio 
firmanda demum ac stabilienda cum multis gravissimisque impedimentis collucta- 
batur ac proinde fortis et constans eiiis Professio maxiımam laudem habebat (Horr.). 


Utut autem est, quod scriptor cohortatione sud sibi voluerit 
recte complectitur Porr.: “s. secundd s. adversd fruamini fortund, 


"semper aequo animo sitis!” ; ad vba accommodatius promit Grasn.: 


die zstl.“ Weish. zeigt sich z. B. in d. richtigen Würdigung der Ar- 
muth und des Reichth.; jene ist nicht unbedingt ein Uebel, dieser 
nicht unbedingt ein Glück; es komnit vor allen Dingen auf. den 
Zustand der Seele an; u. dieser sei bei Allen so, dass man. sie 
in jedem irdischen Verhältnisse reich nennen dürfe. “Der Arme 
traure nicht über s. bedrückten Zustand und suche nicht etwa 
durch Verletzung s. Astenpflicht sich aus dems. zu erheben; viel- 
mehr freue er sich, dass er im Bewusstsein s. Würde als Xst u. 
des edlen Reichth. s. Seele den irdischen Tand gering schätzen 
gelernt hat! . Der R. ‘betrübe sich nicht, wenn er durch Verfol- 
gungen u. Unglücksfälle erniedrigt u. s. Reichthums beraubt wird; 
er freue sich vielmehr, da ihm der wahrhaft bleibende Reichth. 
der Seele doch durch nichts genommen werden kann, jeder mög- 
lichen aüssern Krniedrigung; denn der sichtb. Reichth. ist 
ja ohnediess leicht vergänglich. Add. Gss.: “ Um seine Eirmahnun- 
gen für d. Leben brauchbar zu machen geht J. auf besondre Fälle 
über und gedenkt der Prüfungen dürch Armuth u. durch Reichth. 
Leichter sind immer die Prüfungen der A. als die des R. zu über- 
winden. Daher die Ermahnung des Armen nur kurz, mehr ein Trost 
u. eine Ermunterung, während er dem R. um ihn vor Stolz und 
Härte u. vor d. Abfalle zu bewaliren, s. Nichtigk. ans Herz legt. 
So ist die strenge Iurmahnung des R. zugl. e. Trost für d. armen 


28) Unde factum est, ut nulla sententiarum a veritate prorsus abluderet. 
Quod si enim tanıtlyaoıs ‘praesens est conditio eius, qui non vera possidet bo- 
na, non perpetua, propria, sed quae fortuna credidit ad tempus, incerta, falsa, 
caduca, humana, ergo humilia (Scn.), recte etiam dicetur “poena divitis qui in 


. hac ips& vitä divitiis honoribusque suis, quando minime expectat, exuitur (Wrsr.), 


id quod in fuluram quoque vitam :non poterit non vim habere; quo magis vero 
illa rer. a divite agnoscetur, eo et calamitatum xtianarum tolerantior, et in for- 
tunis suis modestior erit. 


ım Er. Ic. I, 10. 11. 3 


unter Verfolgung seufsenden und noch dazu wohl von dem reichen 
Glaubensgenossen geringgeschätzten Xsten. Weiter fügt er in Bes. 
auf den A. kein Wort hinzu; das ist der beste Trost für dich, will 
er saugen, wenn du das flüchtige Scheinglück des R. in s. wahren 
Nichtigk. erkennst. — In jener Zeit war zu befürchten, dass wan- ' 
ken u. abfallen möchten, der A. in der Hoffnung s. betrübten Zu- 
stand zu verbessern, der R. aus Furcht s. Reichthum u. Glanz zu 
verlieren. Wenn nun d. Ap. den A. über d. Nichtigk. u. d. Druck 
des Lebens zu trösten u. zu erheben sucht, u. den R. aufmerksam 
macht auf das Unwesentl. seines Besitzth., so will er beide in der 
standhaften Anhänglichk. am Chth. bestärken 2°). Nec male Bn«.: 
1) Lernet die äussern Umstände richtiger beurtheilen; 2) in Man- 
gel verzweifelt und beneidet nicht, seid gleichgültiger als bisher, 
sehet ihn für vortheilhaft an; 3) in Ueberfluss freuet euch ihn an 
das Bekenntniss Xsti zu verwenden durch Wohlthaten, durch willi- 
gen Verlust. 


‚11. Too] Amplificata imago causam reddit praemissae comps- 
rationis, ut v. 24. al. In amplificatione momentum faciunt I) Aori- 
sti. Nec latius accipiendi nec restringendi |‘pro praesenti” Horr., 
“in der Bedeutung des Momentanen’ Gss.; 'sumitur exemplum fu- 
turi a praesenti vel praeterito aut ab eo, quod quovis tempore eve- 
nire solet Scu.]: rem futuri temporis menti informant non simpli- 
eiter futuram sed iam factam, quae anticipatio nunc licentiae est 
poeticae, nunc piae confidentiae. Respondent Hebraeor. Praeteri- 
tis propheticis possuntque Latt. Futuro eracto quodammodo ex- 

rimi: surrexerit i. e. surgit 8. surget sol ctt. I) Coordinatia. 

uae se invicem excipiunt sibique artificiosius subiungi, poterant, 
non sine vi iuxta ponuntur: surgit sol, exsiccat herbam, cadit flos, 
perit decor. “Es soll das schnelle Aufeinanderfolgen beider Ereig- 
nisse ausgedrückt werden: die Sonne geht auf und (sogleich), ist 
verschwunden ett. (Wın. Gramm. ed. 8. p. 228) Non minus igitur 
locum elevant, qui per Hebraism. üv&reıde x. &noavs pro Avarel- 
log 2önoevs diet. censent, quam qui orationem per 2&v, @g simm. 
explent. “Es darf nicht eben wg, gleichwie suppl. werden, denn 
das ovrwc in den letzten Worten kann stehen ohne ausdrückliche 
Meldung der vergleichenden Sache, die aus den Bedeutungen der 
Wörter u. dem Zusammenhange zur Gnüge erhellt? (Bne.); “es ist 
nicht nöthig ... die Schreibart ist poetisch (Asm). IH) Cumula- 
tio. Kavowv] westus 1) solis (Mt. 20, 12. Le. 12, 55; hinc ö 
NAuog odv TO xado. —=ö NA. xavowy); 2) venti (xaiowv Judith 8, 
8; üveuoc xavowr Ier. 18, 17. Ez, 17, 10. Hos. 18, 15; veüue 
 xadowv ovyxaiov Ion. 4, 8): "urens ille ventus orientalis et _ 
maxime Eurus, Ar. Samum, Smum, Sam, Samiel ctt, Hebr. np... 
solis ortum comitari solitus Ion. 4, 8’ (x. &yeveso Aue zo 


29) Comparayit praeter Grot. Exeerpt, trag. p. 909: Ayasös, dvno A6- 
ya” 0 pEowv £i Tayada, ayagos dv ein zul 6 peoav. xzalös zaxa‘ et Ho- 
ratii: aequam memento rebus in arduis servare mentem non- secus ac bonis, 
ab insolenti temperatam laetitid! notissimum Schilleri: Nicht an die Güter 
hänge dein Herz, die das Leben vergänglich zieren! Wer besitzt, der lerne 
verlieren; wer im Glück ist, der lerne den Schmerz! 

Commentar. in N T. Vol. XVII. | C 


a 


» CONMENTARIUS 


avareikcı vov Av [une man] x. srooserader 6 Jeög nıvev- 
narı xavowvı ovyxalovrı) “tam insignem exhalationum sulphurea- 
rum et nitrosarım copiam longo per arenas ardentes flatu colligit, ut 
sol per ipsum transparens iusto magis rubeat et homines nisi sub 
adventum eius spiritu compresso humi se prosternant, ventum istum 
spiritu inhalantes haud raro subito interficiantur, herbae vero flores- 
que vento isto adusti necentur. Pluravd.in CuArvın itinerar. pers. 
T. IV. c. 2. Saaw descript. Aeg. et Nıssuns deser. Ar. p. 7 sgq. 
(Porr.); cf. Winzer. Lex. bibl.s.v. Wind. ?°). — Tertium comparationis 
hoc est: quemadmodum ventus ille perniciosus Ssummo mane id- 
que praeter expectationem irruit, ita miseriae tempestas in 
matutinä adeo fortunae aurä corripiet inopinatos; cito ac 
subito concident (cell. Plin. HN. 21, 1. “quum epectatissime flo- 
rent, celerrime marcescent); imago autem eo erat aptior quum poe- 
nae divinitus immissae cum illo vento comparari soleant, ut lIob. 
27, 19-21. Hos. et Ez. ll. cc. al. Klevant imaginem qui de aestu 
solis ipso [Bme.] cogitant; =. enim meridianum velint s. aestivum, 
minus cito ac subito pereunt gramina quae s. meridie demum exsic- 
cantur, 8. ‘vere transacto deflorescunt' (Scu.). Quid quod aözod 
vix abesse poterat et avareAlsıy de medio sole — ». diei is sit =. 
anni — accipitur sine idonea probatione ?1). ’E&öneoe] cave ne 
transmisso >p3 cadere compares 53) marcescere [|PoTT. Ges.]; quod 
enim Lxx hoc plerumque reddiderunt &xrzirreiy, fecerunt si non ex 
errore, cerie e sensu: quum lores marcidi iidem etiam futuri sint 
casuri. To ne0swrro»] ut tar2E et facies: species cuiusque rei er- 
terna, v. c. Prov. 27, 28 (xx ‘»e) Mt. 16, 3 (npogwor. Too ov- 

avoü) Cic. Or. 28 (facies, vultus, sonus) ctt. cf. Gell. N. A. 18, 
9. — Eöngereia] decor (Hesych.: söuogpia: Thom. M.: eurrge- 
ing ai Goreiog nv Oryıy, xaAAıov Akyeır 7 Wpalog, To de ev- 
KOQpog xoiwör), Na; decor formae, decora et venusta facies, 
quae 1. p. 1 Petr. 1, 24 nüoa n döse Tod xöprov dr. 


Odrw x. ö nA... uapavInoeraı] Similitudo plantse in 
applieationem producta: dives quasi marcescet [532 virorem 
speciemve floridam amisisse, %3> exaruisse] i. e. flore suo ac decore 
privabitur, quod Jasp. alia imagine expressit: “opibus afflüuens . . dif- 
Aue‘, Horr. vwv.pp.: “peribit, fructum divitiarum habebit haud diu- 
turnum — — et quidem &» reis nrogsinis adroü] Trauma, in 
suis quasi incessibus i. e. in suis consilis ac conatibus s. omnibus 


30) Minus perniciosum eumque vespere etiam et noctu flantem deseripsit 
Bunoxuarpr Reisen in Syr. ctt, p. 832. ed. Gssrw. Fnerunt etiam qui 


et DDP eundem esse dubitarent; eränt certe simillimae efficacine. 31) Pro 
mera auctoritate quanquam satis confidenter pronunciat Som.: “verbo dyazsl- 
Asıy, si quid videmus, h. l. non quotidianus ortus solis denotatur, sed an- 
nua illa tempestas, qua cursum altiorem sol petens minus obliqne verticibus no- 
stris imıninet, aestas, et paulo inf.: ‘similiter utique Mt. 13, 6. nAlov avareliar- 
zos explicari debet ineunie estate [ubi nota elegantem opp.: illico progermi- 
narunt (eideus dfavereıle) sed aestute demum exaruerunt!]; certe quod iste 
ventus per eas tempestates quas Hebrr. "XP, ‘2 et ESAr, messem, autum-. 
num s. calöorem et aestum vocabant, inde a medio Aprili ad med. Oct. valde 
torridus est atque molestus, circa aequinoctium tamen pluviis coelum tempera- 
tur, rem non conficit. 


:ı Er. Iac. I, 11. 83 


[plane et plene!] s. mediis [subito!], iisque non solum augendi 
opes |Smı. Porr. Horr. Sca.] sed totius vitae [|Mor.]. Contra ors- 
tionis nervos alii 1) iaoav9.] "lenta quasi tabe consumetur’ (Porr. 
Jasr.] cell. Phavor.: uageivouas" anavdo, Taßspim Aarıyıazi. 2) 
ropeiaı] itinera mercaturae causd suscepta [|Hea». Storz]. Recte, 
Hesych.: ai rrogeicı * aiödoi (cell. Lc.13,22); Turopayı.: sropelasg 
Tag xard vor magövre Biov dıe&ödovg pol’ Okcum.: 710g. Tov ul. 
rüg Ev eungayig dısfödovg xalei, eirovv ÖloLnnosıs dv uerabd 
dveiniorws xzouiberer ınv Enti T79 Övorvylav ueraßoinv. Argu- 
tius et frigidius quam verius Hean.: “ohne an den Hebraism zu den- 
ken, da Weg, Leben heisst (denn hier steht nicht 6doig sond. 
rropeiaig): weiss jeder, dass im Or. die Kaufleute ziehen, Züge 
thun, wie's ja lac. selbst uns (4, 13:14) mit dem Zurufe an eben 
die Reichen nah genug hält: Morgen wollen wir hie und da 
hin! u. was war da in d. ganzen Gr.sprache für e. bestimmteres, 


“. 


eigentlicheres Wort als nogeiaıg?” [evnogiaıs, Zurcogiaıg?] “ Auch 
welch ein schöner Sinn in Jac. Bilde: mitten auf solchen Zügen 
(quidni etiam in vitae domesticae deliciis matutino herbarum vigori 
non male assimilatis?] “sollten sie dahin setz! wie etwa der Wasser- 
strom Hiobs (6, 15-20) in d. Wüsten [cuius sane aliqua sopela' 
cogitari possit!] "wie das Kraut unter dem Gluthhauch (der . 
Sonne oder des brennenden Windes). — — nisi fortasse imaginis 
hanc malis applicationem: “auf den Zügen dergl. die reichen Kauf- 
leute im Mlande unternehmen, um grossen Gewinn zu machen, 
hier: mitten in seinem irdischen Streben’ (Gnasn.). 

' Lectio zoplaıs [A. 40. 89. 98. ed. Colinaei; probata ab Erısm. CıLv. 
Wrst. all. expressa (ex Er. auctoritate) a Lurtn.: ‚also wird der Reiche in sei- 
ner Habe verwelken] "familiari librariis Toü &ı et ı permutationi debetur (Wour. 
Moe. Geiesp. Asstı Port Hort. Gus.]. Voc. zogl« quod sit affluentia, no-. 
tante iam H. Steru. ex n. demum |. in Lexica nonnulla irrepsit. Nec enim ut 

“surzogla ab edrrogos, dnopla ab &nopos, ita etiam 00 a 70005; sicut nec 
ödie ab Odös, licet ex Ezvodos ctt. originem habere sciamus &vod/a ctt. Item 
lectio unius cod. ser. (30) ap. Mitt. eiropfaıs et coniectura HımmonDı 2urrom 
olaıs i. e. mercaturis (cll. Mt.22, 5) eo magis repudiandae sunt, quo aptior vul» 
garis lectio et Hebraismo suo et sensu: 'non tanitum ipsum divitem et ipsas divi- 
tias, sed etiam quidquid dives aut animo designat aut facit, marcescere (BrocH- 
MAND. ap. WOoLF.). . 

A vulgari distinctione (post ErScnanin. et Wour.) recedens Horr. 
(probante Scır.) ita interpunzit: @s &y9os x. nageleüceraı — (üvfreile yap.... 
enwLEro) — oda zal ö ni... uapevImoeraı. Sane "comparatio prodit venusta 
atque numeris omnibus absoluta , nec “obstat Fut. nagelevo. quippe non tam 
“more Hebrr. pro Praes” (Horr.) dietum quam eleganter et efficaciter Aoristo 
opp. [illico peribit — affulsit enim sol atque extemplo exaruit!]; quod 
vero ‘sermo ita abruptus et suspensus magis spirat et vi illa poetica effertur, 
quae plane est ex indole Iac. id magis obstare videtur. Utut enim abrupte ha- 
bet interpositio, plene tamen copulatae sunt protasis et apodosis. — Non ma- 
eis cuiquam probabitur Baumc. ita distinguens: dzı 6 aA. &y Ti ar. avrod (076 
ws dyI. yöprov) nrapelevoerar. Evitaturus, ut videtur, difficultatem sententiam 
ex antecedd. explendi, quaedam age» Ierıxös interiecit h. s.: "denn er is} ja 
wie eine Blume des-Grases. 

— luvat adscribere quae in h. l. commentatus est vir elegantissimus isque 
ipse vilae commodae et quietae si quis alius iusto amanlior, Erısmus. Arbores 
quoniam altis nituntar radicibus ac solido robore fulciuntur, diu virent, quaedam 
etiam perpetuo, nec ventorum iniuriä nec brumae rigore viroris gratiam ponen- 
tes. At herba . . mox ubi sol efferbuit, succo suo destitwiur quo tem- 
porariam illam floris gratiam alebat. Itaque caulis langnescens iam flo- 
rem suum nec alit nec sustinet, sed arescit, senescit, emoritur, collabitur, quod 
paulo ante tantä gratiä blandiebatur oculis hominum. Ne quis igitur in his, quae 


C2 


56 CONMENTARIUS 

nec aolida sunt nec diutina, stianus glorietur, magis ea speclet quae sunt aeter- 
na, quas blandiuntur oculis Dei: magis studeat esse palma semper virens quam 
heıba mox ad levem iniuriam emoritura. Vides modo natum florem, qui decor, 
quae facies, quae coloris, quae odoris gratia? At mox ad austri flatum, ad solis 
aestum: qui languor, quod senium, quis interitus? Idem dies et nascentem con- 
spicit florem et pubescentem et adultum et senescentem et mortuum. Huic as- 
similis est divitum felicitas. Qui nunc purpurd conspicuus, auro lucens, gemmis 
refulgens, magnifico famulitio stipatus supinus vehiltur ac veluti numen quoddam 
inter homines colitur, si reflaverit fortuna, aut exutus bonis omnibus men- 
‚dicabit exul, aut plorabit in carcere, aut sublatus in crucem pascet corvos, aut si 
nihil eorum acciderit, certe mors inopina subito strepitum omnem auferet. Gen- 
tium est huiusmodi bonis metiri felicitatem , quae praeterquam quod a fortunae 
pendent arbitrio, praeterquam quod ut nihil aliud una cum hac vita nos dese- 
runt: nisi contemnantur perniciem afferunt. Xtianor. est ea sequi, quibus ae- 
terna parantur bona, in quae neque fortuna negque senium neque mors ullum ius 
habet.. Non enim ideo beatus quisgnam est, quia dives, sed ifa demum beatus 
erit, si ob evangelü Professionem spoliatus üs quae possidebat, si spretis volupte- 
tbus huius vitae quibus affatim fruebatur, pro Xto suffert cruciatus et carceres, 
si eius amore in malis omnibus ad mortem usque perdurat infracto pectore, sie 
interpretans, quo pluribus huius mundi malis prematur, hoc se cariorem esse Deo, 
qui ad suam gloriam explorat cultoris suis tolerantiam, quo simul et aliis erem- 
plo sit ad contemtum hkuius mundi. Et ipse (pergit iam ad v. 12.) “postea quam 
se strenue gesserit in certamine veraeque virtutis ac fidei documentum dederit, 
palmam et coronam feret non quernam aut lauream, nam marcescunt et hae, 
quod genus accipiunt qui praemium ac laudem venantur ab hominibus, sed co- 
ronam immortalıs vitae, quam pollicitus est non homo quispiam, qui fallere pos- 
sit, sed Deus. Pollicitus est autem non iis qui plurimum opum congesserint, non 
iis qui corporis robore praecelluerint, qui plurimum hostium fuderint: sed qui 
ipsius amore huius mundi bona spreverint, huias mundi mala fortiter pertu- 
lerint.' 

12. Beatus contra is est, qui fortiter per.fert calamitatum ter- 
tationem; namque si hac in exploratione spectatae fidei ac vir- 
tutis virum se probaverit, reportabit praemii loco aeternam bea- 
tamque vitam, promissam a Domino omnibus pie sancteque ipsum 
amantibus. 


Pergit afflictos erigere s. continuans s. (si v. 10 sq. hortatio sunt 
ad divitiis reete utendum) rediens. Zw] - "rn et quod usitatius est 
Barn- vita suo nomine digna, quam, nulla mors ezciplt, ae- 
terna atque beatad (Scn.), quae demum “vera est praedicanda vel 
moriendo maturat@ (Porr); quid de hnius vitae tempore, indole ct# 
‘Iudaeorum et Iudaeoxtt. statuerit pristina credulitas, non facit certe 
ad rem illustrandam ipsam. Momenta insunt haec: TI) Dignitas 
Stepavog] “insigne dignitatis, meritorum, victoriae; ium prae- 
'mium metunymice’ (Scu.); ita etiam Hebrr. transl. decus, dignitas 
a) muy (a cingendo; Lxx: or&pavog) Prov. 12, 4. uxor proba 
92 nu9; 16, 31. canities naxon n999; cf. or&p. zig do&ng 1 Pir. 
5,4; b) "13 (a separando; Lxx: zo Baolleıov, Tö üylaoua) Pr 
88, 40; 182, 18. Lxx: Todg 2x3oods adrod na WrauR &rdvow 
aioyvynv, Eni dE aürov Ha ya EavInası TO üylaoud Hou. 
Add. Prov.4, 9. sapientia dabit rn nı7> TUN» donabit nyson 7497; 
Sir. 1, 18. o7&p. vopiag poßos xvplov.. W)Felicitas. Maxapıos] 
Hes.: 6 navrore &v. dyado @v evdaluwv. Tanquam solennis hor- 
tandi formula (U "IR ) opp. sibi habet ovad (m). II) Pietaa 
Contingit a Deo idque nonnisi püs ac probatis. cf..2, 5.. "Erınyyeb- 
Aavo] Tit. 1, 2. rn’ &inidı Lwig aiwv: Yv Zrumyy. 6 arbevöng 
eos. Tois Ayanwoıv audıöv] * “ar Ps. 97, 10. 1 Cor. 2, 0. es 
saepiss. “Solennis piorum Dei cultorum periphrasis (Port); domi- 


v 


ıum Er. Iac. k 12. 87 


num amare est vitae sanctam rationem sequi, spretis et reieetis vo- 
Iuptatibus, quibus alii sie dant operam, ut Deum postponant Smn.). 
Aöxınog yevöu.] cum probutus fuerit. Aöxıuos (a dexeodaı, vd. v.8) 
* genehmhaltungswürdig (Bme.); talis quis per malorum tolerationem 
et ipse fit et aliis sistitur ; probatae enim virtutis “nemo neque sibi’ 
.[bonam de se habuerit existimationem nonnisi semet ipsum exper- 
tus’] ‘neque aliis, priusquam doxineov aliquod 8. reipaouög tetige- 
rit ipsum, hine yiveo9aı döx. probum sese praestare sc. periculig 
ingrediendis ac perfungendis; documentum suae probitatis dare' (Scn.). 
°Oc Dnoußveı] sustinet, c. vi: perfert, “itaque non cedit, non con- 
sentit in proposita irritamenta’ (Smr.); namque talis demum proba- 
tur et coronatur (add. v.3. 4. et 5, 11); non solum ferre cogitur, feren- 
do ezploratur [Gror. (el. Hebr. 12,7. Iob.5, 17. OR 1apa%" WR "Tor) 
Horr. (= moogeıy 1 Petr, 3, 14. cll, Hebr. 10, 32; ad 1 Petr. 2, 20. 
colov xAEog, ei Auapravovreg x. xohapılousvor drroneveire; aA 
ei. AyaFonoloüvreg %. TTAOXOVTES DroueveiTts, ToüTo Xapıg 
apa Ser‘ ipse notavit: “non palientian sed solam pussionem signi- 
ficare GRor. existimat, et hoc male. non enim si quis innocens 
plectatur, id Deo gratum esse potest, sed si quis iniuriä castigatus, 
id tamen patienter ferat')]; id enim agens ut praesentem “molestiam 
soletur spe futuraa compensationis’, neo cogebatur nec licebat con- 
stantiam et fortitudinem transmittere, quippe unicam illius compen- 
sationis conditionem. Zuwnjg] Gen. A) qualitatis: corona viva 
[Assrı} praemium nunquam periturum, or&p, akapavrıyog, ap 
zog (opp. PIaprös):1 Pir. 5, 4. 1Cor, 9, 25; B) determinationis 
et restrietionis: carena in alterd vitd accipienda [Gror.]; C) obie- 
eti: corona quae est.vila, vita tanguam corona, praemü loco 
accipienda. — Dr: or&p. Lung etiam Ap. 2, 10; ar. zig diıxauoavvng 
2 Tim. 4, 8 
Sententiae ratio. Ayıp. or&p.]'1) ein Umfang grosser Vorzüge u. Ehren- 
bezeugungen; 2) merklich, feierlich, rechtsbeständig ertheilt” “Ov &unyy. 1A.] 
1) die Gewissheit der Sache; 2) die Nothwendigkeit der Bedingung. Die Be- 
reitwilligkeit um Xsti willen zu leiden ist eine unzertrennliche Eigenschaft der 
echten Liebe zu Gott; nur diese macht zu solcher Erduldung fähig ; billig also 
näoay xaody nynoaosaı TA. v. 2. (Bme.). “Der Lohn des treuen Harrens bleibt 
nicht aus; nicht irdisches Gut, sondern ein ewiges Leben ist der höchste Schmuck 
für treue dem Herrn ergebene Liebe; glücklich der treu Beharrende, sei er arm 
oder reich!’ (G»s.). — LI. pp. Ap. 2, 10 ylvov nıarös üygı Javarov x. dacm 
co: röv or. ıns (. Rom. 5, 17 dv Lwy Paoılevoovo. Sap. 5, 155g. dixmor 
eis r. alöva Lücı x. &v xzuplp 6 Mods avıay x. Yoorıls avıöy nage Urpl- 
10° dıc Toüro Ayıyorzoı zo Baalleıoy [N2] z7s süngenetas x. ro dıadnue [2] 
zou xallovs ®x zeıpös zuglov ,..Anıperaı navoniAley quae deinde per partes de- 
scribitur, Add. praeter Ps. 1. Mt. 5, 10sq. Hebr. 12, 4 aqq. cl. Prov. 8, 11 sq.. 
+ Ptr. 1, 6 qq. 2, 19 5qq. 3, 14 sq. 4, 1A saq. lob. 5, 17 sqg. Sir. 2 Sap. 3. 
Similitudinis orige. Ad paganorum ludos respici censuerunt FıseR Ago- 
nist. 3, 10. Kreus. Lösw. Krek. Bue.Miıcn. Pr. all. 1) Zrep.] ad agonisticam 
eerte coronam nolim referre quae Iudaeis noc nota nec optabilis’ (Smr.). Nota 
fuit, si non e ramore ludorum tantopere inter paganos celebratorum , certe ex 
H.erodis. M. studüs;. eum enim Hierosolsmae et Caesareane theatris magnifice 
extructis tales ludos instituisse, auctor est los. Antt. 15, 6, 1. 9, 6. [Micn.). 
Nec vero optabilis. Addit Ios.: rois u8v Eevors Exninfıs Öuov ıng dandavyng x. 
Yuyayoyla ıöy negl vv Hay xıydüvar, zois d’ Emıywolos pavega zarakvoıs 
söv TeumLeyenn zug avrois 8$öv. Vel Herodis paganorumque causä vehemen- 
ter refragati sunt Iudaei pompae isti moribus etiam satis noxiae. Itaque Iudaeis 
et Iudaeoxtt. minus apta eta lac. singulatim Palaestinam vix egresso aliena recte 
videbitur imago a Paulo cum tanta vi inter ethnicoxtt. frequentata. 1 Gor. 9, 
24-27 (d9 eradig — BgaBeiov — or&p.) 2 Tim: 4, 7.8 (post dyüra waloy — doc- 


88 . CommENTaBIus 


nov — ort. as din). II) Aoxıuor) ‘bes, sich auf d. Untersuchung der Käm- 
pfer welche von den Kampfrichtern (Gymnasiarchen) vorgenommen zu werden . 
pflegte [antequam np. ad decertandum pro corona admitterentur] die Kampfprobe 
selbst’ [virtutis np. et peritine athleticae; fiebat cum coaevis se exercendo] ‘nann- 
ten die Griechen doxıuaola (Asstı). Item minus apte, insuperque longius re- 
petitum. Cogitanda potius est doxıuaose metallorum, quae Vi frequentatissima 
est puritatis dignitatisque imago. Vd. Lexx. s. w. 2771, 292, 218, 2 ctt.; 
sing. Ps. 12, 7 (verba Dei sunt pura OYNYIU pam Para mx 193) et Prov. 
17, 3 (Lxx: wsaeo dorualerar Ev zaulrm Ägyvoos x. XBvoos, oürwg Exlexral 
zaodlaı Raoa xvolw). "Innuit tempore et usu continuo opus’ esse, ut homo ipse, 
tanquam per ignem aurum, a scoriis quasi omnibus liberetur et animo inseratur 
iusta quaedam perfectio (Samr.). ° n Ku 

Lectionis varietas. ‘Avyno, Cd. A. 70 etc. avdownog. Sed vir appellatur 
merito, quisquis periculum non modo ingreditur sed sustinet. “Yrroueveı, Cdd. 
- plures ünouevei, Perperam! Non enim de futuris sermo est. Coniectare quis 
possit Unfueıve. Sed beatos esse existimat non perfunctos demum omnibus pe- 
riculis, sed eos qui mediis in periculis adhuc versantur, si euslineant, non ce- 
dant, succumbant. .. ‘0 xugios complures Cdd. ac Versiones, e. c. Vulg: 6 Hebs, 
quae varietas crebra glossematis instar est. A B. Arm. Corbej. uträque hac le- 
ctione care? (Sc#.). — Cogitandum esse non Xtum [Bue.al.] sed Deum, -docet 
nexus; cf. v. 5. 135 utut autem lectio eds interpretamentum esse debebit, sub- 
iectum tamen diserte appellatum esse, si non momenta critica, certe orationis 
vis flagitaret. 

13— 15. Contra nemo quum tentatur tentationibusque ad 
peccandum fidemque prodendum sollicitatur, praetexat «a Deo 
se tentari; Deus enim pro summä naturae suae perfectione 
omnino tentari nequit circa mala et sollicitarli, teriat vero 
hac eädem de causä et sollicitat ipse neminem. ‚Immo nemo non 
tentatur sud ipsius eupiditate; eä np. primum elicitur quasi 
atque inescatur; deinde, ubi hac illectatione in animum admissa 
quasi concepit, “ paulatim grandescit et invalescit malus älle 
foetus donec pariatur peccatum; quod ubi suis numeris fuerit _ 
consummatum et quasi adultum, rursum incipit et ipsum gigne- 
re; gienit autem foetum omnium pessimum np. wnortem aeter- 
nam (Erasm.). 


Quum de tentatione, qua Deus suos probat, coeptus esset ser- 
mo: ad alterum tentationis genus pulcre et commode deflectit Iac. 
‚his occurrens, qui vocum similitudine vel falsi vel de industrid ab- 
usi peccatorum suorum culpam in Deum auctorem reiicere non ve- 
rentur. Est enim haec Ep. fere in eos scripta, qui fideni verbis 
professi fuctis et vitd negabant,. interim scelerum suorum culpam, 
ut ipsi essent escusati, Deo auctori adscribentes (Zweu.); “qui ege- 
rat de tristi, de turpi iam agit tentatione' (Heıs.) s. accuratius: 
de turpi per tristem: tristia quaeque enim estenus demum sunt 
tentationes, quatenus “ad peccandum sunt illeetamenta atque invita- 
‘ ments fiuntque prout aut vincuntur aut vincunt, virtutis vitiositatisve 
. experimenta. Haec autem est demonstratio (ad y. 18, protensa), 
tentationem et singulatim ad defectionem (v. 12) et omnino ad mala 
non esse divinae necessitatis (v. 13) sed humani arbitrii 
(v. 14 sq.); np. “qui tentatur, eum generatim res externae commo- 
vent vel blandae vel tristes, cum periculo quodam, per quod aut me- 
lior homo aut peior evadat. In deterius awtem proprie accipitur 
‘ tentari cum consilio studioque nocendi, quod quidem in Deum mini- 
me cadit. Neque omnino causa efficiens qualiscunque tentationis in 
Deo reperitur sed in hominis imbecillitate, quam odpxa scriptores 


ın Er. Lac. I, 18. N) 


saeri vocant atque Zrru9vuley in carne naturä Änsitam, Cic. libidi- 
-. nem, temeritatem. Nam si vacaremus hac imbecillitate: externa illa 
vim uullam haberent nos tentandi; ergo per carnem nonnisi tenta- 
mins nobis existunt, quemadm. purum aurum, etsi igne spectetur, 
‘non deminui potest nedum consumi’ (Sca.). “ 
‚13. Refutat temeritatem peccatorum culpam in summum numen 
reiiciendi, quasi a Deo cogaris. ‘O Jeög aneipaorög dorı xaxdy, 
sreıpalsı de abrög oVd&va] “Deus homines.ad mala sollicitare non 
magis potest quanı ipse sollicitar® (Hr.). 4rreipaoros) NTi arııy. 
atque inde graecis Xtt. receptius (a srsıpaleıv); antiquiorum habent 
Galen. Hipp. aph. 1. Jos. dbj. 7, 8, 1.5, 9, 8. [ut sit: inezper- 
tum, nullo experimento cognitum], usitatius est (a eioäv) drreipe- 
tog et arselonrog.: Ipsa in zog verbalia rarius active habent [ut 
Soph. Antig. 1011 xaAvrırög, Trach. 448 ueurrög ctt.]; plerum- 
que sunt passiva acceditque ex arcta notionum [ Möglich- Wirklichkeit] 
necessitudine, ut’ etiam sensu possibilis dicantur: quemadmodum ia- 
victum constat Latinis esse, qui serioribus invizcibilis appellatur — 
nondum, nunquam victus; vinci nesciens, nequiens — 
A) Act.: non experiens, e sensu: non Tentans, sollicitangy” [Agrn. Cassion. 
Vurg. (Deus intentator malorum est) indeque Lrn. (Gott ist nicht ein Versu- 
cher zum Bösen, er versucht Niemand)]; impedit quod idem diceret duplici phrasi 
eäque per de diserte oppositä ideoque distinetä. DB) Neutr.: non expertus, 
ezpers [ScH. (in Deum nulla cadit malorum experientid) Bretscnn. (er hat 
nie versucht zu sündigen‘)]; ita quidem ap. Graecos plurimum habetur de eo qui 
periculum rei non Jecit [= äneıgos* cf. Phav.: dnelgarog xaAlıov 7 rreigos‘ 
et Pind. Ol. 11, 19 aneloazos zulwy (Schol.: adoxıuos, Auftoxos xalwv £o-. 
yay); Theocr. 10, 12 &owıos, et Pausan, Eliac. 1,34 euvijs Arreloarog‘ ctt.], 
facere neguit [ut Plut. ad Apollon, p. 119 F. Ereleurnoev; olxoüv eünor- 
gregog dıa TOUTo.x.xuxWv anelgaros Zorıy]: at incommode ita' interposita esset.. 
haec experientia; sequentia sinon Passivum, sollicitandi certe'notionem flagitarent. 
C) Pass.: non expertus, non tentatus — non tentabilis [post 
Sre. et Ar. plerique omnes]; cf. Diod. Sie. 1, 1. ubi aneigarog 
xaruv didaoxaale est:“doctrina quae a malis ipsa non attentatur, 
Heıs.) et Ignat. ad Philipp. aög neıgatsıg Töv ansigaorov; Ercı- 
Äasousvog Tod vouoderov rrapaxslevousvov‘ ÖrTı 00x Exneipd- 
veıs xUgLov T. Jedv oov. Neque huic neque primae sententiae ob- 
est [ScH.] Gen. xaxwr] omnino: guoad, circa mala i. e. seu 4 ma- 
lis seu ad mala [vd. Wın. Gramm. p. 163. ed. 3. cll. Excc. p. 61], 
quod utrumque revera semper coniunetum: “so wenig als Gott kann 
von.Bösem versucht werden, so wenig versucht er jemand zum 
Bösen’ (ErScum.). Kaxca] mala plerique e contextu cogitari vo- 
luerunt moralia i.e. peccata, utne miserias cogitando “sensus qui- 
dem eodem redeat, demonstratio vero per ambages demum circum- 
ducatur et ipsas forsan a mente Jac. alienas (Pr.). Sed a) si quae 
latius e rei natura valent latiusque sunt pronunciata, ea arbitrarium 
est restringere; a Deo autem omnia. mala, tam tristia quam turpia, 
longissime sunt remota, bh) Argumentationis ne sunt quidem ambages: 
agitur enim de peccatis per tristia exeitatis instigante quae suavita- 
tis studio regitur cupidine. Ergo ärseio. xaxuv dr. partim quo- 
niam nullae miseriae possunt evenire Deo, partim quoniam per eas 
non potest, inelinari ‚ad peccandum, ad cupiditatem aliquam exeren- 
dam. Deus igitur est espers miseriae omnis alque etiam peccati 
vel pravae cupiditatis, et quia est... neque tentatur a malis tipse, 
neque alium tentat. Iuorgo non immittit mala ut occasionem pec- 


7 


“ voce et vitae experientiä. Ita ap. Hom. Il, 19, 86 sqq. Agamemnon: yo d 


40 CoOnBENTARIUS. 


candiideo praebeat’ (Mx.). 1£]'Estoppositio activi.et passivicontinetque 
causamı summa perfectio impedit quominus in eum cadat fentatio, 
impedit ef tentari eum et tentare.  Ileıgateı adrds oVd&ra) 
Tentationes veniunt ‘ex indigentia. Nisi protoplasti caruissent fruetibus arbo- 
ris vetitae, non tentati fuissent ad eos comedendum, sique Deo fuissent per omnia 
similes, neque concupiscentia obtinendae l:uius similitudinis in iis excitari potuis- 
set (Heıs.). Singulatim quae ad mala irritant, “ab altera parte ex defectu co- 
gnitionis, sapientiae et virium, ab altera ex perversitate voluntatis et affectuum 
intemperie atque dominio oriantur. ‘Ex ignorantia apparenter bona sed quae 
vere mala sunt, frequentissime appetuntur. Insipientia pravum suggerit con- 
silium, errans in eligenda legitima atque optima bonum sectandi fugiendique ma- 
lum ratione. Nec minus impotentia ad fraudes dolosque et alios illicitos mo- 
dos sollicitat, quum viribus destituatur concessä via ad finem suum perveniendi; 
quemadmodam Ex-Israelitae Jacobei, sustinendo afflictionum oneri impares, ad 
excutiendum illud abnegatione veritatis extimulabantur ; quo etiam hoc pertinet, 
quod homines externi carnalisque suavitate abripiuntur ad internam rationis coM- 
scientiaeque veritatem ac bonitatem s. negligendam s. adeo oppugnandam. YVo- 
luntas mala 'aliis male, at sibi ipsi supra modum et contra rationem bene, 
eoque ipso vult pessime, interque alios illos nullis peius, quam qui non, ut ipsn, 
volunt male; hinc odium proximi et praecipue piorum, at sui ipsius coecus et 
immoderatus amor, hincque porro tentationum malarum lerna. Hinc 

I) Homo debet 1) tentari, 2) tentare. Est ex ipsius creatoris voluntate 
nalura tentationis per carnem capaz, per incrementi gradationem indiga, 
per res circumpositas particeps; externi demum hominis per externa et corporea 
exercitatione exercetur, firmatur, probatur internus homo. — Qualis autem quis- 
que sit, quales alii, id tentando demum experiendoque quisque discimus. 

1I) Deus nequit 1) tentari, 2) tentare. "In sanctissimum nulla turpis, in 
beatissimum nulla tristis cadit tentatio. Est ‘Deus omniscius adeogue ex insch-" 
entis nunquam tentatur; est idem sapientissimus quem nulla sinistra transversum 
egunt consilia; est infinite potens ut minime necesse habeat a viribus derelictus 
meditari dolos...; est summe bonus et sanctissimug ; est "incorporea, immutabi- 
lis et perfectissima mens’ adeoque ‘nullius rei in maxima emphasi indigus’' nulli- 
usque mutationis capax, quo circa nequit nec perfectionis felicitatisve suae quie- 
guam s. perdere s, addere, nec "timore attentari, nec “spe impetrandi adhuc alir 
cuius boni lactari atque irritari, nec gaudio ubi impetraverit pertentari' (Hkıs.).—. 
Tentare autem nec bono, nec malo sensu potest. Est enim sanctissimus ideo- 
que ad peccandum irritare et seducere nequit; idemqpe.scientid praeditus falls 
flectique ac vinci nescid, ut igitur sensu exaeto et obiectivo ne. possit quidem 
dici quicquam experiri et explorare. Omnia, cuiuscungne tandem’ sint temporis, 
loci ctt., scit, tenet, complectitur. Experimento nec eget nec adeo tangi poteat. Hine 

III) Peccati causa in homine nec vero in Deo quaerenda. . Amant homi- 
nes, quo se excusent, alios incusare. Auson, Cupid. crucif. v. 63, ‘se quisque 
absolvere gestit, transferat ut proprias aliena in crimina culpas’ 1) Ad ho- 
mines provocare, prima tantum specie satisfacit; s. pellectos se dicant s. co- 
actos, concedere debebunt resisti potuisse. Itaque 2)ad Deusm pleraumque con- 
vertuntur appellandum; ab eo enim totos se pendere, facile docentur et rationis 
oüx alrıös elmı alla Zeug za) Moipa xal jepoyoins ’Egivvüs — dlld Tl xev 

Eon; Beös dıd navıe relsvrä. Plaut. Aulul. 4, 14, 7. Deus impulsor mi- 

i fuit. Ter. Eun. 5, 2, 36. @Quid si hoc voluit quispiam Deus? Eurip. 
Orest. I, 282sq. Orestes Apollini: 4ofl« d2 ueupoua: Östıs u’ dnaaus Epyov 
Es avocıwıarovy, Senserunt tamen iam antiqui, temere et impie talia iactari, Ita 
Hom. Od. 1, 32sqq. & 070: (inquit Jupiter) olov dr vu Yeods PBoorol al- 
zuowvras ! BE nulov yao yacı xax Euuevar ol BE za aürol opijorw KraosiL- 
noıy ‚ün£guooov AlyE Eyovaıy. Epicur. citatus ab Oecum.: ö Hsiov re xal 
kaxagıoy" oÜTE auto nouyuara Eyeı odıe Er£goıg maplyeı [dnelgaotog 
regal: ovdeva!] cll. Plut. vit. non esse suavem sec. Epic. p. 1112. D. zarv- 
av ulv nyeuov Ayadoy, nayıwy di narno zaulov [ct Iac. 1, 17.] &xeivos 
korı, za yavlov oVdlv moLeiv avıo Iluıs Osaep 0008 maoyeıy. ayadöc 
yao &orıv. ayado di neol obderös dyylvera ıpIovos vÖre poßos ovze doyn 7 
uloos. M. Antonin. 6, 1. 6 ryv Olw» ovolev dıoızöy Aoyos ovdenlav dv au- 
10 altlay Eye ToU xaxonoıslv. zaxlay yag oüx Eyeı ovdE tı xaxüs noLei 
ovdt Blonıeral vu Ur’ Bxelvov,. Sen. Ep. 95. Quae omusa est Düs bene facien- 


ın Ein. Iso. I, 18. | a 


di? Natura. Ervat:si guls pulat eos nocere vella: non possunt [cf, Eurip. ap. 
Plut, ei 9606 u dadcı pavlov, ovm elod Jeol], Neo acoipere possunt' Inder 
riam [aneloooroı xaxöy!] neo facere... dant malum neo habent. 
Ceterum castigant et coercent et poenas irrogant et aliquando specie mali 
puniunt. — — “Quum ratio hominum excultior non diutius pateretur Deum aucto- 
rem malorum dici, nec tamen natura et causa malorum et animi et externorum 
satis perspiceretur' (Sc#.): delapsi sunt 3) ad Satanam ineusandum, nalu- 
ram malam malique effectricem. Primariam poterant concipere,; quotquot ad 


. -plures Deos colendos adsueverant; secundariam Deodue permittenti subiectam 


acere debebant monotheismi sectatores. Neutri satis bene et sufficienter, Seu 
enim naturam istam divino imperio eximere adeoque prodere opus foret summi 
numinis, quae dici consuevit, monarchiam, seu Deus tandem incusari deberet "qui 
satori malorum omnium ortum dedisset’ (Sc#.) liberamque facultatem servaret. 
Tamen sententia ab Hebraismo adhuc aliena Iudaismum invasit. Ita in notissi- 
mä populi nameratione a Davide institutä, quam poenae loco insecuta sit ingens 
populi strages per angelum divinitus immissa, quod 2 Sam. 24, 1. Iehovae tribui- 
tur, qui regem iratus ipse incitaverit (MD"]. +77 HN MO), id in l. p- 1Chr. 
21, 1. a Satana derivatur anctore (NDN] ZOO "TOI"). Add, Sap. 2, 24 pA- 
„o dinßölov Iavurog eisjlFev eis T. x00u0v. A ludaeis transiit ad Xtianos 
tantamque per omnia fere secula nacta est auctoritatem, ut non solum innume- 
ros in tormenta flammasque egerit eomburendos, sed nosträ etiam aetate iactetur 
in primariis genuinae fidei signis. Quod igitur de hoc tentationis genere, 
cuius tantum fecerunt et. usum et abusum, Jac. silet, id:peofeeto 
nec temere nec casu fecerit, Nisi igitur “pernegare velis ea, quae his Jac, 
dietis maxime consentanea et conseguentia sunf’, ‘vulgaris illa opinio, quae Jur 
daeis debetur, de diabolo tentatore, funditus tollitur, quem h. ipso I. memoran- 
di tanta occasjo fuerat, imo necessitas apostolo (Sc#.), certe si tantam moment 
tsibuisset. Certe diaholus, cuius mentio fit 4, 7., ita.debet informari, ut s. uni- 
versä suä naturä s. certe in religione xt, a Xto quippe victus [lo. 14, 30. 16, 
83, cli. 12, 31. 1Io. 3, 8, al.], totus pendeat a voluntate hominis adeoque non 
magis tanquam peccatorum commissorum causa incusari queat quamı ab aliis hor 
minibus oriunda instigatio. Nee negligendum, quod translatio formae' [Act. 5, 3 
Jo, 13, 2. cll. 27.] et materiae tam arcto vinculo continetur,. ut et facillimns sif 
transitus et difficillima distinetio. Utut autem salvum culpaeque et poenag ob- 
noxium est hominis peccatoris arbitrium, id tamen 


1V) Dei moderationem summam non excludit. Tentantur homines, 
Fit Deo sciente et volente. A Deo tentari dicuntur sermoni 'humano 
et universo et SSae. Negat noster. Ergo accuratior aliqua voca- 


- bulorum circumscriptio statui debebit, @Quaeri potest 3. in aurög 


praeverbiorumque &7z6 et ürsö discrimine, s. in weıpateı. 1) Ad- 
'Tög] ipse neminem tentat plene proximeque efficax; quippe vim 
guam per se inevitabilem et invictam.sponte circumscripsit liberi ar- 
hitrii beneficio naturae humanae impertito, Negaretur igitur divina 
efficacia humanam excludens libertatem. Tentat, solliei- 
tat, prosternit Deus; modo ne absolute et immediate. Ab eo est an- 
tecedens — tentandi facultas naturae humanae insita; consequens vero 
ab humanä liberae electionis actione suspensum esse 'voluit, ‚np. il- 
lius facultatis usum et exitum. Argumentatio bene procedit. Verum 
a) totius Ep. ingenium populare et rhetoricum, b) n. 1. oppositio non 
addicunt; iubent in «örög hanc quaerere vim, quod ipse quogue 
non tentei, idem ille Deus, qui tentari nequit. 2) »An6 Jeov] 
eadem tentatio derivari et potest et debet. quae fit drö räc Idiag 
&rrı$vulag (v. 14). Arctius enim nectit Ürrö quam drrö recteque 
Win. Gr. p. 318: "and Ieod neıpdlouaı von Gott aus, Und wäre: 
(unmittelbar) von Gott als der wirkenden Ursache. At quo latius 
praeverbii ambitus patet, eo negligentius solet locari; ibi etiam, ubi 
re accuratius cogitatä definitiore notione opus erat. Utut igitur do 
locari nequit pro Orc, quia v. c; quae Um Jsod sunt, non eadem 


42 | ComNENTARIUS 


etlam omnia sunt Ur avrod: vieissim tamen fieri ‚potest saepissime- 
que 3 negligentioribus singulatim et serioribus factum est. In eius- 
modi autem exemplis nostrum 'quoque numerandum esse apparet. 
Namque diserte concepto praeverbior. discrimine non solum veritas 
laeditur, quum nihil sit (et rerum in universum et singulatim tenta- 
tionum) quin &rrö Jeoü originem habeat; sed perit etiam eviden- 
tia oppositionis sententiarum (reiectae alterius, alterius assertae) qua 
solä nititur argumentatio. Certe effato v. 17. von. “plane refellitur’ 
(Sch.) sensus v. 13. hie: “oi neipaouoi eis xaraßalvovres ano 
deoü. Negandum igitur ex alter certe parte, quod Wın. adscri- 
psit: “Der Unterschied zw. ano u. Uno bei Passivis, wie ihn Her- 
mann ..bestimmt,..ist also im NT. ohne Zwang anzuerkennen, doch 
beobachten ihn Spätere nicht immer. 3) Ileıpalsı)] seducit ne- 
minen.. Sanctus quippe. Er führt wohl in Versuchung, verführt 
aber Niemand. Talis autem teutatio non detrectanda est; namque 
Ö TöV. drrevexdivra vırnoas meıpaouov [Tods TO eVoradeg rag Wv- 
418 Aoyıouodg Tapdogovrag x. Guyy&ovrag OEcum.] aopalzoregov 
KUTOV xaTacıngag dvoavailwrog Eri zadiorarar rerpaouoig (Tus- 
OPHYL.).. — Verum a) quos tentat, non solum multum irritantur in- 
'terne externegue, sed multum etiam abripiuntur et prosternuntur. 
Fit Deo nec inscio nec (impedire enim valeret!) invito. A Deo igi- 
tur abripi et prosterni non minus recte dicerentur quam tentari. 
Certe b) quae sancta, eadem etiam infinita cogitari debet aotio divi- 
na, ut igitur sensu exacto et obiectivo ne tentare quidem et explo- 
fare dici possit Deus quippe omniscius ctt. c) Cohaerentia turbatur 
a). cum antecedd., si seducendi notio per totum comma aequaliter 
producitur [Prr.];- fit enim saltus ab iis, qui afflictione exercebantur, 
ad’ eos qui ceciderunt victi, ideoque praesens reıpal. minus com- 
modum foret, non tam wer verführt wird quam wer verführt wurde, 
-sreıgalönevog suppl. xai 00% Vmoueivag' (Smu.); f) commatis ipsias 
et seqq., si dilogia statuitur haec, ut “priori loco significet simpl. ad- 
versa pati..posteriori malis sollicitari ad defectionem [Hr. (cell. Mt. 
8, 22, Io. 2, 23 sq.) Mr. (miserüs esternis inclinari ad peccandum, 
singulatim ad uposiasian) all.; add. Phot. Ep. 121. 01 rreıgaouöi 
meıpaboustrwv ylvovrar rreigaonol, un neıgalouerwy de OTeyarwyv 
x. Soaßzlan zageitıoı]; namque de universo peccato .agit v. 14 sg. 
ipsoque v. 13. quousque uterque significatus pateat, difficile est di- 
ctu. Quitres modi quum non satisfaciant, a vocabulis frustra adstrictis 
ad rem confugiendum est. “Non tam diversa et distincta est signi- 
ficatio, quam eadem; discrimen est kominum ipsorum (Smu.). Notan- 
dum np. quod de rebus divinis sermo humanus non potest habere 
nisi translationes et imagines. Itaque non tam formulae ipsae mo- 
mentum faciunt, quam quo animi mentisque sensu concipiantur et di- 
cantur. Pie igitur et salubriter agnoveris, te a Deo educante affligi, 
tenteri, sollicitari; modo utare ad animi et consolationem et in vir- 
tutis negetio incitationem ac firmationem. Impie imprudenterque eo- 
dem provocaveris tuam excusaturus 8. segrlitiem s. pertinaciam. Ita 
enim translationum imaginumque immemor humanas formulas sensu 
proprio et eorporeo ad Deum transferens, auctorem eum faceres ma- 
litiae, quam et Dei idea a nemine prorsus aliena et liberi arbitrii 
omnibus insita conscientia kumanam arguunt. Adeoque ca etiam, 


ın Er, Iao. J, 13. 48 


use SSa de Deo et.tentante [Gen. 22, 1. Deut, 8, 2. 16. 13, 2.8, 
s. 189, 23. 66, 10.].et tentato [Ex. 17, 2. 7. Hebr. 8, 9. Deut. 6, 16. 
Ps. 78, 18. 41. 56. Mt. 4,6sq. Act.5, 9.15, 10. 1Cor. 10, 9. 12, 3. 
identidem habet, quaeque Deum mali etiam creatoregı [Ies. 45, 7. 
malorumque -factarem [Am. 3,.6.] diserte pronunciant, non tam ex- 
cusafione egent quam piä: sibi informandi et applicandi circumspe- 
ctione ??), Unde lidend . scriptores niagno studio et consensu pro- 
stratum eunt quoscungue Deum jn ‚malis incusandi conatus; ut Prov. 
19,3 (Lxx: apgoovyn avdgos Amuaiverar Tag Ododg avzod, Tor 
de Heov eirıöraı TH xagdig aürod) et Bir. 16, 11—20 °°), qui- 
bus socium se adiungit noster. Tale ‚quid undeig Aeyerw] nemo di- 
cat, quod sane ita extendi potest; nec sibi.soli nec etiam aliis, 
“weder aüsserlich. noch innerlich  (Bne.); namque si apud animum 
non contigit contraque testztur conscientig, non opus est refutatio- 
ne; adstrictioni ayutem (ex hebr.): ze cogitet, ne sententia qui- 
dem favet. Eo igitur redit n. l. cohortatio: si quis affligitur, s. af- 
flictione sollieitetur tantum s. sollicitatione vincatur, caveat divinam 
necessitatem sibi informare adeove praetendere. Nec negligen- 
tiae se det, ut solent 'qui alios semper (Deum, malos genios, ho- 
mines) incusant, nec animum despondeat. A Deo'non tentamur 
in peius (ut perdatyr’virtus humana) "sed.educamur, exercemur, ca- 
stigamur, emendamur. ‚probatique et ‚sgectati reddimur” (Scu.). tenta- 
tionumque ipsarum ‚non natura gliqug. vim.humanam exsedens, sed 
“nihil nisi propria. cupigitas'. est .cgusa ‚et fons. Valet igitur nunquam 
1 . " .L \ I 61} 

non, quod P. 1 Cor. 10, 13. suis :aflirmat, szeıgaouog oUx EiAnpev 
ei un @vdgwreuvog,. quadque Deum. appellat ita fidelem, ut non per- 
mittat nos tentari supra facultatem; fma:cum tentatione faciat eius- 
medi eritum, ut ‚ferendo vincgre gossimus, ut igitur vinci propriae 
sit culpae. — Quae ita effecta est 

V) Vindicatio providentiae divinae in malis eliam salvae, nou solum le- 
ctorum neceasitatj sapientex eraf, attemperata , sed etiam omnino satisfa- _ 
cit, modo (quod profesto debes), memingris. . optimi maximi Dei sc exerentem 
potentiam atque taın sanctam quam dvungvduvov (Tationi reddendae non obno- 
xiam) operationem explicatu perguam esse difficlem, imo in multis captum no- 
strum plane transcendere et mysteriis haud abs re ‚accenseri’ (Hzıs.), ingenue 
(c.-AGSTIno) professus: "agnosco modulum meum, sentire .mihi videor etiam mo- 
dulum vestrum ;, altius hoc est incrementis meis .et. fortius viribus meis, puto, 
quia et vestris. Demonstrationem eamque omni ex parte plenam profecto non 
voluit. Quid enim iuyisset, philosopbis gratificatum esse distirctionibus, quae ex 
alterä parte ne ratiocinationis quidem lege firmae.?*) sunt, ex alterä vero nonnisi 


32) “Mosis et Prophetarum dictio sublimior est sobrieque frequentius per tro- 
pum explicanda, Nunquam ego adducar, nunguam, spero, alius quicungue pru- 
dens et Dei reverens adducetur ad existimandum, verba Ez. 14, 9. ipse (falsus) 
propheta si pellectus fuerit ut eloquatur vbum,.ego Jehova pellexi prophetam ip- 
sum, proprie et secundum literam esse intelligenda. Theologi quoque (ut Bez. 
Lr».) locutionibus saepe aequo durioribus usi sunt..at.recentiores, quod laudo, 
eas emollitum iverunt (Hzıs.). Operae pretinm videbatyur adscribere, quia re- 
centissimi induratum iverunt coniectä, in illam mitigationem haereseos hypocrise- 
osque calumnjd. . 33) 11. Mn einns Orı dia zugıov aneornv‘ d yag &ulon- 
oev, ob noımosıs, 12. Mn elnys Orı alıös ue Eniaynoev’ oü yüg xoslav Eyes 
avdoös auaprwiod., 14..dpijxev (dvdgwnov) &v ya) diußovllov avroü. 15. 
"Eoy Hıns, Ouvryonosis Evyrolas.. 17. Evarı dydgunuy n Lam x. 6 Iavaros 
zul © Euv eddoxnan dodmasıaı auıh. 20. Oux Evıellato ovder) doepeivy, x 
oux Blwxzy üvecıy oöders üpegsasew. . 34) Ita quod ooncupisoentiae ma- 


\ 


2 CONMENTARIUS 


mentem ad fiduclem ablegant ?*) simplici et Immot& pletate tenendam ?_ Maluit 
experlenti& niti atque usum vitae tenere,. quam de possibili einsque s. vanitate, 
a. veritate ac necessitate longaa Instituere argumestationes. Keine förmliche (all- 
seitig begründete) 'Theodicee od, Vertheidigung der höchsten Weisheit u. Güte 
des Welturhebers gegen d. Anklage der Zweckwidrigkeit in der Welt (Acarı); 
dem Ap. war es ım echt xstl. Sinne genug, ohne alle S ion, einfach un 
klar‘ [ex ips& Dei notione] ‘das der Sittlichkeit so schädliche Vorurtheil zu ver- 
drängen, dass Gott selbst die Menschen zum Bösen reize, und dass sie folglich 
einer höhern Gewalt nachgeben müssend, für ihre unsittl. Handlungen nicht 
verantwortlich gemacht werden könnten. Um seine Lehre aber auch praktisch 
su machen, giebt er im Folg. [ex internä cuiusque hominis conscientiä] “e. klare 
herrliche Beschreibung des Ursprungs des Bösen, das im ersten Beginn unter- 
drückt, nichts über den Menschen vermag, aber wenn es nicht ge mi wird, 
wie der Quell im Fortströmen wächst und anschwillt, und seine Ufer durchbre- 
chend, Unheil und Verderben verbreitet (Gss.). , 

14. 15. Monstrat unde et quo deinceps modo peccatum na- 
scatur. Fons est euiusgue cupiditas idia] propria (quoad quali- 
tatem et originem), eines jeden eigene (dem: Menschen eigen- 
thümlich zugehörige, niemandem schuldzugebende sondern blos sich 
selbst zuzuschreibende) sinn!. Lust (Bmo.). Docet igitur ipsa ar- 
gumentatio, d7z6] referri debere ad sreıpa@teraı] nec vero (Bua. 
Kuarr. Grasn.) ad d6sixöuevos x. deleatönevoc] quae demum ex- 
plicatio sunt: sollicitatur a semet ipso ita nempe ut abstrahatur 
ah officio libidinibusque irretiatur. 'Verba “metaphoram habent a 

iscatu et aucupio petitam.  Hlud est elicere bestias e tuto, ubi 

tent, in locum hamis retibusve expositum, per Alicem s. fistulam, 
hoc inescare, a deAsap esca’ (Scn.). Translata ad affectuum cu- 
piditatumgque illecebras eandem distinctionem servant ; “ertrahit 
et abstrahit tentang concupiscentia cum a bono avertere nititur, ine-- 
scat cam ad malum impellit’ (Heıs.); ut igitur abstractio non solum 
differat ab inescatione sed etiam praecedere debeat omnino- 


teriale s. antecedens (facultas ac necessitas concupiscendi) a Deo (creatore et 
conservatore), formale autem 3, consequens (usus abususve) ab homine (in alter- 
utram partem eligente) derivatur. Sane quidem ‘conchpiscentiae affectus per 
se non est malus proindeque nec productor eius Deus mali aunctor, vertm usus 
atque obfectum reddunt eum malum. At possunt etiam bonum imo optimum ef- 
ficere, si nimirum ad bonum feratur concupiscentia.. Quare etsi Deus procreans 
concupiscentiam materialiter sit causa sine qua non homo tentari ad malum queat, 
cum concupiscenti& non existente nec male concupiscere homo possit, haud ta- 
men malitige in concupiscendo auctor evadit. Enimvero haec ab usu aut potius 
modo utendi dependet, utitur vero 'et quidem libere su& concupiscentiä homo. 
Secus si comparatum esset, omnium in toto qua patet mundo peccatorum causa 
Deus, quippe qui peccatores omnes..quoad mentem, corpus ac utriusque facul- 
tates singulis momentis conservat i. e. denuo producit, existeret; quod dictu hor- 
rendum est (Heıs.). At apertus etiam eirculus. Quid quod in Deo 'vivim 
movemur et sumus (Act. 17, 28) hineque omnes guoque animi nostri vitales 
motus, ad quos pertinet concupiscentia, producit’; ut igitur ratiocinando 
haud difficulter effeceris antecedentie auctorem Deum eundem etiam esse debere 
consequentis. 35) Ut quod peceatum sit modus ao praesidium ad virtu- 
tem perveniendi, divino consilio dispensatum [R. 5, 19. 21. cil. 11, 32], necessa- 
rium in naturä finitä eäque liber&, nullum in naturä infinit4 (in quam ne notio 
quidem defectionis cadat). Quarum argumentationum is denique erit exitus, 
‘Dei ad omnia ipsaque etiam peccata se extendentem providentiam ita tueri, ne 
fraus fieri illibatissimae eiusdem Dei sanctitati et Bibertati kumanae voluntatis.. 
et ne immunis pronunciari peccator a culpa videatur (Hsıs.), um vormalige aus 
Mangel an Nachrichten unbegreifliche Dinge so wie um künftige od. blos mög- 
liche Vorfallenkeiten unbekümmert, soll man, auf die enwart sehend, alleweit 
versichert sein dass Gott nie Ursache der Sünden sei’ (Buc.). 


ım Ep. Iao. I, 14. 18. a 


que magis sit “violentus et brutus impetus, inescatio vero blanda es 
arguta persuasio. Ille in animo et sanguine est situs nec incom- 
mode a Luciano assimilatur eguo insano, ut, qui ferantur quo vol 
ptati, quo ambitioni, irae aliisve affectibus videatur, avehantur non 
unum duntaxat equum, sed multos insilientes, furiosos autem omnes. 
Haec peccati “partim eraggerat commoda, partim damna extenuat. 
In lectoribus Iac. abstractio fuerit a religione xt. utut egregiä affl« 
ctionibus tamen difficili, izescatio vero 'iudaicae religionis, culus 
‘mon omnem exuerant amorem .atque reverentiam, emolumenta et 
vacuum omni persecutionis metu exercitium. Est igitur verborum 
nec A) Hysterologia [Goman.| quod sc. piscis inescatus demum extrahatur (quem- 
adm. de crocodilo capiendo Jedealeıy et 2Felxveıy dixit Hdt. 2, 70); et misere 
extenuatur imago et pessime pervertitur applicatio; nec B) Hendiadys [Heıs.] & 
d. 2ielxousvos deikarı (quemadm. sec. Philon. oudey dorw 6 un noös ndorns 
delca0dtv Eilxvoraı); cogita non solum allici sed etiam fixum haerere (Hes ch. 
deisaleı- &anarg); nec C) Mera cumulatio, "ut tentationis notio plane exhauri- 
retur (Pr.); sed D) @radatio: (vom rechten Wege ab) angezogen 
und (durch die Vorstellung eines besondern mit d. Handlung ver- 
bundenen Vergnügens) gekörnt (angelockt und festgehalten), da» 
Gemüth immer näher geneigt bis die Handlung beschlossen und be- 
gangen worden über dem Verlangen nach solchem Vergnügen (Bnc.); 
minus ad vba graeca presse: fortreissen u. fangen, überlisten (Grasa.)> 
Cf. 2 Ptr. 2,14. 18. dsAealeıw Wuyag Gormpixvovg...2v Zrrıdvuiarg 
oapxög ?°). — Accedit translatio specialis ad amores meretricios 
pellicientes ?”). Unde bene sibi constat imaginis continuatio 

15. "Libido mulierem agit lascivam, quae adolescentem innocen- 
tem pellicit in suum amplexum quumque ex eo conteperit, filiam 
edit 77» Guepriav, quae filia rursus adulta et matura misero patri 
letum parit (Sca.) cell. Ps. 7, 15. Iob. 15, 85. Ies. 33, 11. 59, 4. ubi 
18, 529 dr. simili gradatione bar, mar, 751 ?°). "Erzidvuie] concı- 


36) Exterorum finitimae sunt et formulae et sententiae. Ita (in Socratis 
disputatione adv. Aristipp. de voluptate) ap. Xen. Mem. I. 2. animalia dır. de- 
lealöusva, 17 EnıIvulg ToU payelv Ayousvo mode 16 dAleao alloxeodas [cik 
Ael. NA. 6, 31. vnd rüs ndoris Eixöusvor noolacı x. Ka 115 Saldoong] ade _ 
diturque 00x00» doxei 001 aloyoov eivan dvdgwWnp Taira naoyeıy Tols dPOO- 
veoraroıs tov Inolwov; ita sec. Plut. de serä num. vindict. 50 yAvxd zug Irre 
Suulas öcnep Öileap Llixeı [cll. Hdi. 1, 12, 10. ö ulv obv ovıw' ıöv djuov 
&delfalev] et sec. Cic. de senect. 13. ‘divine Plato escam malorum voluptatem 
appellat, quod eä videlicet homines capiantur ut hamo pisces. Notissimum est 
Ovidii trahit sus quemque voluptas multaque habet c. nostro l. comparabilia Lw= 
ciani dial. piscator. Add. Phil. quod prob. lib. p. 888: eö noös Enıdvplas. 
E&lnvvera N Up ndovjs delealeraı. 87) Oia Eraupls x. udylos 0voR 
ndovn per stupri conciliatores dyxıorosuaeres et sensils delenonoe fecile subhr- 
gat ıöv voüv, Aoyıouoy, qui auırlza delsaodes, UnNxoog Ayd’ NYEUOYOL...- 
ylyercı (Phil. de mund. opif. p. 38); add. de formulis Aristot. Polit. 5, 10 
700R Tüg yuvaıxos BEelxuodels. Athen. 13, 8. dıa 79 öuıklay robs konorös 
nooseixvonoseı. Max. Tyr. Diss. 21 p. 206. ndovais deleaogevres —de re, quod 
Plato ın9 zöy Enıduuv olenoıw dixit yvyaızawitıy (sec. Dion. Longin.) quod- 
que Prov. 7, 19-21. stultitia ad peccatum sollicitans meretrici pellicienti ass? 
milatur et Cic. Off. 2, 10. drr. voluptates, blandissimae dominae, maiores par- 
tes animi a virtute detorquere, et dolorum quum admoventur faces, praeter mo- 
dum plerique exterreri, 38) Add. Phil. (de sacrif. Abel.): 7 YVoıs OOR 
yEycoıy noayusıny Sgıoev Ev ıbuyi duvaır, di ns xuopogei x. alive x. dno- 
Llxıeı noAle dıavom öv HL anoxvoutvoy ıl. et Max. Tyr. 41, 8. 7 yu 
&ovola [dmı9vula] zvloxeı Te zul Teisopopei, w Ovoua Aoxdmole [Iaveros 
Avrov To &oufvov alıla, Jeös dyafııos. — Larga exempla praeter Hxıs. de- 
derunt Wrsr. Lösw. all | 


e 7 COuMENTARIUS 


piscentia, libidos Cic. voluptas, Plat. 7dov7, Hebrr. gm (etiam 
N et RN) et ıpıön. Quanquam non per se mala, fit 'tamen si 
per se stal.i. e. absque rationis luce et regimine. @Quum autem in 
carne (et sanguine) sita adeoque et externis afficienda et internis 
adversaria, in omnibus ac singulis a morali conscientiae dietamine 
ınagis minusve abscedat: in malam plerumque partem dr. de pravis 
affectibus (hebr. ya "ı fictio i. e. cogitatio, meditatio mala Gen. 
6, 5); quod tamen h. |. non tam (Hr.) inest in voce dmusvulag 
causa enim et fons peccati est facultas concupiscendi ipsa!)) quam 
in addito ovAAaßovoa] quando concepit foetum suum — ita np. ut 
homo z7 Errı$vuig, quam interrumpere deberet, sensim ipse cedat 
et consentiat, incipiat velle, optare rem sic propositam (Smr.), “ut 
vires cupiditas prava acgquirat eundo (Jasp.) —, eundem etiam suo 
tempore rixteı)] parit, in lucem edit. Quum foetus et natum res 
sint non solum eiusdem indolis sed eadem, cogitanda est &uaorie] 
peccatum, quod primum interne concipitur, deinde esterne paritur ; 
obiectum igitur alterius sententiae est peccatum internum, prava 
sensa et consilia, alterius vero peccatum externum, prava facta. 
Apparet utrique verbo suam manere vim, ita ut nervos imaginis in- 
cidant quicungue comparant notissimam redundantiam narratorum VTi: 
“om mm) Est quasi historia peccati inde ab Eva; sic quotidie 
innumera patrantur peccata’ (Jasp.). Sns.: “si cupiditati aut quali- 
cunque affectui locum dederis, haud citra factum tes manebit: ea 
enim quamvis tacite ac clandestino malum fovens, nisi stalim prin- 
cipüs obstiteris, certissime in peccatum erumpet' (Hr.). 

Quemadm. peccatum intus generatum extern demum actione 
revera naseitur, ita etiam actionibus demum adolescit ad ma- 
iora in dies virium incrementa. Hinc de auaoprie in lucem iam 
editä pergit arroreleadeioe ünoxber (s. quod, alterius formae, in 
paucis Cdd. est: &noxvei) Javarov] ubi consummatum fuerit, 
enititur mortem (in ipso homine, ita tamen ut externe etiam con- 
spiciatur).. Namque “nos non damnabit morti affectus, si abortiat, 
sed ita demum, si deliberatäs easque malas actiones pariat' (Gr.). 
Cogitandum non tam A) peccatum patratum [Lrn. (d. Sünde aber 
wenn sie vollendet ist) Ma. (zu Stande gekommen) Bu. (— reydei- 
oa)]; friget quod a praeced. rixreıv sensu non differret insuperque 
verbum proprium esset medium inter translata: etenim si.vel c. 
Hr. verteris: editum in lucem, progenitum, est nonnisi sensus; sed 
B) peccatum adultum, ad maturitatem quasi perductum (cf. Eph. 
4, 13. eig avdpe vElsıov eig u£roov HAıxiag. Hebr. 5, 13 sq. al.) . 
[CALv. (perfectum peccatum non intelligo unum aliguod opus perpe- 
tratum, sed cursum peccandi completum') Pr. Scu.); imago non mi- 
nus elegans quam apta: peccatum ubi adolevit i. e. sui quasi iuris 
factum dominationem in hominem nactum est, “sobald sie nicht nur 
einmal begangen worden ist sondern nach u. nach e. unumschränkte 
Herrschaft über den Menschen errungen hat, wenn sie gleich- 
sam grossgezogen ist zur Lasterhaftigkeit” (Gmasu. quanquam 
vertat: wenn sie vollendet ist). Etenim Javaroy] mortem, cogita 
Omnigenam miseriam atque perniciem (Mr.), quae peccati eritus ek 
poena est. (R. 6, 16. 21. 23.) ideoque quanquam in terris fundamen- 
tum ac fastigium habet mortalitatem mortemque corpoream, etiam 


m Erlol,1 4% 


ante et pöst hanc mortem obtinere ac durare potest tanquam cöndk 
tio animi torpidi et quasi enecti. Seripsit ex opp. v. 12: “Sicut qui 
tentatus superat, praemia vitae meretur, ita qui concupiscentiis suis 
illectus a tentatione superatur, merito ruinam mortis incurrit (Be».). 

Universam imaginem quod attinet, utut tropus nec mutatus 
(Ges.) nec durior (Mr.) est, attendi tamen oportet eum "magis e na- 
tura rei ipsius explicandum esse, quam urgendam similitudinem mu- 
lieris quae coneipit et modum quo fiat (Ma.). Inde non opus li- 
teris, quod ’Enı$. Au. Od». “vim personarum habeant, maiusculis 
(Pr.); incommodum (adeo adversus veram ellipsium legem) ex- 

L v3 [4 .p» ® 

plere: ovAA.] sc. &v yaozgi, &x Tod avdgög (Pr. Ges.); artificio- 
sius applicare: “ Zlat die Begierde sich wie eine Buhlerin an den in 
ihre Netze gelockten u. gefangenen Menschen fest angeschlos- 
sen, denn dieser Begriff liegt in ovAA., so dass sie auf das In- 
nigste mit ihm vereint, gleichsam von ihm empfangen könnte, so 
wird die. Frucht dieser Vereinigung nicht ausbleiben, das Kind die- 
ser strafbaren Liebe ist die Sünde, deren mächtiges Wirken das 
grösste Elend herbeiführt” (Gss.). Bene Buma.: "Obgleich Satan, 
böse Leute, auch aüssre Verknüpfungen der Umstände u. die Vor- 
stellung mancher Scheingüter das Ihrige dazu beitragen, so geschehe 
doch (versichert der Ap.) die eigentl. Reizung zum Bösen, die dus- 
geburt u. das Entstehen sündhafter Handlungen dadurch eigentlich, 
dass die innern Begierden in eine unordentliche Bewegung gesetzt 
und durch verworrene Vorstellungen eines Scheingutes u. Vergnü= 
gens daran zum Uebergewicht gebracht werden. “ Anstatt dass er 
sagen könnte, Gott stirafe die Sünde mit dem Tode, setzet 
er, die Sünde selbst gebiert den Tod, um dieses Strafübel 
für eine eigentliche Ausgeburt der Sünde auszugeben u. die Unaus- 
bleiblichkeit dieser Verbindung anzuzeigen. So wenig Gott Urheber 
der Sünde ist (wül Jac. sagen), eben so wenig ist er auch Urheber 
der Strafe d. Sünden, des Todes; als welche Strafe. aus dem vor- 
hergehenden Uebel entstehet. 

Sententia, ne ab exteris quidem aliena, per totam SSam bene sibi con- 
stat. Quemadm. enim Jesus 779 0aoxa opposuit 79 zsveuuer. TD [wonooüvss 
dixitque ogpelsiv oödev (Io. 6, 63), ita etiam Paulus appellat oapxa Kuapılas 
(R. 8, 3) nec pugnat c. lacobo, quod auaprlav facit matrem &mıdunlas. Fi- 
tiositas enim et peccandi est facultas, imbecillaac caduca carnis indoles, ade- 
oque libidinis ad peccata instigantis fons, et peccandi actio (auapınuc) ex 
istä imbecillitate profecta, adeoque- eiusdem libidinis fructus. Ubi caro et 
sanguis est, libido enascitur per ipsius necessitatem naturae totaque et omnis 
“cum carne demum exuitur (R. 6, 7. cell. 1 Ptr. 4, 1). Homo vero, quum non 
tgtus caro, praeter animalem naturam praeditus est meliore quadam et altiore, 
quae mens et ratio, in SSä ut plurimum apiritus vocatur, si Ron xara oa 
transigat aetatem sed vivere conetur xara zıyeüue, si spiritu impetus et libidines 
carnis frangat et coerceat, si magis magisque in dies, quae inhonesta sunt vel 
fucundissima carni, repudiet, quae vera, recta, bona vel molestissima tristisstumm- 
que carni, affectet, si häc viä sese expurget ab omni labe carnis, sanctitatem 
spiritus hac ipsa re praestans religiose: is tandem häc vitä defunctus cum carne 
subactä deponet quoque «uegriay atque in alterä vitä metet ea quae spiritu 
colendo Et conserendo per hanc vitam pepererit, dum omnis cultus et ornatus 
carnis, omnis quaestus rerum terreharum eum carne ooniputrescet, evanescet, Mn 
mhilum redibit' (Scn.). ' 

Ceterum Jac., monstrante argumentationis nexu et conformatione, scripsit 
hominibus, qui ad Deum incusandi temeritatem abripiebantur fals& aestimatione 
sortis suae perquam calamitosae, “inprimis cum non tam propter sun peccata, 
quam propter Deum et fidem in eius: fillum tentationes paterentur ideoque aihil 


48 . COwmENXTAasIUs 
esset proclivius, quam ut Deo quoque auctori eas attribuerent. Qui erat causa 
causae.s. evangelli praedicati, hunc etiam putabant iure se posse dicere causam 
causati i. e. tentationum propter evangelium ipsis subeundarum’ (Heıs.). Qua in 
re vix momentum fecerit Foganoram pessima licentin, qua mayız HG dyddnxay 
8o0a nag' aysensnomıy Övelden za) woyog Barı, xAEnıEıI, moıyevey Te xal dh 
Ankovs drrazeveıy (Xenophan.); nec etiam VTi qualia 2Sm. 12, 15. quod Jeh 
va percusserit puerum Bathsebae; omnium minime Simonis Samaritani (sec. Xtt.) 
s. Judaei Cyprii (sec. los. Antt. 20,7,2. qui eundem dixit se magum simulasse, 
all. Act. 8, 9 sqq.) commenta; rectius appellati sunt Pharisaei, quorum op» 
niones latissime per Iudaeos erant diffusae. Harum huc facit, quod quanquam 
non omnem, tamen plurimam actionem humanam in fatum et astra reiec® 
runt [los. Antt. 13, 5, 9. 18, 1, 1. dbjud. 2, 8 extr.], adeoque fortasse non te- 
mere dicti sunt 05 zuyi) x. eluapueyn Enıyodporzss 179 TÜV auegravörıwy . 
noutıy (Constitt. app. 6, 6); porro quod externe potius quam interne peccatum 
aestimantes pravae singulatim cupiditati exiguum vix crimen tribuebant [vd. inter 
pretes ad ‘Mt. 5, 21 sqq.]; denique quod magnam sanctitatem prae se ferebant: 
posset igitur eorum castigatio sequentibus etiam eo aptius continuari, quo facilius 
pro arrogantiä su& bene facta sibi solis adscripserint. Vd. Heıs. p. 159 sqq. cuius 
etiam commendandae sunt Dissertatt. (XV et XVI) in v. 13. 14. p. 491 — 540. 
Add. Porrı Exc. I. (supra iam laudatum p. 4.) eundemque (in v. 13) Acsrı 
p. 155—63. Nec alienum fuerit, quod de Pauli sententiis male a quibusdam 
usurpati?s Smr. monuit; quemadmodum enim posthac foede nonnunquam a Prae- 
destinatianis sunt perversae, ita iam tum obnoxiae fuerunt abusui [R. 9, 18. 2% 
11, 7. 8. (7, 17sgq.) cell. 3, 8.] commode recteque a Jac. castigando. 


16. 17. Eo tamen, quod non Deo sed homini tribuenda est 
‚ culpa malorum, nolite in alterum errorem abstrahi, ut np. bona 
Quoque a summo numine abiudicetis; omnis datio bona pariter 
atque omine donum perfectum coelitus descendit, a patre 
profieiscitur qui siderum adeoque omnis lucis et vitae ipse p= 
rens, spiritualis mundi quasi sol est, at totus alienus ab omni, 
4uae ne a lucidissimo quidem sidere abest, et loci varietate 
et vicissitudine lucis ac umbrae adeogque nulli plane mut»- 
tioni aut imperfectioni obnoxius. 


Fiuctuant 1) verborum connexio; ter oratio dovvderwc con- 
tinuatur; 2) translationum applicatio; explicatio in varias partes 
temere distracta fuerit; legitimum harum fluctuationum tollendi prae- 
sidium intereludit 3) argumentationis ambiguitas; sedes sentem- 
tiae: nraoa dog Ayaıı ..avwdev 2orı non prorsus vindicata est 
ab ambiguitate a) vocis zzavrög, b) cogitationis 8. per se m» 
uus definite informatae s. impeditae effati alius scriptoris mutuatione. 
Paucis: A) ex ipsa verborum facie oratio ita continuatur, ut novo 
errori ex antecedd. (13—15) facillime oriundo partim generatim e 
Dei natura (16. 17),.partim ex speciali Xtianorum experientia (18) 
occurratur: Lasset euch (aber) nicht irre führen (mit dem Bösen 
auch das Gute Goit ab und dem Menschen zuzuschreiben); alles 
Gute u. Vollkommne ist Wohlthat u. Gnadengeschenk Gottes; er ist 
gleichsam die geistige Sonne (Quelle alles Lichts und alles 
Segens), keiner Veränderung (der Gesinnung) u. keinem Schatten 
(des Bösen) unterworfen; unsre Bekehrung selbst verdanken wir 
(nur) seinem freien Willen; — —nec tamen exclusa est B) argumen- 
tatio antecedd. commatum momenta eomprehendens (16) eaque et 
emplificando (17) et speciatim ad Xtianos applicando (18) confirmans: 
Lasset euch (also) nicht irre führen (Gott schuld zu geben, was 
doch nur Ausgeburt menschlicher Lust und mithin eigne Verschul- 
dung ist); nur Gutes u. Vollkommnes kommt von Gott; er ist die 


ın Er. Iac. I, 16. 17. 49 


Geeistersonne, unwundel- u. unverfinsterbar ; sein Geschenk ist na- 
mentlich auch unsre Bekehrung ! Quae utraque connexie univer- 
sae tandem argumentationi par pondus addit; edit huc, ut re- 
ligionem xtianam nullä calamitatum mole labefactati 
trenue tueamur: unsere Bekehrung ist sein Geschenk, also 
wahre und dauernde Wohlthat und unverbrüchlich festzuhalten ! 


16. Quod Cod. Al. addit od» certe “non pertinet ad textum 
(Sumı.). . Mn nAaväode] ne a (verd) vid abducamini, abduci ves 
patiamini. Dicunt nostri, “ubi'a grawi errore homines revocare vo- 
lunt, quem' isti tamen levem iudicant’ (Pr.), inestque hoc, errorem 
ab impostoribus suppeditari, quibus tamen resisti et possit et debeat. 
Nec interne nec exemplis firmum est, quod addunt s. fere [Gss. "gewöhnlichk’] 
s. ‘semper' (Hr. Sc#.) ad antecedd. referri. Incipit Sadducaeorum refutatio- 
nem ap. Mt. 22, 29 nioväoge un eldores A. et Gal. 6, 7. separatur interpositä 
cohortatione (xoıywreitw 6 xarmyouusvos TG xarnyodvzı) atque ad sqq. refertur 
(Heög 0U uuvxtnolleıes, pro semente messem faciet homo). Ubi autem antecedd. 
respicit, nunquam finit cohortationem, sed ita interpositum est ut continuet ac 
firmet, nunc illustrando, nunc cavendo. Ita 1Cor. 15, 33. hic est sententiae or- 
do: absque immortalitate genio indulgendum esset; un nlaväcde: facilis est er " 
ror; eurivare dıxzalas x. un auaprarsıe ıl.; 6, 9: Adızoı 'non servabuntur ; 
un rl; oDre nopvor obre tidwloidton. ri. salutem consequentur (ubi non de- 
monstranda erat prior sententia; orditur ipse: 7 oUx oldere TA.; at vero haec, 
omnes illos, quos singulatim enumerat, comprehendi z0ig ddtxoıs, quantamcunque 
isti yr@oıy, nlotıy ctt. crepent); 110.3, 7. simili ratione momentum cohortatio- 
nis: undels niuvaro dus inest sequentibus: is demum sensu ztiano est iustus, 
qui 1ustitiam eliam facit, qui vero peccatum palrat, est 2x 1. dımBölor. 
N. Il. quanquam aberrationem alii ad desciscendum, al ad pec- 
cardum, plerique ad perperam de Deo statuendum retulerunt, co- 
hortatio ipsa ad antecedd. fere est revocata — (Ben. Erasm. Sm. Ma. 
(“nolite Deum facere auctorem peccati ülius . . in vobis est culpa; 
cupiditas nostra abutitur eiusmodi malis externis ad malefactd‘) Pr. 
Hr. Sca. Ges. (“um die Unhaltbarkeit jener falschen Ansichten über 
den Ursprung des Bösen noch anschaulicher zu machen, hebt es der 
Ap. nun noch besonders hervor, dass von Gott dem Unwandelbaren 
nur Gutes komme‘) Grasu. (“so wenig wie Gott der Heilige, v. 13, 
anzuklagen ist, wenn ihr sündigt, kann auch Gott der Allgütige, 
von dem‘ nur solche Gaben kommen, die zum wahren Wohle des 
Menschen dienen, Ursache sein eurer Sünde ; jede seiner Fügungen, 
sie erscheine uns angenehm od. nicht, ist eine gute Gabe’)] — ; incli- 
nant tamen ad sqq. v. c. Gr. (“ne putate vestrum studium sufficere 
sine precibus, ut Judaei non pauci esistimant) et Bme. (füglicher 
: aufs Folg. was als erheblich u. mit dem Vorhergeh. in Verbindung 
stehend bezeichnet wird). Ceterum additä compellatione &deApoi nov 
Gyarınrol) castigationem mitigari, recte monuerunt; temere vero 
a nonnullis iam verbum rsAav&cdaı ad disciplinam astronomicam est 
revocatum, sicut pravi doctores vocentur dor&peg nnAavicaı Ind. 18. 
17. Bona a Deo veniunt. dyw9Jev] superne, coelitus (oVgavo- 
3ey Act. 14, 17), divinitus. CA. 3, 15 (ubi opp. äriyeıos) Io. 
3, 31 (ubi app. dx 7. oöpavoö, opp. &x v. yjs) et 6, 32 sq. (ubi 
coelestis doctrina, per quam ap. lac. Deus dr. homines @rroxveıv v. 18, 
panis appelatur xaraßaivov &x T. oVg. qui vitam, naturam quasi 
novam ctt. hominibus det); add. Jos. 2, 11 (5»nn D’u=dı ex opp. 
nnnn yarıı 59) et seriorum mx59 renn donum supernum. Part. 
xaraßaivov| posset A) appositum cogitari: coelitus est" (coelestis, 
Commentar. in N. T. Vol. XVII. 


50 . CONNENTARIUS 


divinae originis), np. descendens a patre luminum Deo |[e. Epere- 
gesis Bua.]; sed praestat cum plerisque B) supponere: es£ de- 
scendens, descendit q. d. xataßaiveı, ut 3, 15. habetur oux Zorır 
adın 7 00pla avmdEV zarspyouevn all driy. et expresse- 
runt iam Lat. priscus (desursum descendit) et Sır. Np. si vel xa- 
taßaivov &oti, xar. 7» cett. durationem involvant, ea nec a simpl. 
Praesente et Imperfecto abest; unde Arist. Metaph. 4, 7. ovdev 
diapegeı TO avdpwnog dyıalvwv doriv 7 TO Avdpwnog Dyıaiveı, 
7 10 v3ewnog Badilwv Eoriv N reuvwv, Tod ardewnov Badılev 
n euvew. YVd. Wın. Gr. [ed. 2. p. 140) ed. 3. p. 294 (ubi in nota 
haec adscripta sunt: “Es liegt im Character der populären Sprache, 
präcise Sprachformen aufzulösen um grössere Deutlichkeit zu er- 
reichen cell. p. 266). 

II&oa döoıs ayaıın x. nüv dwonue velsıov) Est Hexameter, 
quem sane e poeta graeco habere possit, non quidem lectionis prae- 
sidio sed sermonis quotidiani, in quem multa eiusmodi transiisse con- 
stat; sed quum monstrari nequeat, graeca autem carmina et in scri- 
ptorem nostrum et in eius lectores minus cadere videantur, rectius 
dixeris haud cogitanti ercilisse, ut saepe fit in oratione singulatim 
sublimiore iam per se numerosä, atque Ciceroni adeo, qui de Or. 2, 
44. “vehementer vitiosum id genus et longa animi provisione fugien- 
dum’ pronuneciat, nonnunquam aceidit; nostrorum huc pertinet Hexam. 
Hebr. 12, 13. et Pentam. v. 26. \Vd. (qui largä exemplorum copiä 
vitii labem diluendam curarunt) laudatos a Wr. ad .n. l.. Sch. igno- 
tum quendam poetam eo magis suspicatur, quo facilius religua quo- 
que in numeros redigi possint: ovre TrapaAdayr) oVrE TEONAG Ti 
oxiaoue rag” aurp, seu: ovrE zoonng Evı AAhayı) OVLE 0%. I. 
euro. Paulus certe, graecus magis inter graecos, ter habet vba 
‚poetarum grr. Act. 17, 28. Arati, 1 Cor. 15, 33. (praecedente un 
sıkev&oye) Menandri, Tit. 1, 12. Epimenidis. Quod singula attinet 

I) Et Substt. dooıg et Öweonua et Adjj. ayadög et reAsıog 
differunt ita, ut posterius priore sit definitius ideoque maius: 1) da- 
tio - quae latissime patet omnemque et dandi actionem et rem da- 
tam complectitur, cuiuscungue demum eae sint qualitatis - et do- 
natum :- quod tanquam munus dono datum adiunctam fere ha- 
bet notionem honorifici adeoque haud temere singulatim ad benefi- 
cia spiritualia referetur aDeo dispensata; 2) bonum - quod ad utilia 
quaecungue transferri potest - et perfectum - "quod numeros suos 
habet et. id ipsum est quod esse debet’ (Hr.), quo quum hoc sin- 
 gulatim pertineat ut ad finem pertingat et durando et efficiendo, 
diei poterit diuturnum quodque ‘nos perficiat s. perducat ad vitam 
aeternam' (Gr.). Separatim quidem et döo. de summis bonis et 
Öwp. de minimis rebus aeque recte dicetur, quam &ya9. de perfe- 
ctissimo (veluti.Mt. 19, 17. de Deo), z£4. de minus perfecto at aliis 
perfectiore. Coniuncta vero non possunt prorsus loodvvausiv (Pr.) 
‘sed ut salva sit cogitandi lex, in alterutro certe verborum si non 
gradatie,:saltem distinctio locum habege debet: A) Alle gättl. Gabe 
u. alle göttl. Bescheerung ; B)' Alle gute Gabe u. alle vollkommne 
Gabe’ (Luru.); C) Alle gute Gabe u. alles 'vollkommne Geschenk. 
Harum sententiarum prima obscuritate aliqua ac levitate laboraret, 
secunda aufem a tertid sensu non differt, quippe distinetionem, quae 


ın Er. Iac. I, 17. 51 


momentum facit, in hac his expressam solä Adjj. 'gradatione et 
plene et fere apertius?°®) eloquens: variö generis bona, quae qualia 
singulatim -cogitanda sint — minora et maiora, corporea et spiritua- 
lia, terrestria et coelestia, naturalia et gratiosa, communia et sin- 
gularia — eloci reique naturä (aus den Worten weniger als aus den 
Sachen Bne.) ducendum est, quaeque utut &ya$a omnia, ex al- 
terä tamen parte caduca sunt et temporaria; unde ipse Paulus 
“omni cognitioni, omnibus vaticinandi, miracula patrandi ctt. donis, 
imo ipsi fidei ac spei amorem eo nomine praefert, quod zeAsıog 
sit et ueveı in aeternum 1 Cor. 13, 8. 10. 13. (Heıs.). Add.R.12,2, 
To ayasov x. edapeorov x. vEheıov et Le. 10, 42. ubi Maria znv 


c 


ayadıv uegide praetulisse dr. additur vero frıg 0x Apaıgesnoe- | 
zaı an avrng‘ cell. Phot. ep. p. 260: nap” @ ovx Eorı rapak- 

Aayn 7 Tponng Gmooxiaoua, avrog Ewg TEAOvG ÜveyxÄAntovg 
ovvrnonoeı TA. Bene igitur Dinym.: “divina dona, quae eo quod. 
prosint optima dieit data, eo quod plena et sine defectu sunt, dona 


perfecta indubitanter appellat. 
Contra WoLrıum qui c. WoxeEn. Stromm. app. Il, 31. adv. Fıze. et Lro. 
in agonistt., AmeLıum [Zorn.] in: Erörterung dunkler Schriftstellen d. NTs 11, 
213 (‘wir sollen alle Gaben, gross oder klein, Gott allein zuschreiben’) all. vo- 
cabulorum loodvraulay contendit, monstravit Heıs. .1) p. 543-61. dıdovar c.. 
döoeı, et dwmgeiodnı c. Substt. non solum aperte sed etiam diserte tanquam mi- 
nus et maius distingui3 locorum enumeratorum eminent quae popularis Jac. 
nisus versione alex. habet, Phil. (leg. allegg. Il, p. 74. örav pi‘ = düge 
ov döuard uov‘ dıiermpyoaıs, On dpa douarwry dıiapfpova. Ta ulv yap 
Eupasıy ueyEdovs Telelwv dyadüv dinlovow,.& rois Teieloıs xuplleran 6 
eos‘ 1a d” Eis Poayurerov Eoreitaı, wv nerkyouoıw ol ebpveis doxntal ol 
n100x0rtovies. de Cherab. p. 94. navv eudniwg napıords, ÖTı TaV Ovıov 1& 
uly xagıros ulons Yalwımı, 7 xaleirmı d6oıs* 1a de duelvovos, ns dvoue ol- 
xsiov dwmgea. de decal. p. 576. 6 neös rö Liv dpdorlav doüs x. Tas moös To 
ed [jv dyopuds 2dwpeito); nec satis respondent graecis latt. munus et do- 
num, quae sane Cic. utroque ordine copulavit (Cat. maj. 12. pro Arch. 8); — 
2) p. 570-735. “inconsiderate et Aspıhoaog rov scripsisse Wox.: 'perfectum h.l. 
exponit, qualia bona sint, quae Deus dat, np. non quodammodo bona ad hoc 
vel illud, sed perfectissima bona’; debere enim salvä dationis perfectione eo- 
rum quae a Deo dantur discrimen et agnosci et verbis etiam exprimi; “eädem 
(inquit) summa perfectione Iro assem donat, qua Croeso infinitam auri argenti- 
que vim; uti tantä perfectione muscam quantä aquilam, tantä culicem quantä 
elephantum mundo dat; nec minore ad minimum ex nihilo pulvisculum quam ad 
producendum maximum hoc Universum opus habuit virtute: ingratissimi tamen 
bipedum essemus omnium, nisi de maioribus beneficiis maiores ei gratias agere- 
mus; ingrati saltem et oscitantes, nisi quoque in gratiarum actione ipsis illis 
maioribus maiora daremus nomina. In singulis quae cumulavit argumentis non 
absgne re fuerit, quod a) ‘nexus manifestissime prodat, aliud quid et maius 
ze. dicere quam &y. Opp. vv. 17. 18. vibus 13-15. et medius interiacens v. 16. 
continet admonitionem ad oppositionis vim et veritatem probe perpendendam. 
Negatum v. 13. erat Deum tentari a malo et tentare ad malum. Ex adverso 
nunc affırmatur, eundem dona dare omnia, nä0oav doc dy. Verum et dietum 
erat v. 15. quod 2119. &nor. concupiscentia perfecta (consummata) pariat mor- 
tem. Huic azozel. nunc opp. r£Asıor, ut quemadm. mälorum et inceptrix v.14. 
et perfectrix v. 15. concupiscentia declarata fuerat, ita e contrario intelligeretur, 
bonorum Deum non dpynyör modo sed et esse zeAsıwıny... Praetermitto ce- 
tera opp. membra. Nam v. 15. est anoxieı et v. 18. dnrexungs. Occurrit &&eix. 
x. deAtal. v. 14. in sermone de concupiscentiä; et- BovÄh9. v. 18. de:Deo. Ea- 
dem concupiscentia Jayarov, mortem v. 15. dr. parere; ‚Deus aulem vv. 18. 21. 


Fr . y on v 5 “._ 
89) Unde Srr. usna0s 1a TAmoaso \9 altero Subst. omMi880 . 
oo »8% 


52 _ CoMMERTARIOS 


parere sermone veritatis ad vitam eamque sempiternam ; — «- quodque b) con- 
silium hoc fuerit, evangelium lectoribus insinuare fanguam donum perfectum 
ideoque constanter tenendum, unde diserte appelletur singulare Dei donum v. 18. 
idque salutem animorum effecturum v. 21., adeo ut sensus redeat ad Pauli illud 
Phil. 1, 6. nenoıIos aürd voüro, Orı 6 Evapfausvos Ev Univ Eoyov dyaso», 
nıteldaeı aygıs nulgas Inopv Xo. — Quae vero de allusienibus ad dona- 
tiones testamentarias, ad homiuum munera quorum alia sint officii alia beneficii, 
ad varios denique gradus praemiorum militarium athleticorumve adscripsit partim 
probans partim refutans, ea omnia aliena videntur. 

II) A praemisso r@gargumentatio est suspensa [vd. p. 6sqgq.]. Utro- 
que loco debet idem sensus esse. Est (A) nota universalitatis: 
omnequodcungue, nullum non bonum — [Be». (“postguam docuit vi- 
tia, quibus tentamur, non a Deo nobis sed a nobis ipsis inesse, osten- 
dit e contra, quia quiequid boni agimus, hoc Deo donante percipi- 
mus’) Gomar. (“deinde Deum originem omnis boni esse indicat ... 
Deus est dator et origo luminis.. ergo non est causa errorum, vi- 
tiorum, malarum tentationum, quae tenebrae sun!) Ameı. Wr. Bne. 
(er zeigt die Unentbehrlichkeit und Hinlänglichkeit Gottes als der 
eigentl. Quelle des rechtmässigen Verhaltens an, zu verhüten theils 
dass er nicht ganz abgesondert zu werden scheine u. niemand meine. 
wie das Böse vom Menschen selbst herrühre, also leite der Apostel 
auch das gute Verhalten vom Menschen selbst her, iheils alle hock- 
müthige Selbsterhebung sowohl als das Vorurtheil vom Einfluss des 
Gestirns) Ma». (alle Wohlthaten kommen vom Stifter aller Heiterkeit 
und Freude)] —, quodaDeo originem habere debere, ideo at- 
tinebat monuisse, ut bene recordaremur partim opus esse divino au- 
xilio ad superandam istam concupiseentiam (GT.), partim “ista omnia 
bona, quae sensüs hominum tam facile impellunt, non esse vera et 
perfecta bona, itaque et homines vanis votis, novis semper, circum- 
agi, a ver& felicitate semper alienos; non igitur quaerendam esse 
felicitatem in rebus externis’ (Smr.). Addiderum (B) “vim exeln-: 
sivam: merum, nil nisi bonum [Raru. ("mera donatio bona h. e. 
nonnisi don. bona’) Pr. Assrı Jasp. Srorz Hr. Sca.]; quae sententia, 
naonnisi bona a Deo originem habere posse, et per se et in no- 
stro nexu tam idonea est visa, ut ad eam ab alterä plerique omnes 
transilirent, s. solam tenentes s. alteri adıniscentes, non tamen ad 
liquidum perduct& eius e vocabule derivatione. Ita quod iuxta ap- 
pellarunt (vd. Wr.) "zodg ravrag inrieag omnes equites i. 'e. meros 
equites nullis admixtis peditibus’ Arrian. exp. Al. 3,8, 7. et Eu- 
stathii illud ad Iiad. x: 2ozı auyndeg ‘Ounep voeiv TO nrüc avıı 
tod ÖAog, satis diversa composuerunt; quod informarunt: “die Gabe 
die ganz durch und durch gut ist, quae tota, quanta quanta est, bone‘ 
est (Bma.), si vel non merus sensus esset [vd. p. 7], non debebat 
certe srö&c ab Adj. separari (nisi fortasse satis temere huc trahere 
velis, quod hebr. 55 'quippe Subst. in talibus et praemittatur et se- 
paretur); quod denique verti possit omnem quamcungue dationem a 
Deo proficisci tanguam bonam, id saltem a vocahulorum locatione et 
exaggeratione nullam habet commendationem. Subsistendum igitur 
foret in sensu conclusione effecto eo magis, quum 1) guod omnia 
bona Dei sint, sponte cogitationem eo traducat, Dei omnia esse bona, 
quumque 2) saepe, quae dicimus, non mere presseque informari sed 
etiam uno alterove modo applicari velimus; id quod locum potissi- 
mum habet ubi aliena vba nostra facimus. Atque ita plerosque in-- 


ın Er. Iac. I, 17. 5 


terpreteg certe sensisse, inde coneluseris, quod utramgus sententiam 
inscii miscent, veluti Smr.: “supernae originis est omnium verorum 
bonorum largitio; perfecta dona omnia e coelo ad nos demittuntur; 
nihil vitiorum inde ad nos derivatur’; Sca.: “pron. ante suum no- 
men, nullo utrumque articulo, distributivum plerumque: omnis, nul- 
lus non, vel etiam: nihil aliud nisi, merus ; Gzs. in argumento: 
“nur Gutes’, in explicatione: “alle mögliche gute Gabe, welche es 
auch immer sei’ ; deliberatius quam verius utrumque copulavit Grasn.: 
“lauter gute Gabe d. h. jede gute Gabe, die den Menschen zu Theil 
wird, und nur gute, keine schlimme, nachtheilige Gabe. 

Deus, a quo bona veniunt, est rare Toy Ywrwy], pater lumi- 
num ji. e. omnis lucis fons et parens, totus principaliterque ipse lu- 
cidus. IIerng] “ex usu scriptorum etiam profanorum non modo ge- 
nitor dr. sed etiam qui rei alicuius vel auctor vel inventor est vel 
eausa quoque remotior; sic ap. Plat. in Phaedr. ed. Heind. p.' 284. 
Avoiag narng dr. eius sermenis quem Socr. habuit, et p. 341. ö 
@eü} literarum inventor, nrarhe yoauuarwv’ (Hr.); add. ex usa 
nostrorum, quod 1) ax ex iis veblis est quibus [ut 5y2, 72 simm. 
vd. Lexx. et Grammatt.] qualitas aliqua Subiecto suo plerumque non 
sine vi attribuitur (etwas ursprünglich, in einem hohen Grade und 
Ueberfluss an sich habend Bmc.), quodque 2) in patris ad Deum 
translato nomine paternus fere animus spectatur etiam in ll. qua- 
lia Phil. de char. p. 799. nomıns zov öhwv x. mare, et Los. 
Antt. 1. in. ravyrwov nerng x. deonorns. Tüv gwrw] A) burar, 
virorum [od pyöres a yao (yruf) 8. yvm], hominum [Storz in: Anmm. zu s. 
Uebersetz. ad.n. I. - quia in oratione poeticä, ut avad. xaraß. ctt., Deus dr. wa- 
ze T. @. et v.18. anoxunoas). Obest nexus et antecedd. et sequentium ad cae- - 
lum eiusque lumina ablegans. B) Puzwv, luminum.. Ita iani antiqui omnes 
et ipse Srorz in versione retractatd. Variotamensensu. AA) Lumina- 
rium, lucem fundentium alia physicam, alia spiritualem [Scu. (‘parens cum lu- 
minum coelestium ... tum eorum luminum i. e. ingeniorum, quae hominum ge- 
neri salutem, honorem ac felicitatem omnis generis impertiebant, ut post prophe- 
tas Xtus et App. ; qui quae vera interposuit: astra veteres animatas naturas, 
Deos, recentiores Hebrr. angelos esse existimabanf', recte ad n..l. non applicuit: 
si enim coelestia lumina tanquam spiritus cogitata volebat, debebant certe spiri- 
iualia lumina ad quoseunque et hpminum et aliarum naturarum spiritäs extendi; 
comparat Mt. 5, i4sqq. Le. 11, 34 qq. additque - unde appareat Deum lucem 
primam ac supremam esse, lumen vero conditionem necessariam omnis oVolas et 
los’ - Gen. 1, 3. les. 45, 7. Ps. 27, 1. 36, 10. 49, 20. 104, 2. Mich. 7, 8. 2 
Cor. 4, 6. 1 Tm. 6, 16. 1 Jo. 1, 5.)]; simplicius de solis doctoribus accepit 
Döperr. Instit. I, 295. cll. Io. 1, 8. 5, 35 (ubi simm. de Bapt.)al._ BB) Hllu- 
minationum s. (quum Plur. *°) ad luminis varios quasi radios commode refe- 


—- 


40) Ad Trinitatem, ‘lumen de Iumine’ Symboli Nic. retulit Iustınıam. con- 
tradicentibus all. Iesuitt. (ut Estıo, LoRımo) 'quia in Deo non sunt ponenda lu- 
mina, pluraliter, sed unum lumen, sicut est unus deus et unus dominus. Plenis- 
sime excussit Corn. a Lar, cuius disputationem Ges. p. 77. ad haec revocarvit 
capita: Patrem luminum vocat Deum et SS. Trinitatem. Primo quia respicit ad 

sapientiam, quam dixit postulandam a Deo: sap. autem est lumen mentis cuius 
“ pater i. e. auctor est Deus. Secundo gnia respicit ad Solem:.hic enim est. pater 
omnis luminis in mundo. Tertio, Deus est pater luminum i. e. bonorum: omnis 
-enim boni causa et symbolum est lumen. Quarto, quia opponit Deum concupi- 
scentiae, quasi lucem tenebris. Ad Trinit. applicationem praeivisse videtur GrEe. 
Naz. cuius haec habet Gns.: eds u£v darı püs Td dxgorator x. dTIgOSITOV x. 
‚ &göntov‘ oüre vB zarainnıovy ovTe 10yW 6nToy, naons Wpwriorıxöv Aoyızls YU- 
GEwS, Toüro dv vontois, unse &v alodntois Nlıos 0009 üy xadnıpmusde yar- 


Du 2 


I ComMEr@®$aRIus 


ratur) illuminationis [Luru. "Vater des Lichts’), spiritalis plerumque, quae 
quum mentis eruditionem, animi emendationem, vitae denique felicitatem 
complectatur, latius modo, modo angustius est concepta - [Zw. ( hebraism. est pro 
auctore lucis aut pro summä& luce, a quo quidquid lucis est in coelo et in terra 
profinit‘) consentt. CaLv. Bez.; Goyar. (veritatis et sanctitatis auctor') Benson. 
(‘auctor et rationis et revelationis) Bsp. (patrem luminum appellat quem au- 
ctorem novit spiritualium charismatum) consent. Gr. (qui eodem refert nareo« 
wy nvevuaıey Hebr. 12,9. “qui Xtiano cuique dat spiritus dona’); Wr. ( omnis 
perfectionis, bonitatis, sapientiae et prosperitatis) Mr. (“auctor hilaritatis et se- 
renitatis) cons. Henst.]-; fuerunt etiam qui interne magis acciperent: pater lu- 
minosissimus i. e. sanctissimns, felicissimus, quo pertinet Hıne (Schrifterkli. 11, 6) 
‘der gutdenkende Vater. Nec exhauriunt mentem scriptoris, nec ab explicatione 
applicationem satis distinguunt. CC) Spirituum, qui quasi sunt lumina, spi- 
ritäs lucisque divinae per mundum corporeum micantes quasi radii; quorum auctor 
Deus modo summatim dr. ut Hebr. ]. c. modo per partes, ap, Graecos avdgöv 
Te Fewv reet simm., ap. nostros singulari ratione habitä et angelorum et lucis in 
hominibus evangelicae [Dıvym.: "luminum intelligibilium b. e. illuminatorum ratio- 
nalium cll. Schol. ap. Mırtn.: yüra 7) Tas Aoyızdas duvausıs xulei 7 Tovs me- 
Gwtsou£yovs dıa nyevuetos dylov‘ et (consent. TagorHrt.) Toy YPwrwov“ Aroı 
Toy Ayyelızöv duyauswv 7 Toy nepwroufvwy ayIgwunwy], DD) Side- 
rum [Smı. Pr. Assrı Hr. Storz Gas. (* Schöpfer der leuchtenden 
Gestirne) Grasn.]. Sidera sunt coeli mundique lumina [am Ps. . 
136, 7. nıninn Gen. 1, 1% sqq. add. Jer. 4, 23. ubi quod propheta 
summatim dixit Ds np. coeli, Lxx reddid. r& pwra, solem, ‚Iu- 
nam ceteraque astra] omniumque temporum et locorum singulatim 
poetis celebrandae maiestatis divinae largum dederunt argumentum 
[Ies. 40, 26. Ier. 31, 35. Ps. 136, 7-9. 147, 4. Iob. 38, 31-38. Sir. 
42,16 (ubi 7Auog pwriLwv dr. xvoıog) 48, 9-11]; nostro vero;' si 
non inde se obtulerunt, ‘quod phrasi utens &vwd. &orıv zaraß. coe- 
lum sideribus distinctum gwasi ante oculos videret’ (Pr.), quodve 
haec scriberet ‘in stiller Feier der Nacht... wo der gestirnte Him- 
mel mit aller Pracht, die er in jenen südl. Gegenden entfaltet, vor 
ihm lag’ (Gss.), sponte tamen hanc imaginem obvertebant et uni- 
versum argumentum, calamitatum vexationumque tempestates quasi 
obscurantes et vitae serenitatem et benignitatis divinae lucem, et 
singulare consilium impugnandi errores de Dei moderatione sin- 
gulatim in honorem stellarum (Burr) detrahentes. Inservit autem 
deseriptio ipsa ‘orationi distinguendae, ita ut haecce lumina Zumen 
sint quo re externd ac corporeä res interna spiritalisque si non H- 
lustratur sola, certe comprehenditur, adeoque cogitari debeat Deus 
perfectissimus totus omnisque extra se perfectionis 
fons et parens, cuius utriusque perfectionis et aptissimam reprae- 
sentationem et apertissimum documentum exhibet coelum astriferum; 
unde sidera siderumque creatorem noluit diserte dicere, sed lumina 
luminumque patrem, quod sane ad genus spiritale inclinat. Bene 


talouevov, x. 0009 dv Qarıaodwusv Ayanwuevov, x. 5009 üv dyanjowuev 
audıs voovusvor, vd Eavrod Hewonrixöv TE xal xaralnntıxdv, Ollya Toig 
Em zeouevov‘ pas JR Alyw 10 dv narpl x vio x. aylp nyesüunarı 
Hengodusvov" ww mlovroc korly 7 ovupula x. 1 Ev Ealue zis Aaungörn- 
Tos° devregov dE gs Gyyelos, Tod nowrov Yards dnogdon, Tıs 7 uerovola, 
17 nos aurö veideı x. Unovpyig 16V Ywrıoudvy Eyovoa, 0Ux olda Elite 1) Ta- 
$eL Ins 01TR0EWS uegloutyn T. PWrıouoy, EltE Tois ueTooIs T. FaTıouov my 
tasıy Anußayovoa' Tolrov püs dvdgwnos, 8 x. rois Em dnlov dorı" püs yap 
zöv üvdownov Övouclovor dıa ıyv Toü Ev nuiv Aöyov düvanıy, x. juwv a- 
zoy nalıy ol Stotid£orepor x. urilov Hed nninomlovres. xri. . 


ın Er. Iac. I, 1%. » 


igitur ‚Smr.:“maneo in. sententia, Iac. designare solem, kınam et astra, 
quibus humanae vitae beneficia et commoda debentur; ab'isto mundo 
corporeo. debehant homines ad Deum auctorem respicere et summum 
perfectissimumgque lumen et felicitatis alium quasi aeternumque or- 
‚bem imaginari' .... quemadm. iam Sap. 13 in. reprehenduntur “quod 
3% Tv O0wuevwy Ayu9av non collegerint ipsam Dei maximam per- 
‚ fectionem, guod gGworjgas odgavoö loco Deoram et, dominorum ho- 
ngrarint, np.'solem, hınam, planetas. Nec quod digitum Iac. inten- 
dat; ad pectoralis. sacerdotalis  Iudaeis. tantopere celebrata lumina 
[faienm Birma) gaibus "omnis divinae veritatis cognitio ae voluntatis 
cum regibus ‘et_populo communicata fuit’ (Heıns. Erereitt. in NT. 
p. 587.) , absqhie re 'faerit. Certe quod Latt. Iovem':dixerunt Luce- 
tin, \acis auctorem’ (Macrob. Saturn, 1, 15.fell. Gell. NA. 5, 12), 
malim ad lucem'extendere per oracnla all. cum hominibus commu- 
nicandam (Licht, ans Licht dringend), quam ad lucis 'luminumgne 
sreationem 'heätringere. . Ä et 
Deus, onnis: vitae et Jelicitatis funs verus et supreinus, idem 
est fons limpidissimus, ipso ‚sole ut principalior, a; etiam longe 
purior et:perfectior:. Recordatus solis singulatim vicissitudines, 
ita. continuat; iamginems, ‚ut neutrumgenus; loei et Incis, in Deum 
erdere; ‚diserte wddah: "IIap .@ oux.dvı] apud quem non inlest), 
ia quem: omhmina: non '(neque: erierne negue interne) :oadit; weder 
imıihm und: seinen iknern Eigenschaften noch bei ihm in seinem 
Verhalten (Bne.).: . Est Evi. (— &v) cum vi (vbi subst, inclusi atque 
e: loci nexu' et‘ natura addendi) ideoque accentu retracto dietum, ut 
ärzey son sinn. [Wiw. (Gr. ed. 2..p. 42; ed.3.p. 73 sq. Comm. ad Gal. 
ed.:3. :p..098.)' e.:Efymol. M., Passov; (“statt äveorı wird nur &vi 
gabräuchtu. dann .Evı.detont’),et: Burrm.); nee vero ‚ex &ysorı (pro 
que'ktmper in» NTo, 4 Eor. 6,'5. Gal.::3,28. Col. 3, 11) eontractum 
Ges.. co. Märruraeın]: Add. Bartschn.. =. v. &vesuı. Ilcoehkayı 
7 Tponig ürooxioaua] “Omnee Iiae vores’ [NTiankyy.] “sunt . 
astronomiczae: Nam Deus soli vomparatur: vetenditurgue multo eius 
lux solis luce perfeetior. Sol nagadleyac ws. maoallafeıs habet, ut et 
Rlat.: dicit in "Timaeo,, aliter conspieitur in 'ortu, .aliter in meridie, 
wliter in ,occasu.: Praeterea habet zoorzdg, annuos a nobis abscessus, 
quos" solstitia.dieimus.., Pro,;iis aßscessibus alias 'nobis umbras 
iecit, :quof est arroaxıabeıv... Deus nec .oritur nee occidit,. nec abs- 
oedi 5.’ sed: semper propinguus est se invocantibus. 'Easdem luces 
iaekt "sine. umhrse mixtura. .Mal.:3, 6, 'Eyd xuguog 00x NAAolw- 
nl. a .. re a 
Er eh erit.et accuratius definivit:Gss.: T) ITepalkayr] mu- 
talid, yatternatio,\viöissitudd; aberratio (Umwandlig et quae cohae- 
rehtiifbwechslg;' Vertauschg, Verändrg; 'etiami ‚rei culua alia existit 
Seelen: ııUntersehied ;. Vurbeiwandlg:wt quae consequuntur Abge- 
kon, Kehigehenett.). :Pro ea .diei: etiam -uera&ßoAnv, temere 
statuih:Liöew. "petere! Sex:ißs:!loeis ubi ec. vace zgorın7g coniungitur’. 
New. ihhgis reote 0. AuowiAadeı componitur; namque ne habetur 
‚güidem ‚haee vox: sp. Giw sensu -nostro astron. ("als Bezeichng des 
Winhels, den zwei versthied. Gesichtslinien zu einem u. demselben 
Gekonssande mit einander bilden’) atque in Tim. certe, ubi ipsa nen 
te Hapmllayı)i ir.,: haec vis 'alienissima: est: dr. np. (p. 201 ed, 


36 CONMENTABIDS. 


Bip.) mytbi de Phaöthente, qui turrls patersi importuna rpetione 
universo conflagrationem, sibi fulminis ictum contraxerit, hoc. esse 
To aAmdEs, Tv nepi yyv x. xar’ ovgavorv lörrwv napdkkafıc 
x. dia HaxEWv 'Xo0vwv yırousım vwv Ei yng nwvpi mol 99000. 
Esse tamen e vehlis disciplinae, Gss. monstrevit e Gemino (eigo- 
yoyn eig T& paivöusva, in Dion. Petav. Uranologion Par. 1630), 
ubi praeter xAuuarwv nagallayas et napaAlayı)v Tor nuepwv pP. 
16. 26. (“ Verschiedenheit des Klima’s u. der Tage’), habetur rsap- 
allayı) TWv Tunudıuv av Urseo yiv peperar 6 HAsog p. 26. (‘v... 
Wechsel der Sonnenbahn wovon dann auch die Stärke u. Schwäche 
der Sonnenstrahlen abhängt’) diciturgue luna zagalidtas upds 
vöv nALov Ti) vurti, srepi Tod vovunvlov p. 88.80. (“von den ver- 
schied. Stellgendes Mondes gegen die Sonne‘). Add. Aesch. Agam.472. 
tax eisöusada Acunadam Yasapogwrv, PovzrmpLev Te x. TrüRög 
srapallayds vA. (“vom bald stärkern bald. schwächern Auflodern 
des Feuers’). I) Toorın] "Wendung od. geünderte Richtg 
eines Körpers in 8. Bewegg’ (Bne.), dr. "de conversione solis et 
‚tropieis_ Canerl et Capricorni’, Sonnenwende, v. ec. ap. Gemin. 
p- 2 (zg0107 Fegıyn, ubi ö hAuog Tov Bopsidranon xuxnloy Ypür 
peı x. ueylornv nacuv ruv Ev viavsg nusgav Ennırekei, &layiornv 
de nv vuxco, et TEONT) geıuepıvn ubi voriasazor xuxkov yoda. 
et vieissim ueyiorn» voxza facit 2Aayiorne da Auspar); nee qued 
Rapn. dieit se non intelligere, quae e solstitio odumbratio oriatur, 
valet eo-ut cogitari possit adeove debeat conversio ab’ ortu ad 0o- 
casum, qua, cum terram subit, nos efflcitur’. I) ’drooxixeue] 
Abschattg, Schatten. Cum Genit. zeorıng copularant 1) tanquam 
qualitatem: conversionis a) imperfectio ["ipsa .mutabilitas um- 
bra est quae quasi obscuraret lucem, si hanc per aliquas vicissitu- 
dines permutaret” Gaec. M. morall. 12, 19]; b) vestsgium [Woıs 
(nulla mutatio imo nec mutationis umbra) Ms. (ne taxtillum muta- 
tionis’) Stouz (“nicht einmal ein Schatten eines Weohsels’) ; praei- 
verunt Oscum. et Tukorn. (76 TeoNÜjG Anoaxiaoua, üvri soo odde 
uexgıs vrovolag zıvöc ürroßoAn) Hesych. (ze. ar. aAloıworwg x. 

avraoiag Önoiwua) Suid. (aysi Toü All. x. ueraßokiig INvog x. 
öuolwun Yavraciag) Etym. M. (usraßoäng iyvog), quo etiam 
“modicum obumbrationis’ in Lar. prisca et “momenti obumbratio ap. 
Assrtın. videntur revocanda: expresserunt se2324m=. poiius quam .var. 
lect. borcjg,:quod sane momentum est, minime vero punclum tem- 
- poris); — — 2) tanquam effectum (gq. d. &x roonng): obumbratio . 
er conversione originem hubens, a) caligo er alternatione: 
‘ (keine Verändrg) noch (mit Licht) abwechselnder. Schatten [Luru. 
(Wechsel des Lichts u. der Finsterniss) Hz. (kein Wechsel von Jächt 
u. Schatten) Stouz (in. vers. retract.: keine. abwechselnde Verdunke- 
lung) ; : voorenv a. absque imagine accipientes s. cöntra- usum:sepe- 
ratim de vicissitudinibus qüibus sol aut Inna obscerantur ,. ex- 
tensä ci) srapaAdayn 'ad “omnem wel lunae-yel aolia. vieissitudinem 
(Hr.)]; b) umdra.quam terra jacit sole sub ed condito’ (Raru;; 
toorın, annuo solis motu, <omtira usum ad.'varium: situm quolidio- 
'aum relatä); c) umbrae quas pro vuriüs suis inchnationibus varias 
nobis jacit sol i.e. facit ut jaciantur. [Justinıan. ("a tropico ad tro- 
picum .nunc accedens nunc recedens varisa‘ efhitit umbras‘). aliiq. 


‘ 


ın Er. Iac. 1,-1%. 18. 67 


pontiff.; Gr: Wrrer. Sca. Gas. (‘der aus d. Sonnenwende entstehende 
Schatten’, h. sns.: ‘bei @ott findet keine schattenwerfende Abwen- 
dung wie an der Sonne stait; er bleibt uns ewig gleich nahe u. 


gültig) 00. Ä 

- Videtur vis veblorum astronomica nec negligi prorsus nee ni- 
mis premi debere. : Ipsä vocum dispositione lac. satis aperte et 
bipartitam fecit imaginem suam, et duplex quod volebat momentum mon- 
stravit: alienationem np. et obscurationem (nae0 AAAATNv 


. et @roZKIAoue), quarum haec’ est in Deum applicatio: nec beni- 


gnitatis nec sanctitis mutationem cadere in summum numen, 
keine Wandlung, Ab- u. Zuwendung, Verfinsterung. Con- 
stat sibi loco suo.et animo; “non hodie reddit felices, cras praebet 
_ 0ccasionem peccandi per quam miseri fiant homines’ (Mr.); non ac- 
cedit modo, mode abstedit quippe “omnibus idem et semper quasi 
&v ueoövgermuarı (WrsT.); non eripitur eius benevolentia par.ca- 
lamitatum tempestatem. Constat sibi luce suä ac perfectione; 
non obscuratur, quod facile patiuntur qui huc illuc vertuntur, hoc 
jHo corpore intercludantur; rebas quoque adversis peccati mortisque 
regnum disjieere studet, bonos homines exercet ut maiore animo- 
rim perfectione fruantur; nor violatur eius puritas per tentatio- 
'num umbras. Uno’ vbo: gs &ori xai oxoria &r au obx Eorıy 
oödeuia 11Io. 1, 5. BE | 

‘Saepius a -sideribus nrutationis repefitur imago (Pr.), Sir. 27, 11 (&yowr 


as geAnyn dlkoodreı) cell. Hebr. 1, 10-12, Sap. 7, 26. 29. 9. Sententia 


non solum a patribus saepius est repetita — ut a Pseudodion, Areop. qui ita 
exorsus est hierarchiam ‚suam coelestem: Zläo« daoıs ay. x.nüv dwe. el. avwd. 
Zorı zaraß. End 7. n6rQ. T. yurov. 'Alıı x. nboe Margoxıyjtov pwropavelus 
n000d0g, Eis Auüs dyasoddsws yoırdoa, ndlır os $vonorös duvauıs dyeranı- 
aus. nuüs avaninpoi x. Enıarofper oög Tyv Tol Ovvayuyov naroös Evörme x. 
HEeoroıoy anıörnra — sed apud.exteros quoque iam deprehenditur, uträque for- 
mä: a) ®col del nayra 10 dyada noorelvovow, worreg Niıos Aylcymy TO ps. 
"Procl. cli. Dion. Hal. 1, p. 123. nayrös ayayoü Yeol doräjges elaı ı7 Ivn 
yvocı x. pülaxes quos: durjoas dday- dixit Hom. Od. 8, 325. Dio 0.82, p. 365: 
eo ulv 0wlov x..olgor x. yörınov Öryras üvadey modev Ex dauovlov zıwös 
ayyis adıeıaı. b) Ta 2oya xuplov nayın dyasa x. näcay yoslay Er öeg ad- 
dns xoonynosı- x. obx Eony elnely TOUTO TOUTOV NOFNEOTEEOY, avıe yao Ev 
ud Eddoxuundmuerer Sir. 39, 33-35. cil: 16. et Sap. 1, 12-16. 2,23. 24 (er- 
:rore vitae’ paratur‘perkicies; neque möttem: fecit Deus negue interitu viventium 
‚deleetatur ; ‚oermbsoı .ab yerkocıs T. nu.und x. oix Eorıy Ev altais paguaxoy 
6lEJg0V ovre av Baolisıov &rıl yüs* diaboli invidiä mors in mundum intravit). 


‚ Phil. de agricult. p. 195. dunyavov züy. EmıBallorroy Evdsoy eival tıvos dmı- 


oraroöyzos Iedd nınon x. releıa 1” dyada rois obaıy änaoıy eladoros Xa- 
‚olleosei. de ’sacrif, Ab. et C. p. 138: Huis obdtv drells avıo yaglleodaı* 
89 olöringor x. navreitis,al tov ayeryyrov dwgeal näcaı Bereschith R, 51, 
1. Dixit R. Chanina: ‚non. est res mala descendens desuper. 


18. Hic ipse' Deus omnibus nameris absolutüs- pro merd sud 
boluntate nos denuo in alios prorsus homines ‚genuit verbi ve- 
‚ ritatis semine,'ıt veluti primitiae essemus eorum, quos 110Va8 
quasi naturas fleri voluit. re 
‚Deus, Iyıinum absque 6ömni vicisstudine et labe pater, et- 
iam parens’esi generatjonis nostrae per verbum verilatis factae. 
Addit “qua in re potissimum munus illud coeleste v. 17. cernatur, 
quo rite colendo gogiav v. 5. s. Lc. 11, 18. @yıov nıveüua conse- 
quamyr, et. omnibus.votis expetendum et omni curä operäque anqui- 


rendum’ (Scan... “ BovAndeig amexinoev nuäs A0yp alm$eias] 


68 COMNMENTARIUS 


“Deus olim Israelitas gennisse dr.‘ quum’‚ens ex .Aggypto liberavit 
Deut. 32, 18. [ubi Deus, cuius .obliti int, dr. ipserum 4} ıx et 
burn da] “At nunc multo excellentius eos genuit ad vitam aeternam 
per evangelium 1 Ptr. 1, 23° [&vayeyevunufvovs dia Aoyov Lwrrog 
HVEOV x. UEvovrog‘ quae tota sectioe.nostrae est: parall.:. 1, 22. 2, 1. 
el. Iac. v. 21. 27; 1, 28. cll. Iac.. 18; 24. 25. oll. Iac. 10. 11.] id- 
que ideo guia voluit, nullis nextris operihus ad’ id, exeitatus Eph. 1, 
4 sq. [E5eAedaro Nnuäg.. . eivas Aylovg %n AUWUOVS . « KUTE Tny EÜ- 
doxiav Tod Jeinuearos adrod yuam v..11..dixit zrgosscıy, BovAny 
tod Jernu.) (Gr.). ‘Huäs] non tam “nur uns: quam “uns alle — 
Deus arıexunos] peperit. on | 
Divinitus nati duplici ‚gensu dieimur., A). Generatio. Est 
creatio prima, physica eaque. bipartita: a); per qyam corpus ani- 
mamque habemus et animalia sumus, quamvis animalium exgellentis- 
sima, terreni, quamvis domini terrarum: (Scy,); b) “per quam, ut 
Clem. Al. ait, 9soö Aoyav' Aogexa., nAgokara sumus,,non pecudi- 
bus ac belluis annumerandi, non ex -pulvere erti atque in pulverem 
relapsuri, sed coelestis generis et. jadglis:. RB) Regeneratio. Est 
creatio altera, nova, ethica, qua.in Rpvam eamque melinrem 
conditionem transformantur; a) externe: 4). gentis.israel. in civi- 
. tatem publice constitutam ‚vindicatio,; -Deut..\ı c.. unde, gens ipsa le- 


Pr 20 


Adde 1) Iudacorum morem :a8.:733 magistri dieipulsa.appellandi; 
'unde gravius-päululum quam Grxecis ' sonant: Pauli'orker ver :Xösuzeo 


re (RER; 


- 


ın Er. Lac. 1,18. 59 


antiquissimgs quidam patrum ab Iren. landatus, omnes homines cen- ' 
. suerit natos esse. filios Dei, non omnes item factos’ Sca.). Pir. 1. c. 
addidit imaginem seminis. Noster partls translationem. traduxit in- 
tercedente putris appellatione v. 17. e v. 19. 

Utrum autem (A) generationem voluerit, naturarum. np. ratio- 
nalium, an. (B) regererationem naturarum (per Xtum) emendatarum, 
non diserte decernunt quae de modo addidit: ‚Noy@ ‚Amselas] A) 
rgtione ‘et ipsä.verd et veri indagatrice, q. d. 'Pwg aAJıvöv omni- 
bus hominibus allucens” (Sch. ); B) doctrind (Dei np. per Xtum 
cum hominibus, communicatä) item et verissimd et omnis, veritatis 
magisträ; nec Iucro .est comparatio hebrr. "37 etnng. At non tam 
rationem adeove doctrinam rationalem (die Lehre der Vernunft- 
wahrheit, im Gegensatz der jüdisch- positiven Religionslehre) ‚ quam 
Tov Adyov T. Am seias, To gvayy&kıov {ns owrngiag vuov Eph. 
1, 13) Iac. Aoyp suo (Eugpüuro, dvvausvp owoaL Tag Wvxag) vo- 
Iuisse, reliqua orationisque connexio docent; quod meonstratum vd. 
ad v.21. Ä 

Ceterum- nostris etiam temporibus scripta sunt quae addit Smp.: 
“Non sunt Xtiani, licet nomine hoc quasi historico distinguantur, , qui- 
bus deest experientia et divinitus instituta series novorum et san- 
etiorum anigi metuum; getera omnia -possunt pro temporum et lo- 
corum varietate 'vaxiare; historica cognitio de rebus et sermonihus 
Xti atque App. miris modis potest differre, quia temporum locorum- 
que differentia secum fert historicae cognitionis varietatem;, sed hic 
novus usus: domesticus rerum cognitarum ad internam perfectionem 
et similitudinem cum Deo auctore Aöyov @lndeiag, nulli Xtiano 
potest omnino deesse; aliter deest ipsi omnis zıvevuarızng eühoylag 
participatio; Dei enim eöhoyia non caret effectu novo in’ homine’ . 


Genergvit nos Deus Eic To elvar ruäs ATTaOxnV riva Tw» ebrov 
xtiouetwv] ul essemus primitiae gquaedam naturarum eius: 
A)Nos homines rerum creatarum primi et praecipui [Sca.: “divino ratio- 
nis et orationis munere,, cuius ex tot animantium generibus atque naturis homo 
‚solus est particeps, principatum dignitatis ei datum cernimus. “hine Sap. 9, 2. 
dr. deonoLwv av Unö Veoü YEvouEyov xTıo aroy! coll.Schol.: unv öow- 
neynv xıloıy ynalv, ns tıumdtspovy Töv Evdo. &deiken. et Cic. Off.:1, 28: “nobis 
personam immposuit ipsa natura magnä cum excellentiä praestantiäque "animantium 
reliquarum ; quem ‚pineipatum. honoris discipulus -Kti universis hominibus reddit 
vacuus mooswnroAmblg‘ (2,1.) adv. Iudaeos singulare ze prae reliquis Heov rol- 

nue 8. xtloum jactantes];, B) Nos Xtiant mortalium primi et praecipui 
[Benc. Mor. (“omnium creaturarum carissimi et dignissimi..die Lieblinge unter 


seinen Geschöpfen’]; C) Nos Iudaei [sec. Nösseır. Antiocheni ap- 
- pellatione Atianorum primi ornati; vd. Prolegg.] primi "conversi 
atque ‚adeo primitiae messis largioris in posterum expectandae’ [Wr.; 
Gr. (“ Iudaeis id nomen tribuitur R. 11, 16. qui. etiam drr. noons- 
mindteg Eph. 1, 12. electi an’ aoxns 2 Th. 2, 13) Smr. Srcvz 
Asstı (‘ich. glaube, der Vf. sagt das mit besondr. Besichg auf d. 
‚Judenzsten ‚ welche die Mutterkirche ausmachten u. in den. Augen | 
des Ap. einen Vorzug vor den Heidenssten hatten; Paulus, der in 
keinem Stücke der, dmeghiav. annoorohoıg nachstehen wollte, 

rühmt dies auch v. seinen d. i. den Heidenzsten R. 1, 16. u. a. ’) 
‚Pr.Hr. ("ut nos ante alios verae doctrinae initiaret‘ >) Gong. GB38H.]. 


Krisuare) A).pr. naturae,. animata aeque atque inanima, .nt 
1.Tm. 4 4..-Ap«d;.13..8,9; B) tranal;.  Xbani, xTLoIEvTEg eig. xat- 


60 CONMENTABIUS 


vor. &v3pwnoy, xaıyn xrloıg (vd. supr.) [GRoT.: “intellige xaıvı©m 8. 
‚y&wv, quod non semper exprimitur sed er rei naturd intelligitur‘, 
ex additis np. quae imaginem indicant; non opus censet Hr. mode 
ebrod xar 2£. dietum accipiatur de veris Dei filiis, quae tamen vis 
item ex additis demum recte deducetur].. Quod ‘differat aliquantum 
inter z& xtiouora et inter Ta mroınuare, inter Ta yevoueva dıa 
“ toü Aöyov et Inter ra yeröneva Ev v@ Aöyg i. e. Aoyıza' (Scn.), 
id certe P. non agnoscit: Eph. 2, 10. aürov moinud 2ouev xrt- 
oyEvres &v Xoiworo Ino.; 3, 9. Heög Ta navıa xrloag dıa 
’Inooö Xe. pro quo Col. 1,16. &v avıw et di’ avrod x. eig aurov. 
Quod autem xziouera per Synekd. sint homines reliquarum natura- 
rum principes, quemadm. horum principes sunt Xtiani, id impedit notio 
partis in @rıaoxn) latens atque oppositionem toltus generis flagitans 
s. creatorum 8. denuo creatorum. "Arapyn] primitiae frugum 
esych. rr005pop0, Kpaipeun), quae quum Deo sacrae essent, 
transl. dictae sunt de primis et praecipuis (npwroı x. TıuiWrepot‘ 
Scho]. ap. Marru.; cell. Schol. ad Eurip. Orest. 96. är. &A&yero od 
kövov To newrov v7 vassı alld x. To noWrov vH rıuun, 09er 
x.- ÜNEOXAG XUOWV mgognyor ot nalaıoi x. WvöuaLor, Ta xeElr- 
zova &xAeydusvoı). In NTo praeter Act. 14, 4 (ubi sensu prae- 
cipui et sancti dr.) ad tempus refertur: 1.Cor: 15, 20. 23. anraoyı) 
Xoıorög (Hes. rediros Xg.) primus mortuorum in vitam suscitato- 
rum; 16, 1%. R. 16,5. ar. ns Axalas, Aciag primi in his regie- 
nibus oonversi. Sponte autem res eo vertebatur, ut prim# conversi se prae 
reliquis dignos et sanctos opinarentur, quae opinio eo faciliopa cepit iecremente, 
quo magis Iudaei se iactarent gentem lehovae, &rapyny (ut Philo loquitur) te- 
tius generis humani. Add. ler. 2, 3. R. 11, 16. Quod vero primitiae (frugum) 
- MER, 17132335 ar, nowroyeyvnuore- aliae erant natae s.primitivae, aliae 
factae, quodque utraeque a primogenitis (hominum brutorumque) - MI7122, 
7owroroxo. - disfinguuntur [vd. Lexx.]: id ad imaginis sensum in tantum facit, . 
ut in translatione primitiarum hoc sit momentum primarium, quod primum 
quid Deo sit aliquo mode odblatum ac consecratum, ut contra translatio pri- 
mogensti ex notissimis iuribus filii natu maximi ad dsgritatem ibi etiam re- 
feratur, ubi primatus temporis locum habet; unde in NTo praeter &xxInolar 
mowroroxey Hebr. 12, 23. nonnisi Xtus dr. zowsoroxos R. 8, 29. Hebr. 1, 6., 
ze. nüans xıloews Col. 1, 15. et (paulo gravius quam drrapyn rwy xexorume- 
vav 1Cor. 15, 20) rg. Ex vexgöv Col. 1,18. et Ap. 1,5. . Tic] "guae- 
dam quasi primitiae' (Hr.), “ut addito nomine intelligamus sermonem 
habere metaphoram (E».). Quod Sroxz. vertit “einige der Erstlinge id aeqne- 
in nexu demum inesse posset ac Scu.il "singulares et eximiae primitiae, ‘vi Adj. 
magnitudinem quandam et praestantiam declarantis’ (Fıscu. ad WeLr.), “e. ganz bes. 
Ausbund s.: Geschöpfe’ ; cf. Wın. Gr. ed. 2. p. 209. [liegt nicht in dem W. zıs 
an sich, sondern in dem jedesmal. Contexte, wie denn auch das einfache tı, wo 
es prägnant Ist, blos aus d. Zusammenhange erkannt werden kann’) ed. 3. p. 145; 
sunt igituc hae sententiae non minus alienae, quam Aasrtıı A0oyp eindelas "zur 
wahren Religion’ et Porrı vborum eis zö eivar ad eventum revocatio (q. d. 'dıa 
zoüro dei eivannuas’, unde sequitur, nos ut primogenitos .. sacratos esse debere 
cll. 2Tm. 4, 6. Phil. 2, 17. all.). . | 
Fecit Deus nos Xtianos BovAndeis] - aurög Bovi., Bovi. ya 
simm. singulatim in Verss. sunt merae expletiones - consilio capto, 
volens, quia voluit. Quae insint, praeeunte Bue, [ freiwillig, nach 
u. uus guter, Ueberlegg, durch u. vermittelst s. Willens] bene ex- 
pressit Ms.: “quod Deus facit iuxta suam:voluntatem, id faecit 
‚vel’ (A) “quoniam est potens, vel’ (B) “quoniam :ab aeterno ita 
decrevit, vel’ (C)“quoniam est benignus et-benevolus’. Addit: 


t 


ın Ep. Iac. I, 18. . 61 


“Nunc tertium praetulerim: pro sud benignitate voluit ia’, oöy örı 
nueig Nyarınoauev auroy, AAl” Örı aurog nyarınoev nuäs 1lo.4, 
10. [StouLz (Auldreich gab er uns e. neues Leben) Hr. (aus freier 
Gnade)]. Recte, si is est cardo, nonnisi bona a Deo contingere. 
Tum omnium beneficiorum id appellaretur, quod dignitate eratı 
primum;, adeoque omnibus aerumnis longe maius et certius docu- 
mentum, omnem etiam mali suspicionem a voluntate divind sponte 
excludens. Wir haben uns — so ist d. Zusammenh. mit dem Vor- 
herg. zu denken — keineswegs zu beklagen, dass uns die Gottheit 
nicht wohlwolle, od. dass sie uns zum Bösen reize; denn sie hat uns 
ja, indem sie uns zuerst 2. Chth. berief, den grössten Beweis ihres 
Wohlwollens gegeben, u.ihre Unveränderlichk. bürgt uns dafür, dass 
sie keineswegs unsern ‘Abfall veranlassen kann’ (Gus.). Quod si 
contra hoc est primum et summum momentum, omnia quaecun- 
que bona nonnisi a Deo contingere, cardo est quod (A) voluit 
appellaturque omnium beneficiorum divinorum id, quod tempore 
primum fuit adeoque causa demum extitit omnium, quibus fortasse 
sibi videantur meruisse, bene factorum. Ita hoc potissimum incul- 
caretur, ut voluntati divinae omnia accepta referrent et commoda et 
incommoda, alieni et a superbiä, quippe qui ne initium quidem fe- 
cerint ipsi, et a temeritate Deum incusandi, quippe quos propria 
cupiditas trahat, et a fluctuatione, quippe qui sciant nullam.in Deo 
metuendam esse “consilii mutationem aut necessariae opis recusatio- 
nem, 'modo ne nobismet ipsi desimus eiusque munere uti cesse- 
mus’ (ScH.); der Unwundelbare sow. in s. Heiligk. (v.13) als in s. 
Güte (v.1T) u. in s. ewigen Rathschlüssen (v. 18), kann, da er euch 
selbst z. Chth. berufen hat, nicht euren Abfall veranlassen (GraAsn.), 
Aliena sunt 1) Ciceronis, quod Sca. affert, de off. 1, 15.: “beneficia quae 
temere aut fortuitu data videntur, aeque magna non sunt habenda atque ea quae 
iudicio, considerate constanterque delata sunt ; 2) Bme.!: Gott habe durch die 
an den Israeliten erfüllte Wahrheit geiner Zusagen seine Beständigkeit u. Un- 
wandelbarkeit erwiesen; 3) Porrtı Bovl. "pro comp. eüßovindels’ et Gus.! Bov- 
Acadcı fortasse significare posse benevolentiam, quia 2 Sm. 20, 11, anıa Yan 
Lxx reddiderint Povisodaı ’Iwa«ß, quum vero plerumque Aovisoda: 8v scribant, 
deesse ita accipiendi causam, aptius cogitando addi inf. anoxvjoaı.“er wollte es 
und schuf uns d. h. seinem Willen verdanken wir es’. Sensus bonus et verus 
male effectus. YA est gr. eüdoxeiv et velle aliquem atque velle aliguid ipsä 
natur& sua differunt. 

— Placet summam totius argumentationis comm. 16—18. subiungere Erasmı 
vbis: Ut Deus suapte natur& pure summegque bonus est, ita nihil ab illo profi- 
ciscitar nisi bonum. Si quid igitur in nobis est vitiorum, non Deo sed nobis 
ipsis feramus acceptum: si quid bonae rei, si quid verae lucis, si quid illibatae 
sapientiae, id totum auctori Deo adscribamus. Si quid lucis habet hic orbis 
crassior, a coelestibus illis corporibus habet et potissimum a sole... Quicquid 
vere lucidum est, id nobis ex sese mittit ille pater et princeps omnis'verae lu- 
cis... Dona sunt verius quam praemia, liberalitas potius quam merces. Fas 
igitur non est, ut hinc quicquam nobis arrogemus, sed pro nostris malis Dei mi- 
sericordiam interpellemus, pro bonis non nostris illius liberalitati gratias aga- 
mus... Nostrum hunc diem nox succedens excipit, nubes intercedentes obdu- 
cunt, humanam sapientiam obnubilant errores opinionum, humanam probitatem 
inficiunt malae cupiditates.. Apud illum nulla malorum mixtura nec ullae caligi- 
nis vices... Hic rursus nos genuit, prorsus in alios homines transformavit, non 
ex corrupto semine terreni patris, sed ex purissimo semine sermonis aeterni et 
veridici. Mendax erat sermo serpentis .. verax est sermo doctrinae evglicae.. 
Suä gratuitä bonitate.. in terris novam creaturam nosque huius novae conditio- 
nis veluti primitias quasdam esse voluit qui inter primos sumus ad evglicam do- 
ctrinam vocati.’ 


623 | CONNMENTARIUS 


19-—21. Tanta quum debeantur supremo numini per verbum 
veritatis, oportet, fratres mei dilecti, vos omnes promtos paratos- 
que esse ad audiendum discendumque, tardos vero minimeque 
praecipites ad loguendum, tardos item ad animum exacerban- 
dum. Kracerbata enim hominis affectio Dei iustitiam non per- 
ficit. Ideo depositd cum omnis generis et inquinantibus et 
in vobis nonnisi ezuberantibus vitüs adversus Deum efferve- 
scendi temeritate, pacatä potius modestäque mansueludine ver- 
bum illud vobis iam insitum ac quasi ingeneratum efficacius 
in dies in animos adınittite, quippe quod salutem vobis afferre 
valeat internam eamque aeternam. 

Est cohortatio .ex antecedd. ducta. Docet hoc arcta verborum 
connexio, si non ex criticis de causis dubio wcre, tamen e vcblo 
Aöyov v.18. 22 gg. certa. Ducitur e v.18. atque inde demum vr. 
13 et2.respicit. @uum in id tendant adversa, quae nobis immittun- 
tur, ut fiamus meliores, dc praeterea Deus nos tanta vocatione di- 
gnatus sit’ — (Gr.; v.4. 18); “quum primitiae sitis conditoris optimi 
et benignissimi, operam date ut a vitio et sordibus quibusque sitis 
alieni’ (Wr.), ‘ne munus a Deo datum habeatis non utentes et male 
habentes perdatis atque sic praesidio auxilioque contra tentationes de- 
stituamini (SchH.). In his quum etiam argumentum apte conti- 
nuetur, non fuisset quod Mk. (repudiato wgre) plane aliam admo- 
nitionem incipere contenderet, Hr. @gre notaret ab hominibus im- 
peritis et dicendi rudibus saepe usurpari, ubi nulla ex praemissis 
conclusio locum habeat’, alii alia comminiscerentar —: nisi haesi- 
tandi causam praebuisset quo conclusionem orditur: 

19. ’Eorw nüg &vIo. Taxdg eis TO axovccı, Boadög eig Tö 
Acinoaı, Bpadüg eig öpynv] sit omnis homo celer ad audien- 
dum, tardus adloquendum, tardus ad iram — quemadm. Hebrr. 
ma Sp, Der 'p q. d. kurz angebunden, ex opp. ' IX, a8 'R cll. 
irasci celer Horat.; Boaddg wpeinons, vaxds PAdıpaı Phil. Locum 
communem de frenanda. linguae intemperie iraque cohibenda [Gr. *!) 


41) ‘Ideo philosophi aiunt nobis datas aures duas, linguam unam; et aures 
patulas, linguam septo dentium obvallatam. At multi sunt quibus dici potest 
Sophocleum illud: BovAsı Afyaıy tı, xal Afymy undtv xAvsv', s. cum Plut. 
‚(neol adolsoytas in.) duo haec et prima et maxima esse, audire et audiri, 
quorum neutrum contingat garrulis, illudve Pirke Aboth 1, 15. 4991 999 SUN 
12113 loquere parum fac multum. — Team trita est sententia, ut utrum certus 
aliquis locus alius scriptoris Jacobo obversatus fuerit, dubitari queat. Finitima 
eaque Aa Jac. Iraud aliena sunt Sir. 5, 11-13. ylyov reyds dv dxoonoeı 00V, x. 
&y naxooduulg YIEyyov anöxgıow. Ei Eorı 001 avveoıs, dnoxgldntn ıö nin- 
' olov, ei dE un, 7 xelo oov Karo En) oröuazl oov. Aöfa x. Arıula Ev Aahıü, x. 
ylö00« avdownov nıooıs wurd. 4, 29. Mn ylvov ıayüs Ev Ti yAocoy aov* 
1, 21. Oö duvnosras Ivuös Aadıros dıxamwsnvar" 7 yap bonn Tov Yvuod abroü 
nrooıs alıd. Add. 9, 18. (Yoßegds arho YyAmoawdns x. 6 nooneıns &v Aoyw 
airod mondnoere) 20, 3-6. Sap. 1, 11 (Yulafaode yoyyvouor dywipeli x. 
and xuralalıäsg peloaode yAwoons) Prov. 10, 19, 13, 3. 17, 27'sq.;5 15, 1. 4. 
17sq. 30. 33. Coh. 4, 17-5, 6. 7, 8-10. singulatimque Mt. 5, 22 299. Simil. 
Ep. Barn.: oöx Eon no0ylwooos' nayls yap ordua Savarov. — "Zeno ap. Diog.. 
Laert.: dı@ zoüro dvo wra Eyousy, aröne OR Ey, Iva nlelo ur Axovwuer TT- 
zovo d! Akywuev [idemque adolescenti cuidam «Ivooylaooy: Ta ara 00V eis 
ıny ylatıay ovvegdunxer]. Cleobul. ap. eund.: Yılnxoov elvaı uüllor GıAo- 
4aloy. Demonact. ap. Lucian.: &goufvp uırı, müs &y Tıs &piora &pfn; dopyn- 


ın Er. Iac. I, 19. 6 


We. Ms. all.] nexus non fert; “cur enim hane potissimum virtutem 
unam ut.conelusionem: ducit e superioribus® (Ma.) ab eäque statim 
ad universam cohortationem pergit?; die Krmahng, nicht zornig zu 
sein, stände zu isolirt, id quod suae aliorumque animadversioni ple- 
rumque subduxerunt magis minusve in ipsa applicatione restringendo. 
Sunt “generalia axiomata quibus specialia sua lac. su- 
perstruit’ (Heıs.) ita, ut 4uae universe hortatur pro more suo ®. 
(si malis) invidiae vitandae causä, ea applicanda relinquat lectori- 
bus. Ita vcblis latus quo patent ambitus salvus manet, explicato-, 
rique nonnisi inquirenda venit vis, quam in eos potissimum, quibus 
seripsit, habere deberent. Sed quanquem recte Hr.: “neque omnibus 
hominibus haec dioit, sed Xtianis quatenus sunt Xtiani, neque 
universe loquentibus sed vel docentibus vel discentibus’: si- 
quidem hi utrique accurate distinguuntur et opponuntur, non magis 


apparet causa cohortationis hoc potissimum loco insertae. Erant sane 
(A) doctores, qui praecipitis et oris et irae — unseitigen Lehrtriebes u. hitzi- 
gen Verfolggsgeistes ohne gehörige Kenntniss der Lehre (Assrtı) — coetus 
xtianos haud parum turbarent [Aesrın. Bep. Nöss. Hr. Pr.], quemadm. ‘in omni 
doctrinae novitate, ferventibus discentium studiis, plurimos praeter rem sese 
doctores ingerere, ominis temporum historia testatur (Hr.): sed. cp. demum 3. 
“ad eos sane &v A0yYp non minus Tzelovras quam {np nıxoü x. &qıdelg (v.2.14) 
singularis castigatio convertitur. Erant porro (B) discentes, qui modo docto- 
rum severitati obstreperent adeoque recte inberentur ein offnes Ohr zu haben u. 
ohne Widerrede u, ohne Unwillen folgsam zu sein; mancher mochte einen Jac. 
zu strenge in s. Grundsätzen finden u. sich gegen s. Forderungen empören, 
vielleicht in leidenschaftliche Urtheile gegen ihn ausbrechen, wenn er z. B. 

standh. Bekenntniss des Chth. unter allen Prüfungen wnerbittlickh drang oder 
herrschende Laster bestrafte (StoLz); modo adversus exteros negligentius cu-- 
pidiusve versarentur, ex domestico vitio Judaeorum istis temporibus iamiam ad- 
versus Romanos agitari coepto, odium in gentes mordicus idque eo funestius te- 
nendi, quo magis speciem opinionemque iustitiae s. religionis ipsum Deum vindi- 
candi imitarentur sibique imprimerent (Smr. cli. R. 10, 2. et allusione v. 21. hac: 
vera impuritas veraque superfluitas non est ciborum et commercii 
praeputiive, sed est vitiositatis adeoque nec a ludaeo aliena): überlegt 
was ihr (auf die Aüsserungen, Urtheile, Lüästerungen der Gegner) antwortet, 
genau u. „gerathet nicht sogleich in Zorn ctt. — gegen das Vorurtheil der Ju- 
den, durch ihre heftigen Leidenschaften und blinden Eifer um Gott und dessen 
Ehre selig zu werden (Bme.). Uno verbo, erant in quos caderent haec Erısmı: 
“antehac maluistis videri magistri quam discipuli, nam id vobis persuadebat am- 
bitio, quod doctior habeatur vulgo, qui loquacissimus sit; maluistis irasci recte 
monenti quam agnoscere culpam; maluistis obsequi libidini perniciosae quam ea 
sectari quae salutem 'afferunt'. At vero non hos mente tenuit Jacobus, sed 
cosdem hac etiam disputatione petit quos supra cohortatus erat 
v. 13 sqq. adeoque etiam v. 2 sqg. qui calamitatum. impatientes 
de Deo quid quod contra Deum :indigna effutire et cri- 
minari haud fuerant dedignati: “interdicit iadicia cupida (leiden- 
schaftliche Urtheile) de persecutionibus ob rel. xt. (JasP.), voreili- 
ges unüberlegies Reden wie‘ v. 13. übergehend in Zorn u. Unwil- 


Tos, Egon, öv x. öllya utv Loldv rolle dt dxovov. Div 0.32. &yo dE uüllor 
vUuäs Enyjvow Bgadüv ulv deyyou£vovs, Eyxoarüs de ouyürras, bgdüs de 
dınvoovusvovs „.. Ilyyov ulv noös seynY un raxüs alla Boadüs. Ani- 
mo et orationi moderari- quum sis iratus, non mediocris ingenii est. Cic. (Sc#.). 
‘ Add. ap. eund. Diog. L. Biantis: un reyv Aalcı, uarlav yag $ugpalver et Py- 

thagorae: 2» doyi unte zl Akysıy une nagdııeıv. Plut. (praeter tractatus, supra 
iam commemoratum de garrulitate, itemque de auditione et de capienda ex tmi- 
micis utilitate) de cohibendg ira. Sen. de ira {ubi 2, 24. "maximum irae reme- 
dium mora). Patrum loca collegit Suıckr.. 


64 . |  CoONNMENTARIUS 


len gegen Gott wegen der Verfolggen (Ges.) — quam sententiarum 
copulationem dubitanter. proposuit Pr., probavit recentioribusque [ut 
etiam Scn.!° Grasn.'] persuasit Acsrı & er sei bereitwillig vernünf- 
tige Gründe anzuhören, er sei bedächtig ehe er redet, bedächtig 
ehe er gegen Gott hadert’; v.14—18. weitre Entwickelung des 
Satzes: “der Mensch wird nicht von Gott sond. durch sich selbst 
zum Bösen gereist’). Nec est cur “hanc praecipue vocis öpyr in- 
terpretationem aliqua saltem duritie laborare’ (Pr.) queraris, hocve 
obtendas, quod eig ögyrj» nonnisi iubeatur esse Bgadug] bedächtig, 
nicht übereilt, adeoque res cogitari debeat non prorsus repudi- 
anda — qualis profecto esse ista erga Deum affectio ubi “nec segni 
nec veloci convenit accedere pede, sed recedere potius et penitus 
refugere’ (Heıs.) — sed limitibus suis circumscribenda: nur 
». rechter Zeit, nach genugsamer Ueberlegg u. Prüfung (Bma.); per- 


tinet hoc ad generalem enunciati conformationem, in cuius speciali 
applicatione sponte continetur officium ab hac irae parte, utut sat 

roclivi, prorsus sese abstinendi. Item pressius quam verius 1) räg 
&v3o.] jedermann eben darum weil er Mensch ist (Bue.); 2) axov- 
ocı] per Meton. odedire, Gehorsam u. Ausübg des Gehörten (Bu. 
Acstı al. praeeunte Oscum.: 70 zayds ovyi eis Yılmv &xpoaosv 
sregiiornoiv, GAk eig EveQy0V x. HETA TO axodoaı TIEög Tv uere- 
xeionoıw TWv Nxovauevwv AYoEUWOAY); anticiparetur primarium 
cohortationis momentum v. 21 additum. Ceterum institutio, do- 
ctrina simm. ap. veteres fere exprimuntur vbis audiendi, quia “vo- 
cis olim multo crebrior usus quam scripti in docendo erat’ (Knp. cll. 
Mn, sazıynoıg ["ab insonando discentium auribus’] all.). 

" Haec sententiarum connexio non labefactatur lectionis varietate. Sim- 
pliciter scripsisse videri potest Iac. ddeApot, Eoro nüs &vso. xzıl. ita ut reliqua 
omnia explendi studiis debeantur. Mov «yanınrof] omittit 13. Alii transponunt. 
Ex v. 16. allitum videtur. Decies quinquies hac appellatione Jac. utitur, bis y. 16. 
2, 5. uov ayarı. addens, octies wov tantum, quinquies simpliciter adslypol scri- 
bens (Sca.). "2ste] "duo Cdd. [42. 47.] omittunt. Nonnulli de praestantissimis 
et Vss. quaedam exhibent Zore [BC 73. 83. Copt. Syr. p. in m. Arm.) Tore de 
[A Latt. prisc. (scitote fratres mei dilecti, sit autem omnis homo ctt.) et 
vulg. (scitis fr. m. dilectissimi, sit autem cft.)], quam lect. probb. MıLr. [et 
Bene.], receptae supparem censuit GeıEsB. et cupide arripuerunt Sur. ac MR.. 
“Rote c. Imp. vd. 1Cor. 11, 33. "Iore semel occurrit in NTo Hebr. 12, 17. Ap. 
Hdt. 3, 71. 9, 21. scitote, non tamen ita ut praeceptum s. iussum inducatur. 
Facilius caruerim utraque lectione quam “orte legerim’ (Sc#.). - Aovvderws scri- 
pta alii aliter connexuerunt; simplicissime Sy, *?): et vos fratres- mei dilecti, 
quisque ex vobis sit ctt.; artificiosius alii per Tore (quod si vel singularius videri 
queat quam ut glossam dicas, poterat tamen seq. &07o suppeditare, item quod) alüi 
quippe facilius maluerunt wsre. Poterat vero Zore a lJac. scriptum difficultatis 
ergo aliäve de causä s. ejici 8. c. @ste permutari; unde non adm. repugnaverim 
Laca.° scribenti: Tore ad. u. ay. Zorw d} Ti. Non tamen explicuerim A) 
‘Scitote carissimi, tenete id quod nunc dicam (Mr.); nec B) ‘Non ignoratis istud 
carmen’ (Sir. 5, 11): sit omnis homo ctt. (Smr.); nec denique C) ‘Non dubito - 
vos..scire, quae hactenus a me dicta sunt, plane esse verissima: quanquam au- 
tem hoc ınihi persuadeo, moneo tamen vos’ ctt. (Jusrin.); — sed D) Attendite 
hoc — sit autem ctt. i. e. hac tali agendi ratione vos monstrate novae illius per 
Deum eiusque verbum generationis bene gnaros ac memores,. Addo Assrıı con- 
iecturam: ZIre s. Tde ab levar = aye vüy 4, 13. 5, 1. 

Ceterum huius sententiarum seriei, quam sponte fere et rei natura et ipsae 
voces suppeditarent, in ipsius Ep. pertractatione haud immemor fuisse videtur lac. 


——— 


ar cm Y ey a 


42) los ‚a waıND losan ir ‚ohs10 ett. 


, ın Ep. Iac. I, 19 - 21. 65 


Extitit certe v. 19. *brevis recensus deinceps dicendorum’ quorum “tripartita enu- 
meratio haec est: quare (ne tantis beneficiis v. 18. indigni habeamur) esto omnis 
homo (xtianus) promtus ad gudiendum (de quo statim inde a v. 22 fusius exponi- 
‚ tur), tardus ad loquendum (c. 3), tardus ad iracundiam (c. 4. 5)’ Kup. Vd. 
Prolegg. 
- 20. Quod concluserat, id addita firmat causä: öeyn yap ar- 
doög dixauoovvnv Yeod 0V xarepyalsraı] a quo (fortasse e v. 8. in- 
vecto) sensu non differt quod habent AB et novem alii Cdd. proba- 
vitque Lacum.: 00x &pyaleraı] quam causam non admodum attinet, 
"utrum magis externe informes: non solet facere, quae tusta sunt 
coram Deo, quae a Deo postulantur, virtutis pietatisque praecepta; 
an interne: non parat (imo impedit et excludit) iustitiam coram - 
Deo, probationem div. *?); cohaerent tanquam antecedens et conse- 
quens, quorum iHud in hebrr. px >s» sim. Ps. 15, 2. al., hoc in 
NTo praeponderat. vd. (de dızaıoouvn Heov) ad R. 1, 1%. 
Satis absque re linguaeve usu alii dıxaıoc. interpretati sunt virtutem siusti 
Dei vindicem quae hominis. irä‘'haud cogatur (eure Verfolger zu strafen u. ih- 
ren Verfolgungen ein Ende zu machen) sed solä Dei salutari praefinitione; ita 
Erısm.: “ap. homines fortassis iustus videtur qui convicium convicio, qui malefi- 
ciam maleficio retaliat, sed idem multo abesit a iustitia Dei’ ctt.; alii adeo reli- 
gionem div. quae ita minime iuvetur (“durch solchen Eifer gewinnt die göttliche 
“Lehre niemals’ Hr. qui eodem modo vertit 1 Ptr. 3, 14. provocatque ad 2 Cor. 
11, 15. 1lo. 2, 29!). Ceterum zij 6oyij] complexus simul est 76 Aalnoaı v. 191, 
quoniam impia ista temeritas e cupido potissimum iraloque animo fluit adeoque 
hoc vitato sponte evanescit. "Avdgos] dixit non sine orationis vi ac distinctione, 
si vel longius petitum sit illad platonici stili Uıyog quod Hkıs. e Dion. Long. 
affert: za nv uty ıwv Enıduuwmy olenoıw nOSEINEY WS Yyuvanzaviııy, ın9 
tod Fuuov dd Weneg dydgwrizıy‘ quia "nimirum molliores atque effoeminatiores 
affectus sunt cupiditates s. voluptates, contra ira fortior est et in virum magis 
competit’. 
21. Redit ad cohortationem gravius pleniusque inculcandam. 
Aı anogEuevoi ... Öe&arose TA.] guum illius iracundiae haec sit 
ratie,.]) deponite omnem vitiositatem; Ü) accipite zov Eupvrov 
Aöyov. Utrumque per Aoristos iuxta positum; est enim tam arcte 
nexum, ut non solum sine altero, sed ne altero quidem prius neu- 
trum cogitari queat. “Utraque res sine altera debilis’ est (ait Cic. 
Tuse. 2, 5); “ut ager quamvis fertilis, sine cultura fructuosus esse 
non potest, sie sine doctrina animus. cultura autem animi philo- 
sophia est: haec extrahit vitia radicitus et praeparat animos ad 
satus accipiendes, eaque mandat his et, ut ita dicam, serit 
.quae adulta fructus uberrimos ferant’. Vera sensit. Disciplina de- 
mum divina est vera animi culture, eaque dum vitia extrahit, prae- 
parat ad satus et vieissim. Quemadm. spiritus demum innovatus vi- 
tiositatem cum suecessu debellat, ita haec vicissim innovatio non stat 
cum vitiositatis sordibus, iisque demum depulsis absolvitur. — Trans- 


43) Lurn. (des Menschen Zorn thut nicht was vor Gott recht ist) Wr. 
Heıs. ( quamdiu evglium , quia in aerumnas vos coniicit, ir& pereciti auditis eique 
obloquimini et inprimis illam evglii partem, quae de necessitate ac utilitate ha- 
rum aerumnarum agit, indignabundi reiicitis: primario ev. fructu, qui est institia 
Dei, vos ipsos privatis) Pr. (iratus observare non solet .virtutis praecepta') 
Jisp.; GT. (si quis cito et saepe irasci adsuescat, is iustitiam Dei non adipisce- 
tur aut si adeptus est, ämittet) Mr. (‘non efficit ut in homine sit probitas qua- 
lem Deus postulat, amat et ipse habef‘) Gss. Grasu. ("durch e. so thörichtes u. 
sündl. Beuehmen könnet ikr nicht in dem Zustande des Gerechtfertigtseins vor 
Gott, in den ihr durch. Xstum versetzt. worden seid, bleiben u. eben so wenig 
der damit verbundnen Wohlthaten theilhafiig werden‘). 


Commentar. in N. T. Vol. XVII, E 


N 


66 CoXNENTARIUS 


greditur autem a speciali disputatione adversus öpyr» ad universam 
[vd. ad v. 2.] öunagiov, ob arctissimum singulorum quorumcunque vi- 
tiorum nexum; er redet insgemein von aller Befleckung - dem 
Unwillen mit allen übrr. Arten ähnlicher Leidenschaf- 
ten - damit es nicht scheine, er bestrafe nur einige. Sünden ..., 
um zu zeigen, man könne unmöglich gegen eine u. die andre Art - 
des Bösen mit wahrem Nutzen eifern, ohne gegen die übrr. zugleich 
zu streiten (Bue.). | 
Deponite t&oav 6vrraplav xal TiepLoOEIay xaxiag] omnem ! 
spurcitiam et exuberalionem malitiae. , Kaxiag] I) Notio: malitia, 
vitiositas, quemadm. Arist. et Cic. opp. 77 &perj, virtuti; cave 
1) ne ad studium aliis nocendi, nimium (adeoque malum) fervorem, 
quo mens in secus sentientes exasperetur c. Hr. et Porto (zu weit 
getriebene Gehässigk.) restringas; quos lac. petit, aliis quoque 
modis idque in Deum etiam peccabant; 2) ne Ziciti quid opineris, 
cuius nonnisi abusus taxetur: ritia et nimia morositas (Rosenm.); 
utut öpyn et severitas bonae esse possunt, xaxio et malitia nun- 
quam. JI) Genit. potest appositus esse 77 zegL00El« quippe voci 
mediae, ut mala intelligeretur, qualis 6vrraogie per se est; ita OR- 
cum. (et Turopn.): 77 ÖvVr. moogtisnoL xal TO mEegLodeiay 
xaxiag, rovro BovAöuevog napaornoat, TO ei xai rıvı sroAlaxıg 
egLeneoe Tıg Övrapig, Tay&ug aurjg Unetioraodar, GAAG un 
TH xaT’ avEnv Errıuovn) Te xal Eyxoovioeı dıa zug avvndeiag Pe- 
Pasörepov x. dugexvınvorepov TO xardv areoyalsodaı, MEpvro- 
TWv TV: GvveyEotegov Tulv x. IepırroöTepov Ernırehovnevwv, Eig 
pvoıv amoxadıorav To Tehoduevor, nroı PVoswg EEiw aür@ TreQL- 
sroıeiv‘ probantibus plerisque; concinnius tamen et fortius utrique 
Subst. adscripserunt Pr. Sch. praeeunte (quem etiam in explicatione. 
sequi satius fuisset) Schol. ap. Martu. 6vrapiav x. 7780100. Xur. 
xing nv Auapriav vv Gumaivovoa» vor v0. Qnol, nv as 
egLrenv odoar &v nun. Punopia] NTianiy. (= Öunog 
1 Pir. 3, 21. cll. 6urapog lac. 2, 2. et Övnagsvsodar 8. Övroür 
Ap. 22, 11) “sordes, inguinamenta, quibus tanquam corpus morbo- 
sum purgandus est animus non bene constitutus, unde 'Plat. in So- 
. phista Ed. Bip. T. UI. p. 222. &yaigeoıw xaxias ıbuyns xasaouov 
vocat’ (Hr.). Explicatius 2 Cor. 7, 1. zaurag &yovres Tag Enayys- 
kiag ayenınvoi [lac. Or anexungev nuös adeApoi] xasaplowuer 
Eavroüg And Tavrög U0AVvOUOD O@PXOS x. Tiveupomag, rrirehoör- 
Teg Oyiwadınv 2 POßp Jeov. vd. ad Mt. 15, 17-20. Nimis spe- 
cialiter Store. avaritia cell. Puav. et Hes. Gurzapog‘ aioxouxeedns, 
quanquam non absque omni nexu; “eben die Sorge für 7° 
che, Habsucht u. Geiz, war bei den Verfolgungen oft die Ursache 
des Abfalls v. Chth. (Ges... ITegıoosia] abundantia, in quo si- 
gnifleatu eminent sensüs multi, nimi, superflui. N. 1. puta mali- 
tiam et (quod neminem non tangit) inquinantem et (quod lecto- 
ribus peculiare erat) eruberantem, magnam admodum, maiorem 
quam in Xtt. quid quod in Xtianor. primitiis (v. 18) expectave- 
ris. Utrum non satis quasi eluerint, an denuo contraxerint, non at- 
' tinebat dispicere. — Aliarum verba distinguendi et ad se referendi 
rationum iuvat'adscribere 1) Heıs. qui övr. in .specie significare 
censet vitia. intemperantiae, gulae et lasciviee, ‘quae homo magis ' 


N j . 
. , 


- 


ın Er. Hac. I, 21. 67... 


in se ipsum committit quibusque proprium corpus sordidum red- 


dit atque contaminat’, x«x. vero “illa crimina quae in alios, Deum, 


eius verbum et proximum praeter ius fasque committuntur’ (unde 
v. c. opponantur illi sanctitas, huic iustitia: 2 Cor. 7, 1.1 Th. 4, 7; 
1 Ptr. 3, 10 q. ell. 12. et 17. ell: 18.); 2) Scu. cui xaxi« vitiositas est 
“impotens illius mediocritatis tenendae, quae est inter nimium 
(egıoo.) et parum (dvr.). 

‚Translationes unde ductae sint, multum laborarunt, I) Abundantia 
quum multarum rerum sit et amplarum et ampliorunı ac superfluarum: ad haec singu- 
latim scriptor visus est respexisse: A) Excessustam in plantis quam in animan- 
tibus, sine quo utrorumque natura constare potest, quodque adnascitur et supra 
modum naseitur’ (Heıs.); "abundantes inutilesque in arboribus et vitibus rami 
falce resecandi’ (Lösn.); 'rami et surculi lururiantes’ (Hr.); “jedes Schandfleck 
u. Auswuchs von Gehässigkeit’ (Pr.): cll. Phil. de victim.: zzegızfuveose Tag 
oxinpoxkodius" öde Borı, Tag neQLTIaS yÜoeıs TOV nyeuovıxod, üs al äueroo 
ıov naday Eomeıgdy. Tu xal ovvnuinvav Öpual, xul O xaxos Wuxis YEwpyös 
Epizevoev, dıppoovvn, uerü anovdüs dnoxelguode (ubi tamen negitras sugges- 
sit vb. zeoızeuv. nec minore iure inde deducetur neg:o0sl« praeputii). B) 
Excrementa quippe superflaa et molesta ideoque corpori excernenda atque 
eiicienda [Ax. Bz. Piso. ErScnwm.]: (quae "universa, cumprimis vero quae per 


‘ alvum ac vesicam exonerantur, quorum potior et in sensus magis incurrens pars. 


est, appellari in proclivi est zregtooov, regıaad, nregftrwua, nregliıwory et quae 
alla einsdem cum rzeoıaoeig sunt ortüs’ (Heıs.); id quod usum löquendi a G»s. 
addubitatum, singulatim in translatione, satis defendit, si vel in loco Clem. A'. 
quem idem Heıs. aflert, resırreia non sit escrementum ipsum et solum sed ab- 
undantia: 'Merito ts, qui. per exercitiorum abstergiones non excernunt, et urinae 
et stercora redundant.. Redundant etiam üs alia negıriwuare, excrementa, et 
praeterea sudores, cum alimentum corpori minime distribuatur sed effundatur eis 
nepızra, in ea quae sunt supervacanea. Hinc etiam ad purtes genitales exci- 
tantur libidines, &nıddeovons tig nregıtıelas, influenite ercremento, motu propor- 
tione-quadam facto. Quare liquefacere gportet zavıny nv nepgrrelav, hoc es- 
crementum, et illud in concoctionem effundere, per quam species (kominis) ru- 
bescit’. C) Praeputium quippe pellicula et sordida et superflua [Gr. Hıs- 
MOND. CL£R. Spenc.} cll. Col. 2, 11. ubi Xtiani drr.vzzegızundevres zegıroun 
Gysıpyorommp, br.) Ensxdugsı Tov omuaros [Wr Auaprıavr] zjs augxds: 
vd. ad v. 19. Ab aliis, qui a translationibus cogendis sese abstinere mallent, 
addita sunt: D) Magnitudo [Wr.: 'vitia quaeque s. leviora illa videantur s. 
Eräviora’] quemadm. v. c. xagıros et yagäs Aenıooela celebratur R. 5, 17. 
2Cor.'&, 2. sensu erimii nec vero nimü. E)''Superfluum, fere cum litot. 
[Cirrz.: vitia superflua adevque nosia];: ita Plut. in Gryü. cupiditates vocat 
1ng Antıgaxtoug x. nsprsras),  adscititias, et snperyaganeas; add. Pyav.: zregis- 
19y Afyeraı TO 18V Tipög, 79, ZaNaıuov x. Enizgıgbv nros TO Eyxaugov, x. dnkse 
16 'aoyoy x. 'xevöv Br noosihnens" ... 16 BE sIo0s Tu dyayxaiov Oneg Buyalvei 
gueriulav. F) Residuum, all&'Unreinirk, a.'üle Ueberreste e. schlech- 
ten Denkart’ (Acstı), ‘alle Eiasauberh,. Unläterks rim ‚Denken'y. Handela, zı B, 
Geiz, zw grosse Sorge für. das. Zeitliche a pelle.aus früherer eit,, ehe jkr Xsten 
wurdet, übrig gebliebene Bosheit, Schlechtigk. durch welche: ihr zum Zorne 
u. Abfall gereist werdet’ (Grasn.); add. Kürrn. Mich. Gss. et notione aliter 
paululum relatä Store (sordida avaritia et reliqua pravitas) et Mor. ('reliquiae 
tnntiles, quae abiici solent adeoque inquinamenta,., ut. sint 'duo verba synopyma’; 
quemadm.: etiam Sop..vertit: “jeden ‚Schmutz u. Wust v. Bosheit’)., ita Ex. 
20,5 .xurederos nür 16 nEegr00ov Tis yüs 16 xareluıpdtr, u Zarelınev. univ 
7. xalala. 1Macg: 9, 22 xal Ta #E9100q 1Ör Aöyap, Iovda. x. 70» nolfuar 
2. Tür -Urdgayadtor .., Ob RETErEEIN, TO ALA KRgıny Oyodgr, Los. dbi. 2, 
6.dsiodaı ‚di. Pouoleov Elejoal Te 18 Ing, Invdalas. Aelıyaya x, un T6 TEQLO- 
Gdr auıns änagölvaı al.; neg.mirandim in hisce, nonsiunquam accedere..et emi- 


here notionem, mulli ac aueh Videtur sententia paululum elevari; certe' sepa-- 


rari depebit, Öytapla a. Gen. zexias @) Lyerum [Beerscan.: studium Iyors 


turpis} quemedm., hebrr„iniiN!et: r17)°» pro quibus ap. ILxx Calı. 1, 3. 2,11,139. 


6,.8..al.;i.etiem de emelumento dicantur, , 11) Sordes itam.alii 'alina cagi- 


taransı. dA) ,Aurinms.. preecipit ‚v. 19. ut unus quisuge eeler.sit Pd ‚audiendums 
aurium 'ilaque removendae sordes sunt. ‚quae ‚andiendi ‚celeritufeim. impedire ıte- 


E2 


- 


08 . CoNNMENTARIUS 


unt’ (Heıs.); add. quod ab aurium excretionibus bene traduceretur oratio non 
sulum ad universa excrementa, sed ctiam ad pragepulium ‚malum (q. d. “circum- 
cidite aures vestras et corda vestra Act. 7, 51). Quanquam ap. Hippocr. all. 
habetur @rög itemque 27 wol et eis wıa dunos, longe tamen petitum est et pu- 
tidum. Utrumque vitantes plerique omnes B) Vestium translationem tenent 
cil. 2, 2. ubi Agunog dodjre opp. Gvnapd‘ add. anoddosaı et vehlum esse de 
hac re prpr. (v. c. Act. 7, 58, anedevıo 7% Iuazıe) et usitatissimam Metaph. 
(ut anodeadaı s. ansxdvoaodaı nalaıoy üvde. Eph. 4, 22. Col. 3, 9; unde 
lustin. M. in Dial. c. Tryph.: 7& duzaga navıe & nugıkousde xzaxa anexdu- 
odusde ut itague simus 16 Öureox luarıa rovilorn as auaprlas annuqgıeoud- 
voı) vd. ad Pauli illud Xguoröv 2vedvonode Gal. 3, 27. Sordes denique C) Ur- 
ctorum et sudantium luctatorum ex palaestrae pulvere (et luctando et de in- 
dustria adspersu) collectas adeoque illuviem pessimam, cui inprimis peccatum 
assimilari meruerit, appellavit Ly». Agonistt. cp. 8. 

Addit modum ct causam. Opus est et studio ac amore 
et modestia atque verecundia. 4E5a09e] ercipite, in animum 
admittite. Notat animo et affectu (Aaußaveıy contra opere ipso) 
accipere,' unde sensüs sponte consequuntur et ercipiendi libenter 
introrsumque, et retinendi; quod autem quaevis acceptio est rei 
aliunde accedentis, id intercedente demum Metaphorä disparuerit. 
Nostris de institutione admittendä frequentatur [vd. Lexx. **)]. Nee 
alienum est, quod qui n. 1. compellantur, non instituendi erant sed 
instiluti; actu nimirum evangelium acceperaut, sed uffectum fere sus- 
tulerant afflictiones: “anime ac voluntate iem videhantur abiecisse, 
ergo novä et multo tenaciore ipsis opus erat acceptione, qua cave- 
retur, ne quod erant esse desinerent (Heıs.). Est = 7 nroosE&oeı 
TS xagdiag TrpOGuEVELV Ti xl, &uuevev Ti; nioreı simm. Act. 
11, 23. 14, 22.al.: quod fit ubi ö Aoyog Tod Aotorod Evoixsi Col: 
3, 16. cell. lo. 14, 2sq. 2 Tim. 1, 5; ubi (quod ipse lac. v. 22. 2%. addit) 
non &xpoaral 11övov jique ErriAnouovng sunt. Opp. Aurzeiv, oßev- 
vivo TO rıveue al. Eph. 4, 30. cll. 1, 13; 1 Th. 5, 19. "Ey 
necdınti] in Sanftmuth, mit ergebnem “bescheidnen. Sinne der die 
erhabnen Wohlthaten des Chih. dankbar anerkennt’ (Ges.). Puta 
animum non tam docilem (Gr.) quam lenem et pacatum, qualis sponte 
consequitur depositä cum malitiae sordibus adversus Deum efferve- 
scendi temeritate; “Geneigtheit u.: Fertigk. durch unangenehme Em- 
pfindgen' u. Dinge: nicht. gleich zum Unwillen aufgebracht zu wer- 
den (Bme.). “Sedatä mente optime addiscitur; nebulae sunt affectus, 
quae. intellectus ac ratianis lumini tenebras offundunt; cummaxime 
vero lene ac placidum evangelii pacis praeconium auditores sul si- 
miles deposcit’ (Hxjs.). — —'"Operae pretium est.‘ Institutio enim 

. . er j ‘ 


44) Plene exc#esit hoc voc. frequehtissimi usus fusissimique significatus' 
Hrıs. p. 740-60. ‚Sufficiet notasse qualia: 2av dexytis. kaßeiy (rei accipitr. 
auct.); 0dx 2ö8farıo oud’ Eaßov raüra ol ıuv Onßelon noroßeis (Demortli.); 
. defaodeı, Anußuveıv uera gapäs row Aoyav 1 Th. 1, 6; Mt. 13, 205q.— Ap- 
paret, opus accipiendi non necessarto: exciudere affectum,. unde Aaßeiy ipsrä Tod 
dfE«oIcı vi venire potest, neru nirhiirum monstrante. Item hehr. TrPb (unde f1yD 
Inter alia: doctrina). Magis adhuc nd'deed9aı inclnat map a Anupavev: Corte 
“magnum diserimen quod Bz. probante Sc». statuit, eo minus erit, quö apertius 
et pari iure in deyeodmı cadat, guod TO nepalauß. tribait — ut np. sit “inte- 
rioris sensüs en accipientis quae externts sensibus obiieiuntut.- et’ ad. iudicit co- 
gnitienem transferentis, ut äceepta vel probet et ampleetetir, vel-repudiet ac re” 
lielal — et claudicet, quod 'ista denique ‚non minus different, (quam peeunien 
oblätamı acripere ntqae acceptam recdallure‘, ai ET EEE Zn 2 


ın Er. Iac. I, 21. Gi.) 


ista, modo intime recepta tenacissime in vitamque efficaeiter haereat, 
duvarcı oWoaı Tüg duyas duav] valet animorum salutem vobis 
parare — ‘etsi in corpore tentationes patiamini vel a perfidis morte 
consumamini’ (Beo».) salutemque ipsam internae etiam sollicitationes 
in discrimen vocent. ‘Non de salute corporum mortalium agitur, 
quae suä naturä brevis est, sed de salute animoraum aeternä’ (Sca.). 
Ita Iac. ipse 5, 20. owLeıw ıyuynv &x Favarov plenius dicens op- 
ponensque zo owLeodaı &x TOD zauvsıw et läcdaı v. 1ö sg. Eo- 
dem ambitu P. dixit dövauı» Jeod eig awrngiavy R.1,16. De ipsa 
owrnoiag notione vd. ad Mt. 1, 21. *:) 

nstitutionem in dies interius efficaciusque recipiendam dieit Toy 
Zugpvrov Aöyov] verbum ingeneratum. Hanc enunciationem quum 
pariter impediant rationes et linguae (ambiguitas Substantivi, Adj. *®), 


45) Ambigue certe et in externis haerendo mera praesidia merasque condi- 
tiones scopo ipsi eique interno ac aeterno substituens vertit HT.: "geeignet euch 
zu bessern u. glückl. Menschen zu machen’, exponitque ‘erroris et ignorantiae 
depulsionem, vitae emendationem et quae hane sequitur felicitatem’; addit: “rag 
Yvoyy. vu, nihil amplius quam vuds’ — ex tralatitio etiam aliis multis n. 1. inter- 
pretibus probato Grammaticor. hebrr. errore, contra quem Sca.: “ıyuyn his I}. non 
est anima illa, quae sanguine continetur, Lev. 17, 11 [E72 7037 op) 2], 
quam cum bestiis communem habemus, sed animus immortalis, i..q. yeüue 
1Th. 5, 23. a viliore anim& discretum, sicut 1 Ptr. 1, 9. 22. 2, J1. 25. Mt. 10, 
23. Hinc Antanaclasis ib. 10, 39. Periphrasin pronominis personalis igitur ıyuyN, 


©) (vd. Grs. Lex. n. 6) ibi tantum efficit, ubi mortalis naturae ratio ducitur - 
Lc. 9, 56. Mt. 20, 28. 26, 38” At in hoc genere idem prorsus momentum est 
animae quod in altero animi.  %vyn, das Empfindende u. Lebende im Menschen, 
anima est ipsa, animo autem subest; tanquam animalis vitae principium est 
etiam vitae spiritalis. Add. Wın. Gr. (ed.2, p. 66. 208) ed. 3, p. 137. — Fuerunt 
adeo qui verterent: vermögend das Leben durch Lebensklugh. u. Sanftmutk in 
Gefahren zu sichern. 46) "Eumpvroy [vc. NTieniy.] ingeneratum, dr. non 
solum quod principaliter ac divinitus naturale est, sed etiam quod secunä 
dis quasi viribus ac praesidiis naturale fit: 1) nativum, cum sensibus a) con=« 
venicntis cum nalura, b)non simulati, c) firmi ac durantis; 2) nasci factum, 
a) externe (plantando, inserendo, conserendo), b) interne (animo diverse affecto 
infectoque "educatione, disciplinä, consuetudine, vitae genere, consortiis, opibus, 
honoribus, utilitatibus, soli ingenio, coeli temperaturä ctt.’ Hsıs.) —: einge- 
pflanzt — angeboren, natürlich, unverstellt, festgewurzelt; angewachsen, ein- 
geprägt, zur andern Natur geworden. 1llo principali sensu opponuntur &rt- 
zinrov, Enelsaxıov, dıdaxıoy simm. Pertinet huc (perperam ad alterum sensum 
referente ScaL°) Sap. 12, 10. zovno« n yeveoıs avrav x. Eupvrogn xa- 
xl« avıav ... Oneoua 79 zampaulvov an’ doxyäs' cl. ıj up. xzaxla ap. 
Dinarch. c. Philocl. et &up. auadle ap. Alciphr. Ep. 1, 31. Item 7 Zupvros 
pavtızn, cui a patre iam animadversae Nevius addidit zn» 2Antxınrov tag 

Todönvov (Dion. Hal. L. 3.), quarum haec arlis ac disciplinae, illa vero 
naturae fuit divinigue impetäs (cll. Cic. Div. 1, 40); nec vero omni ex parte 
(quod statuit Scu.) Evenii Hdt. 9, 93sq. quanı quidem ad filium Deiphonum cum 
naturä suä propagavit, ipsi autem longe a nativitate su& divinitus accessit (xal 
nera Tavıa aiılxa Eupvrov uayrıcny eiye). Similis ratio fuerit öuyvrov dge- 
zjs* cell. Aeschin. dial. zeol ageräs el dıdaxıov c. Cic. de lege agr. 2, 35. 
‚non ingenerantur hpminibus mores tam a stirpe generis et seminis, quam ex iis 
rebus quae ab ipsa natura loci et a vitae consuetudine suppeditanfur, quibus 
alimur et vivimms. ÜCarthaginienses fraudulenti et mendaces, non genere sed na- 
tur& loci: quod np. propter suos portus multis et variis mercatorum advenarum- 
que sermonibus ad studium fallendi studio qnaestüs vocabantur’ ctt.— Alterum sen- 
sum a consuetudine linguae graecae alienum dixerunt Heıns. et Suic.; secuti 
sunt BaochmanD. et recentissime Scan. Sed 1) si vel vera esset observatio, 
salva foret explicatio; haberes verbum quasi ingeneratum, np. per doctores, 
quos constat in NTo dici novos quasi homines generare (vd. 1 Cor. 4, 15. &v 


70 - ÜoNMMEHTARIUS 


Verbi; absentia Pronominis) et doctrinae (vix alibi praeconceptis 
opinionibus magis obnoxiae): non miraberis eam in diversissimas par- 
tes tractam, quarum e nexu scriptorisque ingenio unice exigendarum 
haec simplicissima videtur dispositio: 4) Verbum internum, ra- 
tio ingenerata. To ypanırov Ev raic xapdiaug R. 2, 14 sqg.; 70 
eyxagdudv, epvaös T7 xupdig ovoıwdeg Puav., TO Ev Ti pvaeı 

ES., TO &x Qvcewg Su. *7); “naturä insitum, ingeneratum a Deo 
hominum parente coelesti v. 18° — ut expressit potissimus huj. ex- 
plic. patronus Sc#. addens: “Constitt. app. 8, 12. vönov dEdwxag 
HUNG Eupvrov, Onwg 0lx09sr x. Tag Eavroü Exoı Ta.07r&p- 
karte vhs Jeoyvwoiag. Cuars.: Ab initio Deus, ut finxit hominem, 
ei vouov Yvoıxöv Eyxaredero. et quid tandem est lex naturalis? 
: conscientiam nobis informavit et aurodidaxtov [= dıdaxzov Tod 
3s00 lo. 6, 45] fecit 779 yymoıv TWv xalıv x. TWV Od TOLOUTW. 


Ino. Xo. dıa zod svayysllov $yo vuüs Ey£vvnnoa cil. Gal. 4, 19. Texvla uov 
obs nahıy wdlrn üypıs ov uopywsn Xorarös dv Duiv" et 1Ptr. 1, 225g. dva- 
yeyevvnulvor 008% Ex 0N00üS pieorns AIR’ apdrorov dıa Aoyov lörros FEod 
x. uevorros); poterat autem, in ista translatione aperte iam versans (vd. v. 18), 
Xugvrov eo facilius dicere, quo magis graecis etiam ?upveode: translate fre- 
yuentatur de amplectendo et inhaerendo non solum rebus externis in universum, 
sed singulatim doctrinae quae homini et cui homo Zupveze:, ut’ ap. Plut. Phi- 
lopöm.. tüv aldoy dyayywoudıny udlıore tois Edayy£lov Taxtızois Evepuero‘ 
et Cat. min. zois NIızors uclıora x. nolrtıxois Evsgpüsco doyuecıy* add. quod 
de audiendis poet. iis praesertim 2upveosa: iubet quae ad virtutem ferant. — 
At 2) observationem ne esse quidem veram, et a) finitimarum formarum analo- 
gia, et b) diserta exempla docent. Ita yurör dv rj yij habetur ap. Aristaenet. 
üp. 6, p. 30; in Epigr. arbor aliqua vYreloıs Oloımı uerlupvrov, peregrinis 
ramis insitam se dicit; nos ipsi ouupvroı yeyovauer, ut loquitur P. R. 6,5. 
Porro &ugyvarv et Zupüvsodeı usitatissima sunt vi vbb. Zupvrevew et Zumpvrei- 
&0Iaı, sensu et prpr. et translato; v. c. derdom Zunsepuxeouy Max. Tyr. D. 
31; ardgi utv avintngı Heol vooV oüx Bvpvoav ai üua TG puvaav X 00 
&zrrterca Athen. Vil, p. 337; röv &x gyiloooplas Zupvouerov Eimvkoı v£oıs 
Unyuov euros 0 rowoeg Aöyog läraı Plut. de auditione.... Denique zous zoy 
Zugpvrov ziövas, plantalarum olearum ramos multi ad humum detrahere drr. 
Sotioni Geopouicor. 9,9. p. 220. (Cantabr. 1704); inter virtutes ywpfov hoc 
etiam habetur quod Zugyvzov et zarapvrov sit ap. Inl. Pall. Onomast. 1, 12; 
dst. &ugvra zıynuare quae Adamo iam creato &vsyurevoe Deus costä surreptä 
(up. amoris in Evam) Cyrillo adv. Jul. 111. p. 78. — Recte igitur uberrimis 
sms exemplis (p. 681 sqq. 711 sqq.), unde quae attulimus ducta sunt, haec ad- 
scripsit Hzıs.: Non negamus, id primo et praecipue dici naturale, quod per na- 
tivitatem et statim a nativitate adest; sed tantum nostro quodam iure flagitamus,, 
ut et concedatur, multa sensu secundario at proprio tamen appellari naturalia 
posse quae demum post nativitatem adveneruut. eque taın in vocum significa- 
tionibus standum est subtilitatibus philosophieis, quam usu bonorum auctorum. 
Hi vero si assidua tibi lectione quasi Zugvros facti sunt, tenes, duplex eos na- 
turale nominatim distinguere, alterum quod magis, alterum qupd minus sed vere 
tamen tale sit, illudque vocare Zug vrov pvaıxö» vel yucsı vel &x yererng vel 
aoxiyrer vel ovorwdus vel ausulorws vel Undoyovy Eugyvrov et quae alia sunt; 
hoc autem simpliciter Zugpvrov vel Zupurov dia Tgopas xl. 47) "Est 
haec non scripta sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum 
eX natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti sed facti, 
non instituti sed imbuti sumus’ Cic. pro Mil. 4. add. de Lege. 1, 7: "Quid 
est, non dicam in homine sed in omni coelo atque terrä, ratione divinius? quae 
cum adolevit atque perfecta est, nominatur rite sapientis. Est igitur, quoniam 
pihil est ratione melius eaque et in homine et in Deo, prima homini cum Deo 
rationis societas. later quos autem ratio. inter eosdem etiam recta ratio com- 
nıunis est. Quae cum sit lex, lege quuque consuciati bomines cum Diis pu- 
tandi sumus', | " 


.. ı Er. Ic. I, 21. 1 


Ozc. ad 1 lo. 2: Dicimus etiam gentilibus scriptam esse illam erga 
alterum legem_ de caritate [lac. 2, 8]. ubi et quomodo ? in cordis 
tabula, guaızais Evvolaug dyyeyonuudvög’. Qui vir utut recte[compo- 
auit zöv Aoyo» et 70V vöuor tauquam causam et effectum, non debebat tamen' 
ita simpliciter antiquissimum dicere hunc sensum. Habent sane Orc. et 
Tıurpn.: EZugvrov Aoyov xalsi TV dıaxgırxon tov Beltlovos x. xelpovos, zu80 
+. Aoyızot kauer x. Aydusda' 8. 10V z09” 6» Aoyızol yeyovouer, dıazgırızol 
ou Beizlovos #. xelpovus. Hune tameu A0yoy nou „absque persona Xti infor- 
matum adeogde illaln naturalem rationem cum ‚Ay VNOOTRTIxD confusam esse, 
ex communi »ntiquae ecclesiae placito, plane dypaym, e Platonis schula s. pru- 
denter ». credulä pietate ducto, non minus inani quam noxio: dudum monstravit 
Heıs. p. 643 -68, unde haec sufficiet notasse: Justin. M. in Apol. 1. p. 46. di- 
cit phitosophos et pvetas multa praeclare de moribus docuisse dıa 16 Zupv- 
zov navıl ‚yereı erdoWrwr onequu Toü 206 yov, iisque, posthac tribuit areo- 
kerızod Aöyov ueoos, Xtianis vero 77V Tov navrös Aöyov, ö Zorı Xgıorov, 
yvaoıy x. Yewglav‘ addit 48, Xgur® di ı@ xal Uno „Zuxoutous ano ue- 
govs yvwodevr (köyos yao nv. xal Zorıy, 6 &v navıl wv „..) 00 yılooopar 
oUd2 yılokoyoı uövor Enelodnoev alla xul yEıpor &yvas x. navtelös idıwıar*® 
cell. Apol. 1. p. 83. zöv Xo. newröroxoy Tod Heov eivar Ldidaydnuev x. n0oe- 
pknvuoauev 10 yor Vvra ov nüv ybyos dyseWnov ueıloye. KEodem modo 
Clem. Al. rell.; quid quod Hieron. ad Gal. 1, 15 sq.: "ex quo, inquit, perspi- 
'cuum fit, naturä omnibus Dei inesse notitiam, nec quenquam sine Xto nasci et 
non habere semina in se sapientiae et iustitiae reliquarumque virtutum. unde 
multi absque fide et evangelio Xti vel sapienter faciunt aliqua vel sancte, ut pa- 
rentibus obsequantur, ut inopi manum porrigant, non opprimat:t vicinos, non alie- 
na diripiant, magisque iudicio Dei obnoxii fiant, qnuod habentes in se principia 
virtutis et Dei semina non credunt in eo, sine quo esse non possunt'. — Eius- 
dem confusionis reum agendum esse Oxc. docent quae ad v.18 et 24 adscripsit: 
iya un tıs vnoAapn Onolws nuiv x. ı0y vioy anorexeiv avıoy x. ‚nes nu» 
x. ı09 vior yeyevvnoda, dnaya' To Aöyp almdelus. nayıan yap xzata 109 
DElov JTwavynv dıa ToU vioo yevero. ‚ste ei dıa Tod ans alndelas Aöyov n 
zrg00d0s nuiv, ol To eivas Eyovres ano Toi 10 yov, 03x, ouoyereis 19 up’ ov 
€ ovauev et altero loco:, ToüTo de 0 uaıny nos OÖ 100 xvplov uodnTng 
Ioxwßos, alla ovvrouws dnayıa pHEyyeraı Ws TOU Gvvyrerunußvov uasnıns 
2öyov [i. e. Dei filii, ex explicatione multorum patrum loci les. 10, 23. cll. R. 
9, 28]. Nec dubitari potest, quae multa patres habent de Aoy ins daAn9elas, 
duyvıo, e nosträ, Ep. fluxisse, ‚quamvis sententia ‚ipsa prooemio ioanneo nitatur. 
-Quod autem illa "multo magis in rationen quam in substantiale vbum quadrent 
(Hrıs.), id satis explicat ista ipsa confusio; asserunt ‘omnibus quidem innatum 
hominibus, at maxime tamen esse in fidelibus conspicuum: ‚quapropter zar' BE. 
Xtianos nuncupant AoyıxoVs 8, quae gemina sunt, ‚Toüs ano To Aöyov et Ao- 
ywöersos rationales factos, ut contra ethnicos Toög allorolovs tod Aoyov’. — 

verterunt paululum qui lesum ro» Aöyov n. 1. &ugpurov dici statuerunt alü 
(contra Arianos) quod aeterns patris sit Eugvros Aoyos, alii quod per incarna- 
tionem insitus fuerit naturae humanae. — B) Ver bum eziernum, 'evan- 


gelium quasi ingeneratum. "Eugvrov TOV TNG TIOTEWS, TOV TNS 
öuokoyiag ,@g aAn9 x. &vÖiaderov‘ Schol. ap. Marra.. Quum 
in varios sensus verti posset, informarunt AA) nativum i. e. verum, 
non fucatum = Aöyov GAndeiag v. 18. [Varası. Heıns. Suıc.]; 
quum tamen, cur idem ‚repetatur idque voce longius petitä sa- 
tisque obscurä, excusari nequeat, plerique 32) sativum maluerunt 
— translatione ab agris atque hortis petitä eäque modo ad planta- 
tionem modo ad (surculoerum) insitionem consitionemve 
(granorum) relatd — ita quidem, ut modo «) internum momentum 
premerent: animis infizum, modo ) ad externum magis attende- 
rent: inter vos traditum; praeeuntibus Xto (ut parabulä de satore 
Mt. 13, 3 2qg. ll. PP- ell. 18, 13) et Paulo r Cor. 3, 6 sqgq. Eyo 
Zpvrevon, Anollosg Indices, ö Heög Usaver cell. 9, 11. vuiv 


TÜ TIVEUHETIXG doreiganen) [Sye. (san [EVBEF, laSs doctring 


72  CoOmWENTARIUS g 

ae plantata est in nostram naluram) Lurs. (das in euch gepflanzt ist) 

ıPpH. (alte ‚infixum ac intime unitum cordibus) Hrıs. (quod in naturam ve- 
stram abit) Acstı (eingeprägt *") Wr; ("verbum insititium recte Bzz. et ESchm. 
reddiderunt, qua ratione ad doctrinam cum iam insitam tum porro inserendam 
et altius infigendam referri potest’; ad illa etiam iransfertur quae aliunde acce- 
dunt, implantantur atque animo infiguntur') semen quod semel iactum (adeoque 
nec ignotum nec negligendum) fructus edere debetidoneos; Pr. (religio tam cognita _ 
vobis, ut in ipsam naluram quasi vestram abiisse videatur... euch zur andern 
Natur geworden ist - vel, quod malim: = 4. dupvrevdels, doctrina quasi im- 
plantata, animis vestris infiza) q. d. ingeneratum novä per. Xtum generatione 
v. 18. quod etiam G»s? haud displicuit: die Lehre, die bes der“neuen Geburt 
durch das Chth. euch angeboren ist, praeferenti tamen: die in euch gepflanzt 
ist; BeD. (verbum quod vestris cordibus praedicando imponimus, vos discendo 
suscipite) GT. (quod App. operd vestris animis inseritur) Mn. (doctrina vobis 
tradita - trop.: res cuius veluti semina sparsa sunt in animo) Baerscun. (do- 
ctrina seminis instar in mentes Xtianor. sparsa) rell.). 

Decernere debet nexus isque regi scriptoris ängenio. I) Adj. 
Imperativo appositum et naturä et locatione suä debet conditioni fu- 
turae et postulatae addere eam quae iam sit: erciniendum verbum 
iam ingeneratum; peccant adv. apertissimas linguae explicationis- 
que leges, qui vertunt A0yo» qui iam inseritur, qui ita inseretur 
[Eısn.], qui insertus demum salutem affert (= 2a» Zupvros 7 
SToRR.), qui tanquam insertus s. ita ut fiat insertus excipi debet 

= wg Eupvrog 8: ste Eupvrov eivaı Cauv. Smu.; 8. — &upurwg 
AsauB.). 1) Subst. respicere debet ad Aoyov» aAndeiag v. 18. 
vieissimque respici A0yy cuius iubentur esse un Vo» Axooaral 
iique ErruAnouovnjg obliviosi, sed sroınral iique &0y0v quippe vouov 
telelov Tod vg Elevdeoiag v. 22. 25. eiusque singulatim loquendi 
temeritatem vetantis 3, 2. ell. 1, 26. 25. 19. ubi quod qui & Aoyw 
ov nıtaleı, dr. TEAELoG Avno Ödvvarög xalıyayaynoaı al OAov 
To OWua, aperte respicit verum 9070x0v qui inter alia etiam yakı- 
vaywyei yAuocav avrod, naguxvıyag eig vouov Telsıov, Agudüg 
eis co Aalnoaı. I) Verbi dey. notio debet cohaerere cum axoü- 
oaı et cum oın0eı v. 22 sqg. quae &pyov postulatur (ex opp. Ao- 
yov) v. 25. 
Ad quae momenta si exigitur utraque explicatio, (4) R4arıowzm apparet 

1) diei posse Aoyov alndelas cuius ope Deus homines reliquarum naturarum 
primos ac sibi proprios fecerit v. 18; ad eam 2) non inepte dirigi praecepta ge- 
neralia vitandae loquendi irascendique temeritatis, deponendae malitiae, sectandi 


48) Addit e libro anon.: Neue Erklärg des Paulin. Gegensatzes Buchst. u. 
Geist (len. 1799) haec (p. 204): ‘Könnte nicht die Lehre des Chth. welche hier 
Zweifels ohne durch den Ausdruck 6 Zuy. }. gemeint wird, um deswillen und 
in dem Sinne dieses Epith. erhalten haben, weil u. in so fern sie dem Menschen 
ins Herz geschrieben u. gleichsam auf seinem eignen Boden, dem Boden der 
Vernunft, erwachsen, in ihn, wie mit der Geburt, um so zu reden, gepflanzt 
ist? So viel ist gewiss u. einleuchtend, dass Iac., nach s. ganzen Br. zu ur- 
theilen, den moral. Geist des Chth. vollkommen genug kannte, um der zstl. 
Lehre jenen Beinamen, in dem von uns angegebnen Verstande, ertheilen zu kön- 
nen’. Parum recedit a Cocckıo, cui ob insignem c. ratione et conscientiä con- 
venientiam ipsa Aoyos Zug. appellata visa est. Vagam et aequo duriorem 
recte dixit Heıs. p. 672; item ‘aevo quo lacertos moveat Naturalismus’, periculo 
haud vacuam. Recte, modo ne in alteros scopulos impingas; verissime enim 
ScnH. p. 52. opposuit: ‘O perversam theologiam, quae verbum internum abhorrens, 
j. e. mentem et rationem :hominibus a Deo ingeneratam, externo verbo contineri 
et absolvi omnia censet, quum vb. ext. sine int. ne audiri quidem et intelligi 
possit atque in tantum nonnisi vim habeat, quantam int. verbum in hominibus 
valet ac viget”. Ä 


ın Er. Iac. 1,21. 23 


qui beneficentiä et puritate contineatur cultus divini v.19-21. 27; eandem 3) in- 
natam profecto esse naturae humanae, verum primis tantum sensibus ac quasi 
lineamentis paulatim demum excitandis, illustrandis, augendis ac perficiendis, ita 
-ut 4) quamvis innata dudumque accepta denuo quotidie accipi atque applicari et 
debeat et possit ad vitam, ad cogitationem voluntatemque penetrandam, ad actio- 
nem regendam, id quod non insulse dicetur d£ysadaı, hospitio quasi excips exce- 
ptamque foveri, nec fieri poterit absque mansuetudine; quae talis acceptio quum 
auxilium div. haud excludat, imo eo felicius procedere debeat quo ‚magis illud 
pie agnoscatur ac petatur, ipsa nec impar erit 5) animis aeternum servandis V, 
21: siquidem 6) non audiatur solum atque sciatur, sed etiam factis exprimatur 
v. 22sqq. quippe revera 7) lex aliqua eaque utut satis imperfectae observationis, 
indubitatae tamen necessitatis perfectaeque indolis v. 25. Contra 1) haec 
rationis lex cur potissimum zns &levdsplas dicatur v. 25. causa deest; sponte se_ 
offert cogitanti de lege externe a Deo promulgatä: eius enim zuyn dıad1jxn re- 
vera libertatis nomine opponitur servili indoli vouov züy Evrol@v" vd. R. 8, 15. 
cl. Io. 8, 31sqg. 15, 15. al.; 2) talem woluntatis div. promulgationem cogitan- 
dam esse docet 2, 8-12. ubi et legis mosaicae et vöuov &levdsoplas diserta fit 
mentio; accedit-3) quod axoüceı, deysadaı, rapezuas eis vöuor, oUx Axgon- 


ıny Enılsouovis ysrkadaı alla nomyy Koypv rell. ita simpliciter dieta ad ex- 


ternae rei observationem ducunt, idque eo magis quo apertius lac. in genere po- 
tissimum externo versatar [vd. ad 2, 14sqq.]; quod porro 4) Aoyos nunquam in 
NTo de ratione habetur; aliena sunt Il. Act. 18, 14. 2Cor. 8, 7. itemque (ob 
explicationis ambiguitatem) ioanneum provemium; imo 5) et ipse et formula Ao- 
yoy Öfysodaı frequentantur de institutione; quod denique 6) owınola ıdy yu- 
x@y nuuquam non suspenga est ab alloquio illo divino, quod utut interno per ra- 
tionis vocem alloquio carere nequit, externe tamen et per Xtum promulgatum 
est et per App. promulgatur; quae vero 7) latius institutione xtiand dicta ha- 
bentur v. 19 sqq. 22 syq. 27: ea, utramcunque explicationem elegeris, applicari 
debent ad Xtianos quibus scripta sunt. Itaque cogitanda (B) Docrkın 4 zliana, 
quae 1) et ipsa vera est et novae generationis praesidium, consentientibus et 
SSis et experientiä; quae 2) diligenter potius discenda quam loquendi irascendi- 
que temeritate violanda, eadlemgue 3) non propagata solum sed animis etiam in- 
sinuata, in dies tamen 4) interius debet suscipi; id quod quemadm. 5) absque 
morum emendalione animoque moderato locum habere nequit, vim habet 6) ae- 
ternum beandi, quippe 7) ad veram virtutem pietatemque (v. 27) perducens. 

— Adscribi merentur, quibus sententiarum explanationi et applicationi ope- 
ram dederunt Sca. Sur. etZwer. "Quum affectu quodam sollicitamur (ait Sc.) 
dolore praesertim ex iniuriis, quas accepimus, et irä: nihil proclivius est in sum- 
mä quamvis defendendi imbecillitate, quam verbis effuandere seusa, itaque sum- 
mum incidit periculum, ne lingua praecurrat mentem, et hoc vel illad excidat ex 
ore verbum irrevocabile, quo maiorem nobis calamitatem contrahamus. Praeterea 
huiusmodi dictis affectus alitnr, phantasia incenditur, antecapta opinio figitur, ita 
ut postmodum ratio et consilium aures monitis reperiat surdas. A verbis tan- 
dem nimis facile ad verbera s. facta venitur, quae etiam lege civili crimen et 
poena seguitur. “Primus gradus impatientiae, cum hominibns expostalare atque 
ctism cum Deo de iniuriis, quibus pro nostra opinione indigne afficiamur. Per- 
saepe tamen alios incusamus, cum-culpa sit nostra; et haiusmodi dictis et ho- 
mines lacessimus opinionemque plus iusto tristiorem de malis quae patimur con- 
cipimus. Praestabat auscultare rationi vel nostrae vel per alios rectius et me- 
lius iudicanti, quam nos ipsi possumus de nostris causis, ac discere (et quod in- 
ternas causas prius cognoscere et. expellere debeamus quam externas circum- 
spicere ac defendere, et) qua ratione vel evitari incommoda vel sublevari aut 
facillime tolerari possint’. ‘Haec ira diversas in partes verti solet ab hominibus 
qui pii et sancti videntur haberique volunt. Nam et Deo succensent cultoribus 
suis non. melius consulenti citinsque opitulanti (vd. Ps. 37), et hominibus, quos 
ipsis violandis summam Dei maiestatem laedere facile sibi persuadent, nihil cu- 
rantes, quid ipsi in Deum hominesque peccaverint, neque omnino animadverten- 
tes, annon causae malorum, de gquibus queruntur, magnam certe partem, si non 


totae, ipsis inhaereant. ludaeos notissimum est utrosque, qui lesum Mess. et 


profitebantur et repudiabant, Apostolor. tempore messianis oraculis erectos atque 
suspensos, impatientissime illam diem expectasse et sibi beatissimam et hostibus 
j. e. ceteris gentibus fanestissimam , ın9 nufgav ıny9 ueyalnv ıüs öoyüs (Ap. 6, 
17) xofoews x. anwielas (2 Ptr. 3, 7), quumgne suam compulstionem iterum 
iterumque falleret, Dei veritatem addubitasse’. — ‘Hoc opus; hic labor est, cu- 


’ 


34 ConMENTARIUS . 


rare et colere rationem, ut adolescat, confirmetar, perficiatur et quicquid eam 
obscuret, foedet, obruat, 'suffocet, exterminetur.. lam vero et sordes et luxu- 
ria züg xaxles inimica maxime et pestifera est huic Aoyw.. Duo sunt enim 
genera vitii, alterum sordes et avaritia, invidia, obtrectativ et reliqua id genus, 
alterum luxuria et ambitio, insolentia, superbia, dum nihil nec parum esse pu- 
tant homines, quod aliis concedant et reddant, neque nimium quod sibi ar- 
rogent atque in alios sibi permittent; quum ab aliis quidvis lucri facientes nihil 
contra gratificari volunt, ac nihil remittentes et ignoscentes omnem sibi petulan- 
tiam contumeliamque in alios indulgent... Luxuriä et avaritiä ceterisque vitiis 
quam ratio div. et lex naturae in hominibus vulgo enervata, afflicta, oppressa 
esset, quum opiniones atque auctoritates vitiositati congruentes de rebus div. at- 
que humanis mortalium animos occupassent veritatemque obtexissent, adeoque 
hominum arbitrariae leges, instituta, mores ad vitiositatem conformati falsam 
quandam cum iustitiam et gloriam tum religionem s. superstitionem dictarent at- 
que exigerent: id Xtus venit et egit, ut instauraret rationem ac legem Dei ae- 
ternam, atque hominum animos expurgaret et reficeret ad veritätem cognoscen- 
dam, amplectendam et coleıdam. Ubi autem nimid pravitate et extreniä vitiosi- 
tate corruptis. nihil mentis et rationis (ToV Aoyov x. vouov Zugvrov) reliquui 
erat, ne salus quidem ipsa poterat mederi... Ad hanc vero renovationem, quae 
vocatur 7 dvexalvwoıs rov vons R. 12, 2., maxime omnium opus erat rö um 
Gvornuerlicodaı TB alürı Tovıp, To aoveioya ıny docßeav Tit. 2, 12., 76 
anorigEodaı nü0ay Öunaplay x. nepıooelav »uxlag lac. 1, 21., zö anodaveiv 
77 auepılg R. 6, 2sqq. — quam mortem nobis Xtus non tam verbis quam 
exemplo praeivit, itaque pro nobis mortuus est, non ut nos huic morti eximeret, 
sed passus est pro nobis, exemplum nobis relinquens quod vestigiis ipsius conse- 
queremur’. Comparat Cic. Tusc. 3, 1. 2. .‘*Sunt ingeniis nostris semina innata 
virtatum (Zug. Aoyos lac. 1, 21. 18), quae si adolescere liceret (av Jeyesodaı 
&in), ipsa nos ad beatam vitam natura perduceret (owoeı Tag wuyag nuwv dü- 
vaı10o üv). Nunc autem (2 1S aları Tovrp) simulatque edifi in Jucem et sus- 
cepti sumus, in omni continuo pravitate et in summa opinionum perversitate 


versamur, ut paene cum lacte .nutricis errorem suxisse videamur... Cum vero ° 


accedit eodem quasi maximus quidam magister populus atque omnis undique ad 
vitia consentiens multitudo (6 x0ouog Jac. 1, 27): tum plane inficimur opinio- 
num pravitate a naturäque desciscimus’.. “‘Hinc cp. 3 auimi medicinam reguirit 
Cic. per quam turbidis cupiditatibus et libidinibus vitiisque inde nascentibus libe- 


remur. Cleanthes autem hymno suo in lovem eädem et salutis facultate et labis 


caus& monstratä clarius profitetur desiderium civitatis div. trecentis annis ante- 
quam Xtus excitus est conditor eins’. — 

“Est inepta (ait Sur.) indignatio in alios, quorum cura et correctio ad nos 
non praecipue pertinet; hac tamen ratione, licet sit stolida ’et perversa, solent 
homines pietatem et religionem suam maxime experiri et quasi approbare’. “"Nos 
ipsos oportet esse sanctos et iustos, sed cogere alios ad religionis idem studium 
non possumus’. “Iac. tam certo de conscientiae iure confidit, ut nihil addat de 
cognoscendis sordibus animi: securus scilicet, fore, ut post admonitionem de xtt. 
praeceptis sensus aliquis et motus novus in animo percipiatur, quo si homo iam 
utitur, istam vitiositatem eluere potest atque a se seiungere’. “Certum est, Ao- 
vos habet hanc vim 0woaı my. ıyuynv, sc. admissus iam in animnm. Hic ope- 
Kae sane non est pretium, litigare aliquem de loquendi formulis [ut feceruut Pe- 
lagius et Augustinus et qui secuti sunt], ubi agitur de rebus, quarum experien- 
tiam et Pelag. et Aug. pariter amabat... Omnia Dei sunt; nec aliquid dicunt, 
quod alios moveat, qui. eius temporis sedulitatem secuti, statuuat gratiam crea- 
loris et servatoris magno intervallo, in usu adeo ipso, seiungi. Res enim redit 
ad experimentum, ad intimum animi motum, qui ad idem beneficium tendit, licet 
pro hominum diversitate eius-mensura et usura differat. Recte Xtianis suademus, 
ut ne sinant maguo intervallo se. relinqui a probis et piis philosophis; sed 7ö 
Jeioy inest in his scintillis moralium exercitationum atque facile se prodit per 
Gwınolev ıbuyüs et nova virtutis internae studia. Sed et hoc addimus, differre 
posse iudicia Xtianorum de iis notionibus et rebus, quae cohaerent cum 0wrn- 
eig yuyis... Qui non solum societatem unam externam, sed et eius omnem 
oeconomiam et cunsuetudinem loquendi, canendi ctt. divino inre et omine unice 
augent: nec sic odio aliorum digni sunt; imperite tamen agunt, si aliis non 80- 
Jum odium humanum sed etiam iram Dei minitantur. Bone Deus, divina philoso- 
phia est, oWonı Tas Yuyas, np. corrigere animos et vitiorum consuetudinem 
eluere, praeceptionum ad omnes frugiferum usum ipsum persuadere; hoc sciunt 


’ ın Er, Iac. I, 21. 22. 45 


et crepant omnes Xtianiz; tamen plerique non obsequuntur huic regulae, quam 
lac. utilissimam praeivit v. 19. lubenter alios, etiam aliter loquentes audire; sa- 
pienter abstinere a sententiis in alios ferendis, multo adhuc magis ab omni ira 
in alios alienum esse, quia veram religionis praestantiam, dıxauoovyny Yeoü, 
unus quisque debebat ipse studiosissime exhibere suis factis. Fructibus enim 
iam Xtus tribuebat summam auctoritatem, non litigiis, formulis et descriptionibus 
sacris; loquendi enim consuetudo imitatur modum intelligendi; sed hic est et 
manet varius, diversus, salvä animi pietate et perfectione domesticä’. — 

Zwer. denique: ‘Epilogus, inquit, est superiorum, quae de gratuitä Dei bo- 
nitate per Xtum coeperat. Habet autem metaphoram non invenustam, sumtam 
ab agricolatione. Qui semina terrae mandant, curant ut habeant arvum lapidibus 
et sentibus ceterisque sordibus repurgatum, quo felicius deinde quae seminata 
sunt proveniant. Animus hominis mundanis cupiditatibus infectus et obsitus, se- 
men coelestis verbi aut non recipit aut receptum suffocat, ut ad iustam frugem 
non perveniat. Jubet ergo repurgare pectus ab omni sorde, ab omni superfiui- 
tate, ut semen divini verbi locum habeat et fructum ferat; ac si diceret: scio 
quam imbecille, quam immundum et curiosum animal sit homo, quam habeat im- 
mundas cogitationes, -quam multa loquatur superflue et inaniter, quam scire multa 
desideret, imo quam multa scire se putet, quamque sibi in his omnibus placeat, 
quam ceteros despiciat et a nemine doceri velit, sed hae sunt sordes et excre- 
menta quaedam carnis, quas deponere et eiicere oportet, ut mens evangelici ser- 
monis capax fiat, qui si in penetralia et sulcos pectoris semel iactus et insitus 
fuerit, non solum fructum optimum edet sed et potis est servare animas vestras. 
Divinus spiritus in corpore peccatis subdito non habitat, animum tranquillum, 
mansuetum et serenum amat. Tempestatem ergo et turbam irae et omnium cu- 
piditatum ex animo propellite et inserite semen divini verbi, quod insitum mentes 
vestras consolari, erigere, tranquillare, firmare, certas reddere aeternunmgue 
beare potest'. 


22 — 25. Nec vero sufficit in aures animamque doctrinam ad- 
misisse. „Fieri debetis verbi effectores nec tantum esse au- 
ditores. Alioquin vos decipitis ipsos, quia, si quis. audiendae qui- 
dem doctrinae operam dat nec simul faciendae, is similis est ho- 
mini, qui Jaciem suam nativam in speculo nil nisi contem- 
platur. Quemadm. enim hic revera se contemplatus est, ve- 
rum abüt, confestimque qualis fuerit oblitus, de mutandis for- 
mae vitiis ne cogitavit quidem adeoque nec mutatus est nec mu- 
tabitur: ita etiam ille e doctrinae evglcae speculo, utut animi 
vitaeque vitia monstrante, nullam reportat mutationem utilitatemve. 
Qui contra in hocte speculum incumbeng introspicit in legem 
perfectam, legem libertatis per Xtum partae, ia ut huio 
quasi speculo etiam inhaereat: is demum, quippe non auditor 
obliviosus futurus sed effector ipso opere exprimens quod audi- 
vit animique medullis infixit, 2s inguam beatus erit hac ipsa do- 
ctrinae effectione. | 


Apponitur per d@] cautio haec, utne re internä absolvi opineris 
omne Xtiani officium; id enim externä actione, utut non ea sed 
interna affectio decernit, carere nequit; genuinus igitur zod de&a- 
c3aı modus, quo solo revera owLeraı buyn (v. 21), is demum est, 
ut non acquiescas in auditione atque approbatione, sed etiam obtem- 
peres. “Se fallit, qui putat satis esse didicisse, audivisse, non opus 
esse factis et exercitio eorum quae didicit’ (Mr.).. Sermo evglcus 
“frustra pulsat tympanum aurium, nisi alte subsidat in cordis pene- 
tralia; atque is, si semel subsederit in animos vestros, haudquaq. 
fuerit sterilis sed emerget.ac proferet sese piis factis. Iudaei le- 
:gem suam memoriter tenent, nec eam exprimunt vitä; philosophi 
ediscunt bene vivendi rationes et id satis esse pntant, longe fallen- 


76 CONMBENTARIUS « 


tes semet ipsos, cum non in linguä sed in vitä sita sit hominis fe- 
licitas... Quod Xtus docuit, moribus est eiprimendum; quod ile 
gessit, nobis est pro viribus imitandum’ (Er.). “Multi sunt, qui Ev. 
ita ediscunt ut vel memoriter teneant, de Xto egregie disserant, 
eantillent etiam suavissime, lectitent quotidie, audiant quotidie, do- 
ceant quoque ceteros, sed vim et spiritum Ev. nunguam delibave- 
rin? (Zw.). “Nur derj. der die Lehre des Ev., die ohnediess keinen 
zwangvollen Caerimoniendienst fordert, sond. ein vollkommnes uns 
sur wahren Freiheit erhebendes Gesetz ist, in ihrem ganzen Wesen 
durchschauet, sie seinem Innern tief einprägt u. zur thätigen Re- 
gel 8. Verhaltens macht, wird des wahten Segens derselben theil- 
haftig, wird wahrhaft beglückt werden’ (Gss.)., 

22. Tiveo9e] fiatis, paulo definitius ac gravius quam Zore s. 
£oeo9s. censuit certe nondum esse s. (si mitigare cohortationem 
voluisset) nondum satis esse (werdet es immer mehr Bma.; “yiv. 
secum fert successionem perpetuam hor. exereitiorum’ SmL.; “non 
fieri sed ut plurimum in NTo se gerere, praestare, ut supr. v. 12. 
Scn.). JToınrai Adyov x. un u0vov axgoarai] Substt. plus so- 
nant quam Partt. zroLoöüvres et axovovreg, np. continuum stu- 
dium (e. Mensch der daraus s. Werk macht, vorsetzlich u. wissent- 
lich so geartet ist u. sich so erweiset Buc.); quod vero dxp0G0 Jar 
et dxgöcoıg “aliud quid sonant quam &xodeiv; np. SUn, Ip atten- 
dere’ (Scn. *%?), e. nachdenkendes aufmerksames Hören e. scharf- 
sinnigen Vortrags (Bme.): id a nostro et voc. et 1. alienum est. 
‘Hoıneng vöuov s. Aöyov ad similitudinem hebr. Hyın Tiy is vo- 
catur qui legi vel doctrinae morem gerit; (classicis enim scriptori- 
bus r. v. vel etiam sr. simpliciter auctor vel lator legis est); quo 
sensu... primum reperitur 1 Mace. 2, 67... cf. lac. 4, 11 [oö zoın- 
ns vöuov GAAG xpırng). -etenim ap. Lxx ceterosque VTi grr. 
intptes 77. nusquam legitur, tametsi iidem sroLsiv Töv vougv pro 
stodTTeiv T& Tod vouov frequentissime dixerunt. hi enim iam vocc. 
srparreıv et orelv itemque moäsıy et roinoıw, quae ap. veteres 
multum inter se differunt, promiscue usurpant (Kne.).. — L.p.R. 
2,13. 00x 08 axpoarai Tod vouov dixaoı napd to Ye, ah oi 
noımtai T. v. dixauodnoovrar. ell. Mt. 7, 21-27 (quod non ö Atywy 
A. salutem consequatur, sed 6 roıW@v TO Heinua T. rsargög, com- 
parabilis aedificanti domum suam ri v. ziergav nec vero &ni zıv 
&uuov) Le. 11, 28. Io. 138, 1%._ ITapaloyılöuevoı Eavrovg) de- 
cipientes A) se ipsos, B) vos ipsos (cll. Wın. Gr. p. 132 sq. ed. 3): 
prout sententia s. per appositos &xooardg [Srz. Ges. Lxcum.] s. di- 
recte [Bne. Sur. Sch. Grasu.] ad compellatos traducitur. De in- 
‚dustria $°) dixit eos, qui ex audito tantum A0yp beatos se iudicent, 
rrapahoyilsogaı] perperam ratiocinari (nag’ 6 dei Aoyil. cell. R. 
12, 3., beiweg schliessen, e. Trugschluss, machen), id quod s. per- 


-_ 


49) “Cum Isocr. ad Nicocl. ita praecipit: röv uly axpoarıs „lyvov, my JE 
adnıns, Axpocınv significat illum, qui delectationis causä tautum aurcs prae- 
et, non ut in pectus demittat audita, quemadm. &xpoau vocatur quicq. ad 

aures suaviter deliniendas et oblectandas comparatum est’. 50) Et Parono- 
masia [|Wr. Buc.] dici poterit, similitudinem captans soni, et Antanaclasis [Hr. 
Pr.], idem vcbl. bis sed diverso sensu locans, ut 1 Ptr. 8, 1. i 


Augen 


v On Er. Iac. I, 22 - 24. 77 


vertendo fit s. praetermittendo aut excedendo; unde sensus decipi- 
endi °!) sponte consequitur nec ppus.est provocatione 1) ad nume- 
ros male putatos (sich verrechnen), 2) ad hebrr. Ir et 14 hoc 
vbo a Lxx reddita. Taxatus 3 Jac. zagaloyıouös partim saltem 
ex opinionibus fluxit avitis; "Rabbiyi dieunt Uuas esse coronas, alteram 
"920 auditjonis, altaram Hitın aperis’ (Gr.), quod facili errere haud 
raro teıtatum, noster ex altera parte negat: des blose Hören ohne Ausübg 
richte gar nichts aus, ja bringe nach Schaden; ihr werdet bei di- 
lem ‚euren Nachdenken, Urtheilen. u, Schliessen nichts herausbrin- 
gen, wenn ihr ‚es and. Ausübg wmengeln lasset; nur euch selbst 
werdet ihr schaden, — nicht », eigentlichen Religions» u. Schrift- 
spöttern wird geredet: sond. von:unlerlassener Ausübg unter dem 
Vorwand der an. sich schon hinlängl. Ankörg u. Erlerng (Bue.). 
23. Illustrat comparatione eius qui in speculo se nil nisi 
conspicit. "Eosxev  andpi xuravabüvrı ‚TG TI00SWTEOV T. yEv&dewg 
aurod Ev Esorsteg.: Karavoeiv]. conspioere: beschauen et, quod con- 
sequens est, bemerken, gewahr werden (cf, Mt. 7, 8. ubi BAgreıy 
et xarav., et Act. 2%,.30. ubi &er. et earıyımuozeıy opponuntur); 
ita simpliciter hoc et 2q. v"' [Asstı], nee vero s. raptün contemplars 
[Su.. Pr. (von ungefähr gewahr werden)] s. accuratius considerare 
[Bne.]. "Esorzgov] xarorızgor, speeulum; erant fere pellucida cor- 
pora pellueiditate .‚suä radios. lucia in gontemplantem remittentia, me- 
tallica (aurea,, argenten, stanmeg, :aguea; ahalybe non usi sunt;), ka- 
pidea, cornea, etiam vitrea (Plin.:HN. 36, 26. "virus aliud flatn 
figuratur, aliud .torno teritur, ‚aliud .argenti modo caglatur Sidone 
quondam iis officinis nobili, siquides, etiam specula excogitaverat ). 
vd. Spann. ad Callim. hymn. in Pall. 21. Ab & dsöazow non zenan 
at significatu. differt di” &sorreov. 1.Cor. 13, 12. Phemones DoTL 
de Egörsgan. Ev aiviyuası, Tore ds MOOGMmOr RG MROGWITOR 
votı yiwwoxw Ex u£povg TA» — . Ilpagamov yericeug] facies A) 
nativit atig i. e. vitae (Bma. per Meton. s. per anteced. pro conseg.; 
ell. Hierocl, p. 298. Iudith 12, 18.. Sap. 7,.9. quibus tamen 1. 
contra SchLEUSsN. significatum origieis vindiegvit Fargzscn. ad Mt. 1,1; 
at vd. infr.ed 3,6); 3) er nativitdtei. o.nativg, natur alis: vultus. 
qualis naturd est. Cur nativam potissimum dixerit vd. infr. p. 823g. 
24. Tertium comparationis: s#aTemrag.yag Eavroy x. Te 
. . k, ot ..‘ . 

51). Hes.: apeloyıouds- "Enden -Moyıauod. apsloylacdode‘ NHaTNOOTE, 
dpevonode, Lyisvadıre. Turpu.: nagal. dyıl' Tou tkanarüvres, zoduppovouv- 
tes tus Eavrbd owrnolas. Explicat Jac.iipse v. I, awaeäy zapdiur wörsu- cell 
Gal.. 6, 4. Eavröv poevanerär et:Col..2 4. nagmloyliscde 89 rdavoloylg, 
Add, Munty, Obss. e Died. Sic. p. 385. Eusn. T. I]. p. 261. et Wrse. ad. |. 
“Aoyıouois Fir Sch.) supersedere non licet, R. 2, 15; nisi velimus conscientiam 
omnem et religionem abiicere; neque Allus Dei“ Chltus iustus est praeter r. do- 
yırny Aoroelay 12,1; mapaloyıouol Tero ac dıaloyıauol.. etiam atque etiam 
cavendi sunt’. Addit: "Qui ergo z6v Aoyov et eius quantumcungue usum in rebus 
divv. prohibent, fidemgque' poscunt .lopas ;'hiommium- maxime: zupwloydLorzu ac 
per hanc suam. ratienis relegationem: erguentur jpsi ‚fideoet pietate totä carere, 
ueo religiosi.homines esse sed‘ süperstitiesi aut "hypocritae‘. — "Est autem fre- 
quentissimum hvo vitium, ut hommes extesno stadib relig. suam absolvant, fre- 
quentatione templorum, leotione librorum: frugiferarum statä, 'severo zelo in alios' 
qui sint Iaud pamo .uegligentiores; hie ‚fiducia \sneorescit: in: bona hacc opera, 
pübus. fziso.eum, fractum .attribuunt gei non imest.: verissime autem dr. -quod his 
ratienibıs fadsis se:.decipiant; :nec :emim vel ‚hilem fiant 'ipsi; melioros (Serr.). : '". 


2 


18 -CONNMENTARIUS 


AnivIe x. ebIEwg EnneldIero Ömoloc Tv] oonsperit, abüt, oblitus 
est. Bene pingunt hominis s0ocordiam,:non secus ac nostra Praess.: 
“er erblickt es, geht s. Wegs ‚u. vergisst sogleich wieder wie er aus- 
sah’ (Srz.), melius certe quam Pr!: “es war denn d. Betrachtung 
darnach (xarev. y. Eavt.),: 30 im Worbeigehen (x. arreinl.). De 
ista Tempp. vi vd.ad v. 11 (p.33) qui idem v. suadet, 'enunciato non sisti 
similitudinis applicatione'm [Bme. Sur. Stonr.] sed amplifica- 
tionem [praeeuntt. Ozc. et Tnrs. post Hr. recentt. omnes]. Utut 
enim causa comparationis reddi ‚potest descriptione negligentiae meri 
auditoris, eaque formulis ‘exhiberi ab imagire petitis (similis est 
speculum: inspicienli namque ille nil Iucratur): convenientius ta- 
men et nervosius est, quod ‘istä--caus& similitudinem continuando 
clariusque pingendo reddit&, applicatio ille v. diserte adscripta nostro 
l. lectori relinquatur ‚addenda ' (sindis ‘est speculum inspicienti 
namque hic ctt.). Qui "satis 'habet. speculum : consuluisse, aut 
‘ quemadm. Thais illa, Zrtei volos öpGdosuı our &IEAsı (Plat. Epigr: 
7), speculum a se removet, eum ‚vecordem. köminem .et amentem 
iure habemus. Haud aliter ille ugit,; qui mente et ratione [inter- 
cedente np. doctrinä evzlicä] commonefgctüs, :qualem .. sensis, 
. cogitatis, factis esse oporteat,... ion continue, quantum conniti ani- 
mo potest, quantum labore contendere, tantum facit ut propositum 
ad exemplar ccorrigat sese et -emendet’ (Sch.). Pauls drr. 2 Cor. 3, 
18. Xtiani omnes Domini :splendorem facie reteot&. veluti speculo 
(repereussam) intueri atque ad hanc imaginem magis :magisque in 
es transformari (üvesexckvunkrp ngosaonp rt. dbav xugiov 
xarontoıLöusvor vv abıny eikbva neranoppovuede and 
dööns eis dokn). on 
"25. 'Opponit eontrariam- agendi rationem, misad similitudi- 
ne, servatä translatione: 6 de mapaxuwas sic: von» ‚cekeıor 
tov ing Ehevfepiag x. nragapelvag] appellans legem perfeetam eum- 
que libertatis, cui tang. speculo incumbere debeant atque inhae-. 
rere (penitus introspicere atque in introspieiendo perseverare), ir 
das vollkomnine "Gesetz der ‘Freiheit tiefre Blicke werfen u. dabei 
verweilen (Brz:). : Opäs quippe‘ est IT) idonea lege eiusque II) ido-: 
neo usw. 0 Te \ | ". 
Idonea lex:recte,.demmm dicetur vouoc rei. 6 vng 2AsvN.] 

ler aliqua quae perfecta sit adeoque libertatis, qualis est Xtianor. 
lex. Disciplina np..xt. E&AgvSepiag] non solum ipsa est particeps, 
libera,, liberaliox, indaicd, "sed; etiam. effectrix,. Ziberans, ‚nimirum « 
servitule A)-legis mns., B) miiositatis et errorum, adeoque zeAgsog]. 
perfecta et perficiens, quippe' non. in: externa \ specie' haerehs': sed 
omnia ad 'certdm'eamque verain normam exigens, uno vbe: exter-, 
nae libertatis,.intennaänkchagitatis""), “Die weil, hehre, 


. j cd . u” E ” . x 


. 
4‘ . 


A | “Ya NS 


SL PAIN NUN N a Baar ee Be Pe 

52) Einam voor relesomolnbivayxe zby Tür Elend. ıım Ahende Erin 
onuoy autol TRotbuusnog’..o Ygo nur Bpsonon. Höuos, Ins .WEob. AGY.TO. AaPN| 
»ov Anakkakak‘ deulsies , seßßauojsir. x wapıtouüg x. TC mE T.. Aklovg 
ayyıouous Aerpelag, .Ey Eieväsgig vorsien zuınadosı Toy gosorıe zaklaramm: 
x. dıa 0: Elsvddgıey x. zo and mic. dleudu Mol, ©. mpoLERTer0y egyianso: zoün 
Toy x. Tüs-Auumivaniiuns änası :rols 'xadols: arldater, Erıknoporjs (Oea), 
“Erglcae ‚doctriene:.speoulum: non. ostendit naeros aut tubera sorporis,. sed omneg; 
animi. tui' morbos tibs: penit ob. owuiidd, nec: selnum ostendit verum. etiibm anedetüu.: 


ın Ep. Iac. I, 24. 20. 7” 


wird hier e. vollk. Ges. genannt, weil sie nicht, wie dus unvollk. 
jüd. Gesetz, auf e. aüssern Dienst, sond. auf Rechtschaffenheit d. 
@esinng u. d. Wandels dringt; u. e. Ges. der Freih. heisst sie entw. 
weil sie den. Xsten (nach Io. 8, 34.36) zu e. sittlichfreien Menschen 
macht, od. weil sie ihm Freiheit vom jüdischen Gesetz, dessen Jooh 
mancher damals dem Xsten gern aufgelegt hätte, ertheilt” (Stz.). 


Quo potissimum ac singulatim mentem inclinaverit lac., interpretes ambigunt. 

Excussum legis mos. iugum appellavit Pr. c. Hr. et Ma. qui” =) 
haecce scribanter Xtianis qui desierant esse ludaei; quia 5) Aoyov ainselas 
modo dixerit v. 18; qui& x) in lege mos. observandä falsi doctores Xtianos re- 
tinere conati sint adeoque “lac. eosdem transeundo revocare eorumque studia ad 
religionis xt. servitutis nesciae praestantiorem indolem investigandam factisque 
exprimendam derivare’ voluisse videatur. B) Excussam peccandi libidi- 
nem addidit Gss.: ‘Diese Freiheit, die zunächst wohl auf das Befreien von d. 
drückenden Joche d. Caerimoniendienstes zu beziehen ist, kann wohl im Allg. 
auch auf das Befreien von d. Herrsch. d. Sünde, die wir durch d. Chth. über- 
winden, u. auf das daraus hervorgehende freie w. freudige Erfüllen des zstl. 
Sittengesetzes besogen werden. vgl: R. 6, 18. 8, 2°. C) Reiecit prorsus diser- 
tam servitutis mos. castigationem Knr. quia nec hic nec 2, 12 veteris illius di- 
sciplinae mentionem fecerit [at vd. 2, 11] neque appareat causa legis mos. secta- 
tores tecte pungendi, contra ipsum orätionis argumentun. satis declaret, 'respici 
ad eam vim, quae präeceptis inest a Xto traditis ad liberandos homines a vitiis 
vitiorumque effectis, ‘ut et caveamus peccata et si quando peccaverimus, poenas 
ob veniam culpae a Deo per Xtum impetratam non perhorrescamus cf. 1 lo. 2, 
1-3’; quo 'significetur, Xti disciplinam omnino promittere libertatem, hec ta- 
men id eo valere ut leges Dei impune negligere et migrare liceat' — contra eos 
“qui doctrinä de .libertate xt. ad licentiam legumque divv. et humanar. contem- 
tionem flagitiose ac turpiter abuterentur'. °D) Consentiens in altera parte ad 
legem naturalem, wouor tod voos (R. 7,233) traduxit Sca. explicatione suä 
2öyov dimselas, Buyvrov v. 18. 21. Tvd. p. 59. 70] adactus. — Sane 'liberi ho- 
mines sunt eUzovouo: et 100vonor, qui legibus suis vivunt, quas vel ipsi menti- 
bus conceperunt et invenerunt, vel probaverunt certe ac sciverunt ab aliis roga-' 
tas’. Sane "humanaram legum vel vastissima corpora sunt omnfa imperfecta et 
mmanca’ — eo pimirum imperfectiora quo vastiora! — "nam multa exigunt huma- 
nitas, liberalitas, iustitia, fides, quae sunt extra publicas tabulas, ut Cic. ait, 
suntque ea quae sub leges vocantur humanas, nequaquam tota in earum ditione 
et potestate’. Sane igitar nonnisi divina lex perfecta est, eaque nbtersn in 
animis nostris (R.'2, :15) est libertatis illa quidem, sed multo maiörem vim et 
necessitatem habet lege quacunque aliä, internam sc., natur& insitam'j, e. ab 


we, 


De | 


lex mos. magis prodebat animi mala quam sanabat: erat enini lex imperfeeta et: 
magis metu deterrebat a malis, quam efficiebat ut homines sponte'recta seque-' 
rentur. at evglica lex per caritatem a volentibus ac liberis plus impetrat quam 
extorquebat illa, et quod incipit, perficit, quum illa nihil ad perfectum adduxe- 
rit’ (ER.). °Mos. lex fuit servilis: coegit enim, punivit, duriter tractavit; cantra 
xt. religio est liberalis, non servilis, non cogit, non punit, non duriter tractat, 
sed liberalissime argumenta proponit, ob amorem Dei, ob.amorem Xti,;' ob!imi-' 
tationem Xti” R.-8.-Gal. 2-4... "Ihre. jetzigen. Pflichten "sollen "gie: nicht: des-- 
wegen erfüllen, weil es immer heiseh, verflucht ist der u. der;-liberalior-gst do- 
ctrina ... multo perfectior est illä antiquä, VTi vel hoc nomine, quod non cegit 
ad 'officia puniendo sed liberaliora suppeditat argumenta’ (M».). Non ut servos 
ad rituam potissimum formulam in Domini praepotentis honorem diligenter ser- 
vandam metu"poenarum Cogit, sed potius ut homines rationis et libertatis mora-. 
lis ornamentis praeditos’ ad recte agendum argumentis liberalioribus,. ab. ipsius , 
officii ratione atque dictamine interno, a conscicntiae judice falli nesciaq, a, vo-, 
luntafis div. sanctitate .et. benignitate, ab insignibus lesu Chr. de genere hum, 
meritis pie agnoscendis et aliunde petitis, placide excitat atque commovet. Er). 
“ Die mos: 'Rel. wird im'WT. oftmals als e, Zustand der Sclaverei, als e. Knecht-. 
schaft,: als e. vönos dovielag geschildert u. dagegen das Chih. als e. Kind- 
schäft, vlöseoln, Mevdrgla’ (Aastı). " no 
u, 


& COMMENTARIUS 


ipso Deo ingeneratam, nullo modo recusabilem et evitabilem, sanctius itaque et 
religiosius servari debet quam ulla lex a domino imposita servis’. Sane deni- 
que “hac ipsa lege tenenda tenetur summa libertas, nam quid est libertas? pa- 
rere legibus, ut respondet Cic.. quid ergo summa libertas? perfectae, sunimae 
legi parere’. — Verum divinam legem solis cancellis internae normae quis in- 
clusam dicet? Externis demum adeoque humanis formis illa se exerit, quan- 
quam: iis ipsa demum veram vim firmitatemque largitur. Divina fuit Mosis ista 
legislatio; uni populo scripta suo satisfaciabat tempori. Divina est Xti insti- 
tutio;, omnibus temporibus ac locis destinata, nullis animi vitaeque formis ac 
modis impar est explendis et regundis; .naturali legi in tantum iunctissima ut 
nulla sit absque conscientiae regimine, rationis vicissim vera et fida extitit ma- 
gistra. , Utut est, discere lectores intererat internae legis non sectandi necessi- 
tatem, sed emendandi, regendi, iuvandi praesidia et modum. Jam impediebat 
profecto prae reliquis mosaicae disciplinae, qualis deinceps invaluerat, servitus. 
Quemadınodum vero, quae in eius locum successit, libertas non fuit licemtiae 
&ademque vera et plena per liberationem demum a vitiorum. imperio contingit: 
ita illa disciplinae mos. servitus animosque tranquillandi imbecillitas non tam in 
difficultate. observationis legum satis multarum et arduarum fastigium habebat, 
quam in servili metu, qui ex externa magis quam interna aestimatione poenanr- 
que minandi severitate, qua Moses carere non potuit,.deinceps ortus, in tantum 
non valuit, peccandi licentiam ac libidinem coercere, ut eam mirum quantum ad- 
augeret. Ita demum, &» & n09eraı dıc Tjs oaoxög, extitit vOuos zys aumpuias 
x. 1. ararov, Luyös dovislag, apparueruntque doIevN x. nrwy& oroıyeia, unde 
liberatio contigit per disciplinam xt., ipsam etiam legem aliquam (keine Willkühr 
sond. allerdings auch e. Verbindlichkeit u. grosse Verpflichtung Buc.), voor 
dod Xo.,'ıns nlorewg, T. nvevuarog, T. dıxaoovvns, T. laws, mno vbo zagızog 
x. aAndelas, quae demum nos un Övıas ayvouovs Ich all’ Eyvöuous Xpıasw 
revera levFeowoeı. R. 8, 2sq. Gal. 4, 9. 5,1. 6, 2. R. 3, 27. 6, 16. 18. 9, 
31. 1Cor. 9, 21. lo. 8, 31. 32. 36. cell. 1, 17. Mt. 5, 17, lam Paulus quidem 
libertatem per Xtum partam contra universam legum rituumgque moss. observandi 
necessitatem ‚Asserere solet, -pessimis adversariorum machinationibus coactus nec 
nisi imbecilliorum nimiae quidem verum piae religioni cedeus. R. 14. lacobus 
vero- s. nondum tanfä claritate et vi sermonis uti potuerit qua Paulus (Ben- 
SON.) 8. aliter ‚paujulum senserit -‚legi mos. nusquam diserte adversatus, non’ 
videtur ultra impugnandum servilem observandi animum progressus esse. 2, 8-11. 
cli. 21-25. 4, 7-12. Act. 15, 28sq.°°): uno verbo, operum potius nimiam ne- 
&lectionern ‚astigat, quam nimiam actionum ad legis mos.. normam conformata- 


rum url War — — Addit Acstı: 1) Warum heisst das Chth. überhaupt e.. 


Gesetz? 2) Warum eben e. G. der Freih.? 3) Wo im ganzen NT. ist das Ge- 
seiz Xstt, da es nur in den allgemeinsten Ausdrücken, oder für einzelne Fälle, 


wenigstens nirgends ausführlich u. vollständig aufgestellt ist? Diese Fragen las- 

sen sich befriedigend nur durch d. Voraussetzung beantworten, dass. es nichts 

andres als moral, d. h. eigentliche Religionslehre sei. Vera sunt, modo 

recte et explicentur et applicentur. Utut enim Xtus nen nova dogmata ac prae- 

cepta novosque zitus condere voluit, sed,novam vitam spiritualem, ea ta- 
Ban . 


653) Secundum Pirke Aboth 6, 2. nemo liber habendus est nisi qui ape- 
ram dat,legi. Add. (quem Gas. laudavit).R. Nehonig Hib. 3. Abotlı: sannm Je 
pmbir 597 yaR 737 m mobn By an asus by man drs 
yar mb misan 519 by arm mein 539 13%: quicungue susci- 
pit in se iugum legis, ab eo aufertur iugum regni (i. e. in eum nibil potest ty-. 
rannis) et iugum viae terrae (i. e. non imperant ei amplius peccata et terrenze 
cupiditates). contra qui disrumpit a se iugum legis, illi ambo illa.iuga impo-. 
nuntur. — ‘De vera hominis libertate Stoicor. quoque in scriptis multa ex- 
tant praeclare dicta, velut ap. Sen. Ep. 75 extr.: Exspectant nos, si ex. hac. 
aliquando faece in illud evadımus sublime et excelsum, tranqguillitas. animi et ex- 
pulsis erroribus absoluta libertas. 'Quaeris quae Sit isia? non homines ti- 
mere, non Deos; nec turpia velle 'nec nimia; in se ipeum habere maximam po- 
testatem. inaestimabile bonum est, sum fieri. Add. Ep. 8. et QN. 1.3 praef.: 
Liber est qui servilutem effugit sul: — 'sihi servire grauissima servitus est. Com 
tra (ut idem ille dicit alibi) Deo servire ldertas est (Knp.). 


ın Er. Iac. I, 25. 81 


men neo dogmatis et Zirsseptis ritibusque carere potest, neo faclie excitabitur 
ac firmabitur absque Xti persona et historiis. 


Idoneus usus is demum est, “ut homo quasi praesentem et 
animo impressam doctrinam de xt. salute semper habeat; tum certo 
hoc sequetur, fiet .coınzng’ (Smu.) adeoque beatus. Debet IIapa- 
xUıyaı] incumbere, “corpore incurvato inspicere, uti faciunt qui at- 
tentius aliquid considerant’ (Hr.), quod ipsum vb., ut etiam yxoıaı, 
“secum fert destinatum studium [diligentiae considerandi ac tra- 
etandi]: pronä corporis inclinatione, vultu demisso, ut ipsa propin- 
quitas oculorum adiuvare possit visurum” (Smr.), quemadm. speculis, 
quippe parieti haud affixis, proni inhaerere debebant qui propius 
distinctiusque cernere vellent. Habetur de Pir. et Mar. Xti sepul- 
crum introspicientibus Lc. 24, 12. Io. 20, 11; metaph.. sapientiae 
cultor dr. ragaxunzwv dıa av Fvpidwv adri,g audiendi causa Sir. 
14, 23. et sig va eig Xpıorov Enıyvuoücsv ayyekoı magaxunyaL 
1 Ptr. 1, 12. Add, n'pWr et rı3W7 de prospectantibus et attenden- 
tibus Deo et hominibus Ps. 14, 2. 33, 14. Ies. 14, 16. ‚ Debet 
idem IlIopaueivaı] inhaerere assidue evglii speculo, nec 'negligenter 
abiens (v. 24) nec unquam “dimovens oculos ab exemplo doctrinäque‘ 
Xti’ (Er.); assidue contemplando, meditando et opere exercendo. 
hoc enim in SSA significat manere in lege, in Deo, in Xto, nimirum 
iugiter meditari et facere ea quae lex, Deus et Xtus iubent’ (Corn. 
a Larıve). Eiusmodi “assiduum atque serium div. doctrinae studium 
haud citra factum manebit sed contemplationis fructum in vita exe- 
ret’ (Hr.); nequit Ovrog] hic talis homo fieri auditor ’ EnuAnouovng] 
oblivionis (cll. v. 24) i. e. in futuram oblivionem, obliviosus (q. d. 
drulmouwv, u6vov Gxo. v. 22), mit d. Erfolge od. d. Absicht, das 
Gehörte zu vergessen d. i. es ungebraucht zu lassen (Bna.), imo 
effector ” Epyov].q. d.Zoyaböuevog‘ dicendi abundantia, h. 1. non mi- 
nus nervosa quam eoncinna, “ut et significantius diceretur et esset 
quod responderet voci Zrzılnou.’ (Knr.); quod ista molnoıs sincera 
esse debeat (“einer der echtzstl. Handlungen vollbringt” Gss.), non 
in addito &oy. sed in tota sententia inest; est qui Domino Mt. 18, 
23 dr. ö zov Aöyov üxovmy xal avvınv, Ög 6 xapropogei xrl. 
Ideo Odrog] “hic, inguam, vel potius: hic demum, hie solus’ (Knr.) 
erit Maxagıog &v TH noınosı aLrod] bei, unter u. mit anhaltender 
Ausübung — erst schon selig, wird es aber immer mehr werden (Bne.); 
non exhaurit Morı: "quia facit illud quod didicit, factis exercet re- 
ligionem’: namque et &v 77 rr. plus est quam dia zig s.cıv rn. et 
70inoıg ipsa non externa solum est. Non temere nostri, iustifi-. 
cationem tang. forensem adv. Pontificios defendentes (ut H. Hörrn. 
dissertt. xır de Iustif. hominis peccatoris coram Deo. Lps. 1728. 4), 
duplicem dixerunt, quarum altera (des) Xtianum faciat, altera (bona 
opera) nonnisi declaret. Dum np. facit, non solum facilius in dies 
facit, sed hilarius etiam et felicius. Ita “contrahit consuetudinem 
sanctorum studiorum et votorum; res igitur etiam humanas optime 
et studiosissime aget. hic vero animi xtianus status est haud dubie 
status felicitatis stabilis et permansurae’ (Smr.). “Bene vivendo pro- 
ceditur ad beate vivendum’ (Scn.). 


Lect. var. V. 22. Aoyov] "vcuov in 8 Cdd. Aeth. Arr. Thph.. Mövov 

4 Cdd. omittunt, alii transponunt; fortasse rectius dxp. uovov cf. 2,24’ (Son.). 

"V, 23. *Oz] "non extat in A et ap. Hier., Grizss, notante, negue in Vs. Syrä, 
Commentar. in N. T. Vol. XVIIL 


‘ 


nn 
. 


82: CoOMMENTARIUS 


si Wer. recte vidit 8*). facile equidem hac Part. caraerim in amante asyndetor. 
lac.’. V. 2. Oöros] priore loco ‘non extat in ABC et 4 allis Cdd. Syr. Erp. 
Copt. Vulg. corb.. Aliis videbatur fortasse alias locus huic Pronomini convenien- 
tior, bis ante 00x dxo. yerowevos, ut ista vba traherentur ad apodosin, illis 
ante Haxapıos , unde evenit ut iteraretur. deletum ergo velimus priore leco 00- 
os aut legerimus oürws, ut Mr. 1. Erısm. et Bez. i. e. dıa roüro ö 21.71.7792 
var’. — alio genere sunt, ubi ovrws "emphaseos causä’ s. interponitur s. 
repetitur; nostro 1. friget, s. protasia statualur finire s. continuare. Contra u 
bis locato vocabulo aperta est emphasis [vd. supr. p. 81], ita ea nec deest iis qui (ut 
etiam LacH=m.) priore loco expungunt (gu inhaeret ita ut auditor obliviosus 
haud fiat sed obsequiosus effector, IS beatus erit — ubi in protasi paululum pro- 
tentA ipsa apodoseos brevitas nervosa est). Ceterum lac. hanc singulatim vocu- 
Jam amat, nec profecto excusatione eget quod uno altereve |, omiserint librarii 
ac Vss.. Add. Wın. Gr. p. 491. ed. 3. "Enunouorjs] pro quo Inulnguev 
„exhibent 5 Cdd. Slav. Vulg. (Scu.). Idem: ‘4örov] rescribimus auzou sc. &g- 
ov’. frigide. 
, Imagi nem, translationibus v. 21 fortasse oblatam, non plenam esse, iam 
viderunt Öxc. et Tapn.: dnd 10U Ouyndovs Tovsov &önıoov En) rd vondv &- 
onrooy dıafıßaleı Tov Aoyov, undtv anev&yaas zöv eis napadsıyna dpopılör- 
zwy rö elonueyov' oiov Iva elnn obıws‘ eltıs dxpoarns vouov dorı %. od 0M- 
Ns, OvTos koıxev aydol xaravyoovyı. Tö N005wrr0ov wvrov &v &sonıop' wc yap 
Exelvos xartvongev Euvröv x. aneljAude x. ebdüs Enelddero ömolos mv, odrm 
x. ovros ö dıa Tod MwüVoens vöuov zaravoncas rd dıar yeyovev, brı noös 
dofay IEoU x. To zur” elxövu yerkodaı TOU NENONXOTOS PEOÜ, UELE TO xare- 
yorjoaı oUdty av xaravonderımy eloyaoaro, AAA WsaUuTwg TA xurayooüyr. TO 
Envroü NO0SWIOV" TOUTY odıws zonoaadaı ddov, oux Eyonoaro. zal oU udıny 
tovro noıei 6 Andorolos, Ovvayavy Toy Axpoarnv x. Ovvıelvav &l; To u Nap- 


- £oyas tourov dxovev" ob yag dxsivor uaxagıoı ol dxpomel, all’ ol ovva- 


NTOVTES T) axgoadeı ın9 noafır. cell. Porphyr.: dı Zayor yuiv 9 
ournola oU di’ dxoodosmg Abdymv Yyılns, quibus enm ad Jac. |. respe- 
xisse “censet lıc. ps Ruoer in nott. ad Porph. Iib. de abstin. p. 99. — Das 
Hören entdeckt allerdings e. Beschaffenh. die er theils haben soll theils wirklick 


hat, ohne Ausübung uw. wirkl. Bemühung ober — ein bloser fruchtloser Anblick 


der Gestalt im Spiegel, darauf weiter nichts erfolgt u. dadurch d. Mensch nicht 
schöner u. reiner wird (Bme.). Traducit ipse ad vitae oafıy: Nicht ein leibls- 
ches Weggehen sond. eine Richtung des Gemüths auf andre Dinge — so dass 
verlustig geht nicht blos wer vorsetzlich das Gegentheil beschliesst sond. auch 
wer eine Beobachtung u. Anwendung billigt, wünscht u. aufs Künftige beschliesst 
aber ohne unverzügl. Anfang davon geht, wo. dann nicht nur die wirkl. Anwen- 
dung, folglich auch die Frucht der erlangten Einsichten u. Entdeckungen weg- 
fällt, sond. nicht einmal die Vorstellung u. das Andenken davon zur künft. be- 
liebigen Anwendung brauchbar bleibt; selbst die Erinnerung wird durch andere 
Vorstellungen verdrängt, wenigstens sehr geändert, entkräftet und matt, der 
künft. Gebrauch wird immer schwerer u. unmöglicher, u. zwar schnell u. bald; 
es bedarf also einer geflissentl. Eilfertigkeit im Gebrauch erlangter Einsichten u. 
Rührungen. ' 

Qnod singula attinet IJ) Sistitur Ayno] non omnis vir qui inspi- 
cit in speculum, sed unus aligeis quem facile est cogitare aut animo fingere 
(ScH.); nec fortasse alienum est quod “aetas constans sigaificetur, sicut 1 Cor. 
13, 11; eiusmodi enim socordia v2» non ita graviter imputanda esset” (In.); 
nec vero ‘ad solos viros est restringendum qui vix conspecto speculd abirent, 
quum mulieres contra speculis diutius inhaererent’, Porto recte adv. GROT. mo- 


‚nente. II) Dr. conspicere Td npöswnov züs yerkosag) nativam faciem. Quum 


meram redundantiam vera et accurata interpretatio non agnoscat, nec est A) 
= ne06Wrr0» simpl. [Syr.], nec B) = &avrov v. sy. [Asstı]: sed 8. C) Adstri- 
ctio: ‘formam vultus nativam animadvertit, suppl. non item maculas vultui haud 
Ex yer£ocas insitas sed propriä culpä adspersas, ad quas animadvertendas raga- 
xuysı v. 25. 8. accuratiori vultus exploratione opus erat’ (Pr. prob. G»s.), s. 
D) Explicatio: “ne persona histrionia s.. larva cogitetur aut vultus fictus et quali-, 
cunque arte adscitus’ (Som. cll. Eust. ad Hom. Od. o.: Kal oUrw utv 7 Ivs- 
40ın were dıopgovodeı 1719 YVoıw x. egITTöTsen palveodaı avins x. Tyv Ei- 


\ u " wu \ a oa . 
54) Transreisit Wrer. a looıa ER a I s quis enim erit ut. 


[4 
L} 


" % 


ın Ep. lac. I, 23-29. 83 


zöna Tab dx yerkosess noosenov dunypaperv elre uerayodıpeıw), At 1) adstrictio 
maculas.adspersas satis temere ac contorte et ab imagine illustrante et a re il- 
iustratä excinderet; intuemur nos in speculo, ut s5 quid nativam faciem com- 
maculaverit vel foedaverit, id conspicati abluamus aut quocungue modo emende- 
nras’ (ScH.); quemadm. autem maculae adventitiae in speculo nec serius nec 
difficilius, ita in evangelio et prius faciliusque et magis necessario coDspiciuu- 
tur. habet quidem aliquam speciem Porrı applicatio haec> "uterque mancä 
cognitione non utitur , at longius petita sunt: "haud amplius cogitando inhae- 
ret faoiei formae naturali, quwippe -quam satis cognitam habebat quamque non 


consulto sed fortuitu in speculo animadverterat: neque adeo (sic supplendum vi- ° 


detur) sordes abluere curat, quas in specwlo ne conspexit quidem nec conspicere 
volsit’. 2)Explicatione vix opus fuerit in sententi& a ficto quocunque vultu 
per se alienissimä. Item exiguam a simplicitate commendationem habet, quod 
‚sit E) Applicationis anticipatio, facit quidem huc quod ScH. notavit, ‘a speculo 
dnpliciter nostram faciem commonstrari, et qualis est et qualem esse oportet, 
ita ut comparatione institutä eognoscatur quid emendari debeat, ad .quodque 
exemplar’. videtur etiam eo inclinare Tapn.: zoöseror yaykoenıcs" To dıa Toü 
vouov Euvröy Ereyvaxtvar. diö x. TO TAOSOTY Innyaye Tüs yerloswc' 
din yag Tod vöuov uarIdvouer oloı yeyövausv, x. xaravoovuey olovg 2: 
voufvovs 6 nYevperıxös Nuüs drsorelei vouos dıa Tou Aovroov zus nalıy 
ysvsolac. tamen non tam is petitur qui nativam tantummodo, qualis esse debe- 
ret, formam, nec vero vitae suae maculas didicit, quam qui vitia non minus 
quam normam edoctus officio emendandi deest. Nil reliquum est nisi F) Poe- 
tica exaggeratio 'cli. 3, 6; namque si vel c. Knp. yrynoiy huic n00sWrp eidem- 
que Owuarıxa vel 0apxıxQ (cll. Col. 2, 1) oppositum cogitare velis ex v.25 zo 
T00 rıveuuaros 8. Yoös NIx0V 7T00SW7EOV, quod ipsum etiam zomtö» hactenus 
recte informari possit quod in eius conformatione multum valet voluntas et, stu- 
dium hominis ; si vel, quod interna etiam facies haberi potest nativa adeoque 
nec apte nec perspicue satis distinxisset lac., nolis obiicere: certe non opus 
erat tali additamento, quum vero speculo corporea solum facies reddaiur. 
“Eodem simili Plut. utitur libro de auditione propemod. med.: Auditum 
considerare tecum oportet atque investigare, (quomodo inde affectus sis, ac ra- 
tiocinari an quis motus animi eo sit sedatior, an molestiae quidquam levatius, an 
fidacia et altitudo mentis confirmata, an ad virtutem et honestatem instinctus qui- 
dam. Cum enim e tonstrina abituri speculo adsistamus caputque coutrectemuüs, 
ut tonsuram et caesuram capillor. examinemus: quanto magis e schola atque ab 
auditione discedentes statim debemus animum nostrum intueri, an molestis et su- 
pervacaneis cogitationibus aliquibus factus sit levior et alacrior (xarauavydavor- 


1a ın9 yuyıv, &l ıı av ÖyAnoav x. negirtüv Elappöregn yEyovs x. Nltuy). . 


Nam, ut aiebat Aristo, neque balnei neque orationis non purgantis ullus est 
usus. Delectetur itaque utilitate ex oratione perceptä adolescens; non tamen de- 
lectationem auditionis finem statuat ctt.’ (Scx.). “Nee contulisse poenitebit haec wv. 
Sen. (de ira 2, 38): Quibusdam, ut ait Seztius, iratis profuit adspexisse specu- 
lum. perturbavit illos tania mutatio sui: — animus si ostendi et si in ulld ma- 
terid perlucere posset, intuentes nos confunderet, ater maculosusque, aestuans et 
distortus et tumidus. speculo equidem neminem deterritum ab ira credo. quid 


ergo? qui ad speculum venerat ut se mutaret, iam mutaverat, — Biantis hoc - 


fertur apophthegma: ®eojpeı were dv zarönow zus Eavrod noafes, Ivo Tag 
ulv zalac Entxooufis, Tas d8 aloxous xeAunıns' (Knp.). Paulo invertit, quem 
Son. affert, Theoph. ad Autol. 1, 2: "sicut speculum expolitum, ita hominem opor- 
tet animum purum habere. Quando igitur aerugo extiterit in speculo, non potest 
conspici facies hominis in speculo: sic etiam quando vitium in homine, non potest 
talis homo intueri Deum’. — ‘Ut altius fortasse iusto rem indagemus (idem Scu. 
ait) tentat illud Platonis quod ex ej. Tim. c. 2. ita reddidit Cic, [Univ. 2]: 
Si is, qui aliguid munus efficere molitur, eam speciem quae semper est eadem 
(vouov zE&leıov lac. 1, 25) intuebitur eamque sibi proponet eremplar, praeclarum 
opus efficiat necesse est. Sin autem tllam quae gignitur (tjs yev&oews ib. 23), 
nunguam illam quam expetit puleritudinem consequetur. — Rursus igitur viden- 
dum, ille fabrivator tanti operis utrum sit imitatus exemplar,, idne quod semper 
‚unum et idem et sui simile, an id quod generatum ortumque dicimus (Ts yev.). 
Nostrum certe est non permanere -&y 177 nowın yer&osı, quam Just, M. Apol. 1. 
c. 61. dieit, primamque et inchoatam hominis naturam tenere yerouevov &is ıbv- 
nv bücey i. e. Yuyıxod, Ongxıyoü, xoixeu (1 Cor. 15, 45-50. Cf. Cic. dND. 

2, 12sq.), nihil mutantes de illa, sed in ultimam perfectamque nos perficere ho- 


F2 


3 u CONMENTARIUS 


minis naturamı ufvov als nyeüue ImonoÜv, nyevuarınod, Inovoaviov, ad- 
eoque innilitud/nem: Dei propositam habere, quam dıa yer&asus devrepas indua- 
BInS. Hanc autem similitudinem agnoscimus zzapaxuyperses eis vouov zelsıor, 
ulınoy. 

Pas De re haec comparari possunt Sen. enunciata (Epp. 24. 75. 108, 
114): “Quando multa disces? quando quae didiceris, afliges tibi ita ut ex- 
cidere non possint’. ‘Non est beatus qui scit illa, sed qui facit [cll. lo. 13, 
17. Ei zaüıa oldare, unxdpıof dore day note avıa]. “Pars virtutis disciplind 
constat, pars exercitatione: et discas oportet et quod didicisti agendo con- 
firmes’. “Sic ista discamus, ut quae fuerunt verba, fiant opera’. ‘Hoc enim 
tarpissimum est quod nobis obiici solet, verba nos philosophiae non opera 
tractare'. “De vita semper disputatur, nunquam vivitur’. [yYslocopovcs 
‚Ävev zqU ngärrey, ulyor tov Atyeıy dixit Epict. ap. Gell. NA. 17, 19; ego 
odi homines ignavd operd, philosophd sententid (cll. vs. gr. o® 0opLorny üstıs 

00x eur oopös’ quem Cic. Epp. 7, 6. ut Euripideum aflert'. Kur.) Pacuv. . 
ap. eund. Gell. 13, 8.] 'Nullos peius mereri de omnibus mortalibus iudico, quam 
qui philosophiam velut aliquod artificium venale didicerunt, qui aliter vivunt quam 
vivendum praecipiunt. Exempla enim se ipsos inutilis disciplinae circumferunt, 
nulli non vitio quod insequuntur obnoxif. Omnia quae dicunt, quae turbä au- 
diente iactant, aliena sunt’. “Quo modo probare possint sua esse, monstrabor 


faciant quae dixerint'. — "Quidam veniunt ut audiant, non ut discant’. 


‘Magnam hanc auditorum partem videbis, cui philosophi schola diversorium otib 
sit. non id agunt ut aliqua illic vitia deponant, ut aliquam legem vitae accipiant, 
sed ut oblectamento aurium perfruantur. Aliqui tamen et cum pagillaribus veniunt, non 
utresexcipiant, sed verba’. ‘Quidam ad magnificas voces excitantur et transeunt in 
affectum dicentium, alacres vultu et animo'. “Afficiuntur illi; et sint quales esse 
iubentur, si illa animo forma permaneat, si non impetum illum insignem protinns 
populus ‘honesti dissuasor excipiat. Paueci illam quam conceperunt mentem do- 
mum perferre potuerunt. Facile est auditorem concitare ad cupiditatem recti. 
Omnibus enim natura fundamenta dedit semenque virtutum; omnes ad omnka 
ista nati sumus. Cum irritator accessit, tunc illa animi bona velut sopita exch 
tantur’. Add.Cic. deOff. 1,43sq. deRep. 1, 2, etGaruc. ad Antonin. 10, 16. 

Petitos a lac. statuerunt 1) ‘quos P. 2 Tim. 3, 7, rods navrore uavdm 
voyıas x. undenore eis Entyvwory aindelos Eideiv duyaufvovs, qui ib. 4, 38. ad 
suas libidines aggerunt sibi doctores auribasque prurientibus et a vero aversi ad 
fabulas se convertunt’ (Sc#.); 2) certosmagistros “qui nonnisi profundam religio- 
nis scientiam crepabant, a factis ad normam huiusce scientiae conformatis pror- 
sus alienam’ (Pr.); 3)-quorum arrogantia omuem felicitatis spem in factis collo- 
cabat ad legis mosaicae normam corformatis (lp.); 4) qui opinarentur "dass je- 
mand.um s. Vorfahren u. ihrer Frömmigkeit willen selig werden könne’ (Buc. 
unde v. 25 dicta sit zofnoıs aüroü). Vid. Prolegg. et ad 2, 14-26. 


26. 27. Siquidem igitur sunt inter vos, qui aut sibi aut aliis 
videntur prae reliquis religiosi esse, qui tamen e. c. ne lin- 
guam quidem refrenare didicerunt adenque loquendo semet 
ipsos decipiunt, horum non solum non eximia sed adeo inanis ac 
nulla est religio. Keligio vere pura et ümmaculata, probata non 
apud homines solum sed etiam coram Deo iudice qui tanquam 
communis hominum pater imitatione singulatim coli vult: reli- 
gio, inquam, vera vereque salutaris es demum es? quae conspi- 
ciendam se praebet actionis praestantiä, ut benevole curands 
pupillos et viduas afflietatione sud adiutore egentes, religiose 
semet ipsum: incontuminatum servandi a libidinum vitiorumgne 
mundi impurä contagione. 

Complectitur, proxime antecedentibus arcte nectens, totius 60- 
hortationis summam. Facto opus est — ita ut vel in summa to, 
lerandi angustia v. 2sqq. nullus loco movearis v. 6 sqq. temerarl& 
ipsius Dei incusatione v. 13sqq. ne linguam quidem tuam polluens 
v. 10 sqq.; vd. vv. 25. 22.4. Facta vero quae Deo vere probantur 
adeoque sola verus summi numinis cultus haberi debent, sunt 


ın Er. Lac. I, 26. 85 


Rechtthunu. Wohlthun’ (Srz.). “ Niemand bilde sich glso em, dass 
er d. Lehre des Ev. befoige, dass er wahrhaft gottesfürchtig sei, 


wenn er eich leichtfertigen unwilligen Aüsserungen . . überlässt u. 


so sein Herz betrügt; denn s. Gottesdienst ist dann nur eitel. Nur 
der, wer Unglücklichen u. Betrübten Theilnahme u. Isebe beweist, 
alle sinnlichen u. irdischen Neigungen überwindet u. beherrscht u. 
andre ähnl. sittl. Pflichten ausübt, nur der legt durch s. Thun e. 
wahre tadellose Verehrung Gottes an d. Tag’ (Ges.). “ Wahre Got- 
tesfurcht zeigt sich theils in d. Liebe zu d. Brüdern, theils in d. Streben 
nach eigner sittl. Reinheit. Beides muss vereinigt sein’ (Grasn.). 


26. Plenus cogitatione vanitatis sententiae impugnandae, ver- 
bis yuoque notionem in apodosi demum exprimendam in ipsa iam 
rotasi bis praeripit. Mn xalıyaymyav yAwocay avroü] — un 
oaddg eig vö Acindaı v. 19. nesciens linguam freno quasi tenere, 
coercere ac temperare — A) circa maledicentiam, B) circa docendi 
pruritum, C) circa expostulationem c. ipso Deo. Vd.ad v. 19. 

ecte quidem Stz.: “Die Widerspenstigkeit gegen den zstl. Lehrer, 
das unbedachtsame Losziehen gegen ihn, das übermüth. Prahlen mit 
e. angeblich bessern Erkenniniss, macht den wahren Gottesverehrer 
nicht aus’ ; recte etiam quod alii addiderunt: Krwiederung der Lä- 
sterungen der Gegner ist keine Religionspflicht sond. Erntweihung ; 
nostro tamen nexu impugnatur, wer “nicht nur viel spricht u. wenig 
od. nichts thut, sondern auch thöricht spricht wie v. 13. 18. 
(Gaasn.). Anara nv xapdiav avsod] = napaloyileran Eav- 
zov v. 22, hab np“ lob 31, 27. animum suum fallit errans opinio- 
ne suä (Ma.), mentis “aciem affectus ministerio linguae praestringit 
.. vba sibi dat atque imponit, ut opinetur, propterea quod multus 
est in orando ac disserendo de rebus divv. atque sanctissima quae- 
que identidem in ore habet, ipsum esse religiosum et pium dicta- 
que pro .factis valere’ (Sch.), item etiam sensa, quae quo intempe- 
rantiora sunt eo facilius vanä spe lactant. “Der Zustand s. Herzens 
ist e, ganz a. als er in s. Wahne meint’ (GaasH.), was man anfangs 
ohne Grund angenommen u. nachgesprochen, hält man hernach 
selbst für gegründet u. wahr, bestimmt selbst darnach s. Willen 
u. leitet ihn vom rechten Wege ab (Bna.). Aoxei] videtur ®®) 
tantummodo religiosus esse; ei rıs doxei, Qnolv, aAl ovxi Ti 
GAnseig eivaı (Schol. ap. Marte.); “opinari c. vanitate plerum- 
que quod libitum est. cognata sunt germm. dünken, Dünkel. Mt. 6, 
7. 24, 44. Io. 5, 39. 1 Cor. 3, 18° undeig &avröv dfanararw 
ä rıs doxsi 0opög elvar rA. (Scan).  Marauog] vana est eius 
religio, “in merä opinione sita’ (Ma.), “specie promittens omnia, re 
et veritate nihil praestans et proficiens, effectu carens’ (Scn#.) np. 
owengig Wwuxng (v. 21); uno vbo: uarnv o&ßeras Jeoy Mt. 15, 82q. 


55) Verba textus recepti 2» Uuir, quae locis3, 13, 4,1. 5,13. 14. 19. (cll.1 
Cor. 3, 18. el rıg doxei Goyös eivaı Ev vuiy) paululum defensa, librorum aucto- 
ritate (ABC 27. 29. 66. 68. 73. Syr. utr. Erp. Copt. Sahid. Aeth. Arm. Vulg. 
corb.) eiecerunt Griesp. et Lacnm., arctius et c. doxel et c. Io70xos copulari 
possunt: s. videlur vobis s. religiosus inter vos i. e. religiosior reliquis; poste- 
rius sibi voluerunt qui inter Io. et eivaı interposuerunt. Ceterum va in. C 31, 
Copt: addunt @& (prob. Lamm). itema; v. 87 in. A et Ser. wog. 


L 2 


86 CoNMENTARIUS 
cell. 1 Cor. 15, 17. Tit. 3,0. ‘Es wird von Dingen gebraucht die 
keinen Nutzen, k. Werth, k. Bestand, k. vernünftigen Grund, Sinn 
od. Zıreck haben. es hat den entgegenges. Begriff v. d. deutschen 
reell. uarauöıns erklärt Paar. durch ngäyua avönvov 7 Bovin 
dyunöoraros N 0novön niepas oun dxovoa 7 sad0Aov Too Erse 
avi Avoırelodvrı Gvunapyov (Exeg. Hdb.). Opnjoxog] reli- 
giosus, singulatim 'cuius nimia, nimie externa est religio, superstH- 
tiosus. Item Ionoxsia] religio, superstitio. Sr». et Ar.: ministrane 
Deo., Hzs.: Ipijoxos‘ evlapıs, deimdalumy. Puav.: Eregodofos. et Hoyaxeie‘ 
damuovwv afBas, evolßeın BE noosxurnaig Tüs aylas ıgıados. Adj. (pro quo gr. 
- etiam Ionoxevrns dr.) NTi @niy. Subst. praeter n. I.nonnisi Act. 26, 5. dedisciplina 
iud. et Col. 2, 18. de cultu angelis (more Essenorum) preestito. Trito tum vo- 
cabulo (ut in losephi scriptis) fortasse non utitur solum ut vace ista generali et 
bonam et malam relig. comprehendat’ (Gr.), sed ut simul castiget adversarios 
singularem haud raro sanctitatem iactantes cultus sui, si vel mere externi, verbis 
ritibusque absoluti, a vera pietate prorsus alieni; 9ojaxos sinwr, Ögrueg ed Eleya 
- Imaarnn davröv oleı. züvy anodönwv Äv zÜ voum x. dagıfaz Yilaxı (Ome. et 
HpH.); cf, 1Cor. 7, 40. ubi P. provocationi ad yrauyy suam addit; doxw de 
we zıyeüue Heod Eyeıy. Ceterum non tam a Oonoacys dictym est, mulierculis 
Thraciis mysteriorum Bacchi et Orph. superstitione imbutis (Piut.), quam a tre- 
pidando s. preces murmurando, #0£w, To&w, Yoofe, \ 

27. "Religio vera fidem quidem requirit, sed perfieitur duabus 
maxime rebus, benefieientiä et vitae puritate’ (Gr.), quemadm. 
vieissim “diverticula quaerentes peccatis maximeque voluptarii frustra 
sibi persuadent, hominem qui sanctimoniae minus studeat impune id 
ferre, si modo .benigne fecerit aliis’ (Knp.). ’Enioxdrreodaı öppa- 
yodg x. xnoas &v en Hier alzüv) curare pupillos et viduas in 
ipsorum afflictione. “Qui aliorum utilitati apprime prospieit et ho- 
minum miserrimae conditionis, qui omni ope destituti sunt, curam 

_gerit, vere Deum colit. Deut. 15, 11. Primaria virtus exempli loco 
ponitur, species pro genere. id quod etiam fit Mt. 25, 34 sqq.’ 
(Jasp.). ’Enioxent.] = "pB invisere, animum advertere, attendere; 
ad Deum transfert V’Tum sensu puniendi, NTum sensu denefaciendi 
(ita ut illic quos attendat sint impüi, hic pii): unde n. 1. = Zrsı- 
ueheio9ar, undeodaı Tıyvög, prospicere, succurrere consüie, Selatio 

- et quovis genere beneficiorum (Knr.). Affeotus oum effeotul Prae- 
sens fortasse, um anzuzeigen, dass ein solches Verhalten unausge- 
setzt fortdauern müsse (Bme.). ’Ogpavoi x. xngeı] nraabaı ram; 
item species pro genere? pro miseris et afflictis in universum, ap- 
pellantur quorum esse solet OAwıg] vita calamitosa, "homines per 
imbecillitatem solitudinemque suam et ope naturali destituti et iniu- 
riis ac fraudibus maxime expositi’ Sc.) „ qui igitur. prae reliquis 
auxilio et carere et egere solent; die der Fürsorge Andrer am mei- 
sten bedürfen u. selbst nicht vergelten können, für hälfsbedürftige 
Leute überh. (Bma.). Add. les. 1, 17, Sir. 4, 10. al. et magnificam 
talis beneficentiae descriptionem ap. lob. 81, 16. 9qgq. Aonıkov 
Ervröv TnoEiv and Tod x00u0v] incontaminatum sese servare a 
mundo s. seculo 5®) i. e. a rebus studiisque 'mundanis, a vulgata opi- 


66) ‘Sic Latt. seculum usurpare consueverunt. Ex. c. Cic.: Est Aufus 
‚seculi labeis quaedam et macula, virtuti invidere, velle ipsum florem dignita- 
tis infringere. 1d.: Quid ego de me loquor qui morum ac temporum vitio ali- 
quantum etiam ipse fortasse in huius seculi errore verser? Alio loco huius 


\ 


ın Er. Lac. L26 27. - 87 


nionum pravitate morumgue corruptione; “non pati se pollui scele- 
ribus aliorum hominum, per ea irritari ad imitationem et peccsta’ (Ma.). 
Est nempe Koouos] mundus 1) rei, ubi a) ab ornato et ornante fagilis est 
transitus b) ad ordinalum; 2) rerum, ubi a) ab universitate sapienter ordina- 
tä °7) speciatim gradatimgue hi oriuntur sensus: b) terra, c) homines,.d) vulgus 
kominum idque fere deterius, unde e) indoles qualis plerorumque est improba, 
exterpi, terreni, carnis studiosior, huius vitae bonis ac voluptatibus inhians ( Welt- 
lichkeit, weltl. Sian). Postremum hoc in NTo longe usitatissimum est. Inde 
notissima oppositio Toi x00uov et ıns Baoılklas ray oUgavar. cl. 4, 4. 7 pr- 
a ou x00uov Eydoe Hsov Eorıy. et 110.2,15q. in amante mundum non esse 
Gyönnv T. aToos, quia mäv 10 Ev T. zöoue, 7 Em$uulo ins oapxös x.n rd. 
10V Gydalumv x. n alalovela r, Blov otx Earıy Ex to naroös. N. 1. ‘conta- 
gio est vitiorum, in quae maxima pars et speciosissima hominum suo usu atque 
exemplo impellere et abripere solet’ (Sc#.), qua contagionis et contaminationis 
translatione (q. der. onikos, umwos, INN) apte respicitur ad imagines vv.23 et 
21. cll. 2 Ptr. 2, 20. Eaedem satis docent, restrictione ad improborum consue- 
tadinem [Scuorr.] nimiumve qui beneficentiam singulatim facile impediat divitia- 
tum amorem Sur.) non exhauriri mentem scriptoris. ‘Es ist Beschreibung des 
reinsten sittlichen Zustandes’ (Gss.). Tit. 2, 12. Apynoauevor . dofßeıav x, 
T. xoguıras Enıdvulas oapopövus x. dıxulws 8. edaeßös Inamuev dv 
To vor alanı. 1'Tm. 5, 22. Mn xzoıvava aueorls allorolus osavıay 
@yvövy ıngsı 1lo. 5, 18. ‘O yeyervnukvos dx T. Heoü oUy Auapraveı Al’ 
..zsnosi &avrör #0 NOVnoÖs 0Uy interior auTol, Aörn] haecce, talis 
demum religio quae misericordiä et innocentiä se conspicien- 
dam praebet— recte dicetur Kadaga x. auiavrog] pura et impolluta, 
minime vero, quae singulatim Iudaeis hoc nomine veniehat, externae 
puritatis affectatio; ex qua oppositione apparet, puritatem duplici 
vocabulo potius exaggerari [Pr. Scn. (“quae nihil gılavrlas, rrheo- 
veflag, xevodofiac ctt. admistum 'habet, non adulterata studio com- 
modi su’) Gss.] quam distingui [erga alios’ -“erga se ipsum’ 
Wret.; "ist dem Gottesdienst der meisten Juden damal. Zeit entge- 
genges. der weder innerlich aufrichtig noch aüsserlich recht- 
mässig verrichtet worden, ob sie gleich der grössten u. schärfsten 
aüssern Reinigung sich beflissen’ Bma.; quae e sincero mentis af- 
fectu proficiscitur (ayarın &x xadapüs xupdiag 2 Tim. 2,22. 1 Pr. 
1, 22.) cui plane respondet oopia ayvn 3, 17. - et quae a vitiis 
immunem se praestat (relato illo ad Enıox&rr. hoc ad vor. Eavrov 
znpein) Knr.; “aus wahrer ungeheuchelter Liebe zu Gott’ -“ Welt- 
liebe u. Gottesliebe nicht: vermischend’ Grasn.). Eiusmodi in ex- 
ternis haerens Jonoxeie@, utut inter homines aestimatissima, non 


Ed 


f 


seculi insolentiam queritur. Horat. fecunda culpae secula, Virg. impia, Catull. 
‚seculum insipiens et inficetum, Flor. pronum in omnia mala et in luxuriem flu- 
ens; atque mos ipse multitudiris exemplo et iudicio commendatus aut certe- ex- 
cusatus ap. Tac. seculum est (Weltlauf) ita loquentem: Nemo ilic vitia ridet 
nec corrumpere et corrumpi seculum vocatur’. Add. Cic. ‘Off. 1, 32... Quid 
tibi vitandum praecipue eristimes, quaeris? Turbam. Nondum enim tuto illi 
committeris. Ego certe confitcor imbecillitatem meam. — Inimica est multorum 
conversatio. Nemo non aliquid nobis vilium aut commendat aut imprimit aut 
nescientibus allinit. Utique quo maior est populus.cui commiscemur, hoc periculi 
plus est.... Recede, pergit Sen., in te ipsum quantum potes (quod medio in 
mundo et possumus et debemus)! Cum his versare, qui te meliorem facturi sunt, 
illos admitte quos iu facere potes meliores! Mutuo ista fiunt et homines dum 
docent discunt. Sen. Ep. 7. Turba argumentum pessimi. ld. (Scı.). 57) 
“Xen. Mem. 1, 1,11. ‘O xalovusvos Und züy vogıorür [h. e. ab eruditis s. phi- 


losophis] x6opos. cuius appellationis auctorem tradi Pythagoram in vulgus notum 
est" (Kup.). 


x 


‘ 


So) CONNENTABIUS 


valet certe IIapd «. He x. nrarpt) coram Deo eogue patre (v. 
18. cll. 3, 9. 1 Ptr. 1,3. Ap. 1,6, et ap. Paul. saepissime — ubique 
c. artic.) i. e. aestimatione et sententiä eius quippe patris, non tan- 
tum Iudaeorum sed hominum omnium (“vor Gott der ein Vater 
ist u. dessen Kinder wir sind, als dessen Kinder wir uns auch beweisen 


sollen; ein diesem Verhältnisse entsprechender Gottesdienst” Gaasn.). 
‘Ut enim qui amans Dei est, etiam homines amat, ita Deum amare nemo potest 
nisi qui homines amat. Mt. 25, 35 qq. lac. 2, 8. 12. 13. 11o. 3, 10. 4, 11. 20. 
ctt.(Knp.). ‘Nulla gens tam fera, nullus omnium tam est immanis, cuius men- 
tem non imbuerit Deorum opinio. at vero qui tantum Deum esse opinatur omni- 
potentem dominum rerum, non est eÜgeßns (lac.2, 19) ; sed qui Deum esse parentem 
ominum optimum sibi persuasissimum habens, ab ipso beatissima quaeque infinitä 
c. fiducid sperat, is vero plus quam mıorevaı örı 5 Yeös Eorı, nuoreva &y aü- 
zö‘ (Sca.). Add. Orc. c. Tupm.: 'O yao els röv ninolov oixreuguös dpouole- 
ols Eorı mpös 1.9e0v" ylvsade yüp, ynalv, olxtelonovss ws zul 6 narye dur 
0 ovoarıos‘ Alld x. 6 olxteıpuös Yumv un &v nooswnoimpig Zora, dnel und! 
ö Heög anoususproukvas noeiseı tags. Euvrov euepyeolasg Al’ dvarälı 7. 
NAov En nAovolovs x. nevnras x. Bolyeı En) dixaloug x. adlxovs. | 
“Postremo attinguntar officia tria perfecti Xtiani: ut erga Deum sit religio- 
sus, purıs erga se, erga proximum iustus‘ (Lorın.). ‘Quia dixerat factorem . 
operis beatum in facto suo futurum (v. 25), nunc quae facta maxime Deo pla- 
ceant dixit, misericordia sc, et innocentia, namque in eo quod pupillos et viduas 
in tribulatione eorum visitare iussit, cuncta quae erga proximum misericorditer 
agere debemus insinuat. porro in! eo quod immaculatos nos ab hoc seculo cu- 
stodire praecepit, universa in quibus nos ipsos castos servare decet, ostendit, in 
quibus sunt et ea quae supra observare monuerat, ut tardi simus ad loquendum 
et tardi ad iram‘ (Ben.). ‘Ponitur exemplum unum, MWittwen u. Waisen Er- 
leichterung verschaffen, ut antea ponebatur exemplum unum, refrenare linguam 
suam. Nun muss man aber dabei zugleich alle guten Handlungen verstehen die 
gethan werden sollen, so wie oben alle böse Handlungen die vermieden werden 
sollen verstanden wurden. Dass aber das die Meinung Jacobi sei, erhellet aus 
den letzten Worten worin er es im Allgem. sagt: sich vor d. Welt unbefleckt 
erhalten‘ (Ma.). ‘Videtur sub uno vitio cetera omnia comprehendisse, qui mos 
Hebraeis familiaris est, quasi diceret: quicunque metuens Dei et mandatorum 
eius observans esse velit, et unum aliquod vitium habet quo sibi indulgeat et 
hoc. sibi licere putet, is sese decipit et seducit. nemo ergo sibi vel in minimv 
indulgeat. qui enim minima negligit, in magna saepe prolabitur vitia, et qui sibi 
in parvis indulget, securitate noxiä paulatim maxima quaeqne obrepere sinit‘ 
(Zwer..). ‘Lingua membrum est parvum quidem, at ingentia et nocentissima pa- 
trat, sinon diligenti custodiä coercetur, linguae petulantia animum vanum et corraptum 
indicat. non est ergo quod religiosum et pium quis se existimet qui et linguam ha- 
bet vanam et cor turpibus cogitationibus infectum‘, — —— quibus postremis verbis 


‘optime (cll. 2, 10. 3, 5) ratio reddita videtur exempli de linguä fre-. 


nandä adhibiti, quod singulari aliqua, qua in viduarum pupillorumque ex- 
emplo non opus erat quippe satis frito et communi, suppeditatum statni debet 
opportunitate s. nexüs s. lectorum conditionis. Np. linguae tempe- 
rare non minus exile quam facile haberi poterat. Tamen quae ita extitit prae- 
cipitantia et societatem foedissime nunguam non turbabat, et qui in eam incide- 
rant ipsos pessime haud raro fallebat. Multi “tantum aberant a benigna volun- 
tate in alios quotquot alieni essent a lege mos. Xtianos, ut praestantiam unice 
sibi tribuerent religionisque iustam auctoritatem ab institutis domesticis repete- 
rent, abstinentes e. c. a cibis, a consuetudine gentium, superstitiosi igitur Po- 
tius et nimis religiosi quam verae xt. religionis periti et participes. tales I070x0s 
simul erant 29eA09gn0x0:, alieni a communione et societate aliorum Xtianorum, 
quales fere P. describit Col. 2, 18. non contentos liberali descriptione novae re- 
ligionis, qua tantum opus erat, sed inflatos judd. ceremoniarum ideis, Pharisaeis 
istis similes qui minimarum rerum erant seduli et molesti arbitri, officiorum vero 
in alios homines, quasi sie polluerentur, negligentes et contemtores‘ (Smr.). ‘hi sane‘ 
— contendentes potissimum ‘detrahendo aliis doctoribus et illorum discipulis‘ — 
‘omnem male loquendi et calumniandi opportunitatem captarunt. postquam igitur 
lac. ipse sententiam dixerat v. 25. de iusta et vera libertate Xtt. eamque adr. 
abusum muniverat, commodo iam loco istos thrasones judd. reprimit, qui ipsos 
inter Xtt. severioris religionis speciem tircumferebant‘. lidem homines non 


x 


ın: Ep. Iac. I, 27 8 


poterant non sibi etiam Ipsis magis in dies persmadere perfectioris Deogque 
dignioris indolis possessionem; quid igitur proclivius, quam ut hi singulatim, si- 
mulac calamitatibus obruerentur, in ipsum Deum inveherent adeoque, ad pessima 
quaeque desciscentes, eum etiam fructum perderent quem satis exiguum ex ipsa 
superstitione reportare potuissent? — Longius petitum est quod Smr. fraudem 
singulatim fecisse censet inanem spem messianam, «qua Iudaei speraverint et opta- 
verint exitiam et interitam Romanorum, itaque et diras exsecrationes sensim Pro- 
tulerint, maxime hoc modo impedientes societatem c. Xtianis e gentibus; quodque 
&nloxeıyıy pupillorum et viduaram diaconis potissimum mandatam opinatur; certe 
quod 2, 1sgq. non XKtiani e populo sed ministri compellentur, id non magis fir- 
“ mum est quam Vırrıncag argumentatio (in Archisynag. p. 405) JAlıyıy eorum 
esse morbum, infirmitatem qualemcunque, quia maxima religionis pars veteri- 
bus Hebrr, fuerit aegrotorum visitatio. — Ceterum ‘frequens in hac re com- 
paratio a freno desumta‘ (Gr.); ‘i. q. Ylwoans xgareiv. Liban. 7 veusoıs 
wooÄfyeı ro unzei vo Te zallyp Mint Ausıoov ıı noiv un! ayalıya Alysıy. 
Antbol. Ayalivay aroucror, ayöouov d’ dippoauvas rö zeAos dusturle Eurip. 
Bacch. 385. ’Enforw ıö oropazı yalıyos. Liban.‘(Scon.). Plura vd. ap. Wrrst. 
Lösn. et Kypk.. 
— ‘Sic princeps ille philosophiae disserebat (Socrates): qualis cuiusque ani- 
mi affectus esset, talem esse hominem, qualis autem homo esset, talem eius 
esse orationem, orationi autem facta similia, factis vitam. Cic. Tusc. 5, 
16. Hand aliter sensisse noster videtar. Hinc ex animi affectu (d0y5) defertur 
in erationem, ex oratione cp. 2 et 4. in facta et vitam. Quumque tacitum ani- 
mi affectum observare, qualis sit, minus facile homines possint: admonet ut in- 
vigilent ac moderentur orationi suae atque ex oratione afflectum animi aestiment, 
ne malae quam seibi indulserint orationi similia facta similisque malefactis vita 
subsequatur* (SchH.). *‘Fortasse non punitur humanis legibus, qui loquitur tan- 
tam ädulteria nen etiam patrat, at is apud Deum iam adulter est qui animo pa- 
travit adulterium. non dat poenam hominibus qui rem alienam concupiscit si li- 
ceat impune, sed apud Deum furti reus est qui furtum concepit in animo.,. 
Deus intimos animi affectus intuetur et ex iis nos aestimat. porro corruptus ani- 
mus plerumque solet in linguam erumpere. apud Xtt. convicium homicidii genus 
est, tantum abest ut c. linguae petulantiä cohaereat vera pietas... A malo tem- 
perant et servi, nimirum supplicii metu. at fillos decet caritas; ea non est res 
otiosa sed efficax, in omne bonum opus sese promens ultro... Qui Iudaismum 
sapiunt,, religionis Jaudem constituunt in palliis ac phylacteriis, in delectu cibo- 
rum, in lotionibus, in prolixis preeibus ceterisque ceremonils, quae sic aliquoties 
aspernandae non sunt, si per haec veluti signa commonefiamus eorüm quae sunt 
propria pietatis, perniciosa vero, si quis arbitretur per haec hominem fieri reli- 
giosum quae sola citius reddunt hypocritam.... Pius ac purus est ap. Iudaeos, 
qui morticinum non contigerit, qui lotus sit vivo flumine. apud Deum pius ac 
purug est qui orphanis et viduis adfuerit afflictis, qui fratrem oppressum suble- 
varit, qui egentem pecuniä iuverit. apud Iudd. impurus est qui carnem suillam 
ederit, ap. Deum impurus est cuius animus fuerit huius mundi tupiditatibus in- 
fectus et inquinatus... Jn omnibus quae agimus non alio spectemus quam ad 
Ipsius gloriam, a quo solo speranda est benefactorum compensatio, qui vero pie- 
tatis olficia non rependit fluxis ac mox perituris praemiis, quemadm. hic mundus 
solet, sed beatam immortalitatem largitur. humilis est, tenuis est, cui impendig 
officium, referre gratiam non potest, sed tamen in hunc longe praestat collocare 
quam in alium quemlibet divitem aut potentem, a quo nullus fructus redire pot- 
est nisi vilis ac temporarius‘* (Erasm.). — “In collocando ‚beneficio, si cetera pa- 
ria sint, hoc mazime offich est, ut Quisque mazxime indigeat, ita ei polissimum 
opitulari. quod contra fit a plerisque. a quo enim plürimum sperant, etiamsi his 
le non eget, ei tamen potissimum inserviunt. Cic. Off. 1, 15. ... eiusmodi 
gratificatio, benignitatis ac liberalitatis nomine prorsus indigna, nihil est aliud 
quam roosonolnyla [2, 1. 9.], praeteriens et excludens hos ipsos quibus Apo- 
stolus prospicere iubet, vidaas et pupillos, contraria benignitatis a Xto Le. 6, 
‚33 sqq. praeceptae... Haec autem benignitas nullius est nisi hominis, qui supra 
omnia Deum amat et imitatur cuius &lsos m) räcev odoxa (Sir. 18, 13), alte- 
rumque pariter ac se diligit et quicquid ab altero sibi factum esse velit, alteri 
facere studet, factorum suorum remunerationem et gratiam a mortalibus nullam, 
a Deo cumulatissimam certus expectat. caritas igitur et fides huius beneficientiae 
sunt radices‘ (Sc#.). ‘Dum alios, viduas et pupillos, custodis, cavendum est ne custo- 
diam tui negligas “Antonin: 6, 80: Vide ne in mores cnesarcos abeas, ne Im 


h 


0 COMNRNTARIUS | 

fielerls (drrd od xbopev). whanoor ouw aseuıdy drshodes; Ayatıv, dxzzgaıor — 
ut talis persistas, qualem te voluit facere philosophia. $. 2, 16. Unum et solum 
philosophia; hoc autem constat &» 10 znoeiv row Evdsosr dalmora avußgmıor 
x. day), ndorov x. aowmy xossrrove cit. Epiet. 2, 8: Quid autem quod non 
solum te ei sed etiam tibi soli credidit et commisit cumnduam? Neque 
hoc memineris, sed etiam dedeceras tutelam demandatam? Sin autem tibi pupil- 
lum quem tradidisset in tutelam, sic emm ‚negligeres? Tradidit tibi te ipsum ac 
dicit: hunc mihi custodi talemı qualis est nativa indele, pudentem, fidelem, cel- 
sum, iutrepidum, affectibus ac-perturbatioribus vacuum, Auid tamdem tu non 
custodis?‘ Add. “Isoer. ad Nicocl..p. 36: you Toöro eivaı Jüpa aallıorov x. 
Heganelay usyloıny, day BELTLoTovy x. dıxaıoraray anemvzöry nagexns“ 

“Es begreifet...in sich: 1) e. überzeugende u. lebhafte Vorstellung der: Ge- 
fahr, bei allem auch nothw. Gebrauch der Körperwelt u. Umgang mit den kin- 
wohnern d. kirde darin mit Sünde verunreinigt zu werden; 2) dass man ...nicht 
sowohl denselben Gebrauch u, Umgang ganz aufkebe, welches unmöglich, auch 
nicht pflichtmässig: sein würde ['sacra voll: nusquam praecipiunt piis, ut mun- 
dum odio habesmug sed 16 rrovng90v .. .licet mundus ipsos oderit’ ScH.], als viel- 
mehr auf sich selbst acht gebe, weil die Versündigung eigentl. aus unordentl. 
Gebr. u. Umgange mit Menschen enästehet u. darin bestehet; 3) .. dass. man 
nicht sowohl gewissa Dinge in der Welt, Arten der Geschöpfe, der Speise, des 
Tranks, quch. gewisse Gewohnheiten od. Menschen in d. Welt, sond. sich selbst 
bei allen vorkommenden Dingen für gefährlich ansehen u. seinen grössten Fleiss 
auf sich selbst u. seine Wahrnehmung. wenden solle.... daker die Iaebesdienste 
gegen Witiwen u. Waisen alle thälige Güte gegen den Nächsten, die Bewah- 
rung seiner selbst aber den ganzen Fleiss der Hciligung u. gesammte Gewissen- 
haftigkeit in sich fasset u. das beste Mittel ist, unordentl, Richten andrer Leute 
zu verhüten. ... Jac. will damit augesisher: 1) es werde bei Menschen auch wohl 
ein Gottesdienst von einer andern Art für echt gehalten; 2) der echte Gottes- 
dienst werde nicht allezeit bei Menschen. ricktig beurtheilt u. erkannt; 3) Gläu- 
bigen liege ob, sich nach Gottes Urtheil u. Ausspruch zu richten u. um Urtheile 
der Menschen unbekümmert zu sein’ (Buc.). 


. I) 2, 1—18. 

Pauperibus singulatim prospiciendi praecepto annectitur gravis in:probatio 
partium studü, Qui enim in negotio adeo religionis eiusque gloriosissimae 1. di- 
‚ vilum prae pauperibus aestimalionem in ipsos, admiserunt conventus sacros 2. 3. 
ni malo animo, inconsiderate certe egerunt 4. Namque non solum impium cst 
eos despici quos Deus in re singulatim xt. tanti fecit 5. sed etiam absonum ho- 
mines fere insolentes ab üs ipsis hanore affici quos polissimum indignissimeque 
verant et diffamant. 6. 7. Nec excusatur praecepto sane principali adeoque eliam 
Xtianis servando, mutui amoris 8. img aperta migratio est 9. eaque eo minus 
ertenuanda quo magis legem in singulis etiam üsque minoribus momentis haud 
negligere iubet hoc, quod omnia unius eiusdemque legislatoris auctoritate nitun- 
tur. 10. 11. Ouius utne reus fias, oportet summd religione liberalem evglü nor- 
mam liberaliter verbis factisque exprimere 12. quia ita demum div. indulgentiam 
sperare licet. 13. 

1. Ut vere sitis religiosi, fratres mei, nolite singulatim cum 
externae personae TEsnectibus fidem vesitram habendo deho- 
nestare religionem. elüs,. qui dominus est omnium nostrum, Iesu 
Messiae, divina glorid aucti. ' 

Hlustratur .offiecium auditioni. effectionem addendi (1, 22 sqq.) 
duplici exemplo a commendatione beneficentiae erga afflictos (v. 27) 
suspenso: 1) partium stndii discrimen dsternae hominum digni- 
tatis etiam in Xtisnorum sveietate ambitiesius reverentis (2, 1-13); 
2) fidei meris vbis declaratae (14-26). — Beneficentia quae nullä 
compensatione regatur, si quid .aliud, non patitur pauperi divitem et 
opulentum praeferri. ‘Die Ermahnung, Unglücklichen u. Beirübten 
Theinahme su beweisen u. sich rein su erhalten v. d. Handlungs- 


ıs Er. Lac. U, 1. u 


weise der gewöhnt. Menschen, giebt ihm nun Veranlassung „ mit 
Rücksichtnahme auf besondre Verhältnisse u. Vorfälle, - es mochten 
wohl die Klagen vieler armen Ästen üb. Geringschätzungen, Hint- 
ansetzungen u. allerlei Unrecht zu ihm erschollen sein, - die Xsten 
an die er schrieb ferner ernstlich zu bedeuten, das Gesetz d. Liebe 
nicht zu verletzen... Ihr handelt, sagt er, sehr Unrecht ‚” meine 
Br., wenn ihr bei eurer Partheilichkeit Ästen zu sein meint‘ (Gss.). 
‘Zur wahren Ausübung d. Iaebe gehört aber Unpartheilichkeü. Wir 
müssen alle mit gleicher Liebe umfassen‘ (Guasm.). “Vernachlässi- 
gung u. geringschätzige Behandlung armer Xsten ist unsstlich‘ (Stz.). 

1. Res aperta est. Monet ‘cum fide coniungendum esse amo- 
rem erga omnes homines, a fide remevendam esse personarum ratio- 
nem‘ (Mr.).. Verha non tam duriora adeoque liherius vertenda di- 
xeris c. Mr. quam c. Hr. non satis expedite. Fluctuant 1) 47 inter 
num et ne (doch nicht ? et dooh nicht!); 2) Eysır inter sensüs tenendi, retinen- 
di, detinendi, censendi; 3) vba ın7s döfns circa orationis structuram, ex qua a 
nposwnoinytas, a nlorsı, a xvolp 'Ino. Xo. suspensa esse possunt; 4) Genitt. 
rov xvolov et rüs doE. inter Genit. sub}. et objeet.. Horum autem Genitt. in 
fine commatis cumulatorum aperta ambiguitas priora etiam vcbla magis torquere 
ınovit quam ceteroquin factum esset. HooswnoAnWie] personarum ac- 
ceptio s.respectus i. e. partium studium; ex Hebraismo: E23p xtvn 
(2 Chr. 19, 7) a oe ip) rgögwrsov Aaußavsıy 8. (qugd solus Iac. 
habet 2, 9. cll. Adj. meoswnroAnnTng Act. 10, 34) rgogwunsoAnnsreiv 5°), 
non tam elevare s. magni facere (Pr.) quam ad se admittere alicu- 
us faciem: unde Lev. 19, 15. vetantur iudices paupertatem intuers 
opulentiamgue honorare (}73 38 rn 851 27 an wün N>). Hebraeis 
in-bonam etiam partem dietum, de iis qui adifu non prohibent imo 
benevole excipiunt beneque cupiunt, Hellenistae malo tantum sensu 
agnoscunt: = up "37 iniueri faciem personamve, quam intueri ar 
respicere non, decebat, hominum quasi personis i. e. externis 
rationibus moveri, ubi interna veritas decernere debuisset (e. Men- 
schen mehr od. weniger achten u. anders beurtheilen blos um der 
Vorzüge willen die nicht zur Sache gehören Bna.; “bei Beurtheilung 
andrer nicht sow. auf Tugend, auf Güte d. Herzens, kurz auf die 
guten Eigenschaften des Geistes, als vielmehr auf das Aüssre des 


68) ‘Sunt Judseor. et Xtt. graece loguentium, quae nec ap. grr. VTi intptes 
ec in apocrr, ludd. libris usquam, quod ege quidem sciam, leguntur. Veteres 
iblior. intptes etiam 7g06wrov Auuß«vsy rarius dixere. Nam plerisque in I. 

ND NO reddidernnt Savualsıy mooswrror ... Similem :dictionem E15 "19. 
vertit alderodeı. no0swrrov‘ cui gemina haec est ap. Mc. 12, 14. Aleneıy eis 
. n0050150Vv aydomnav‘ (Kur. additä hac notä: “Partium studium, quod quis in 
judicando seguitur, alibi vocatur 700xg1015, OOXQILE , reoTlumas, nrgöskdsaıg, 
ngosnadee, Erepouoeie. Cf. intptes ad 1 Tm. 5, 21. Nec his dissimiles sunt 
formulae zolveıv zur Oyıy vel xura zyv odoxe lo. 7, 24. les. 11, 3. 4. Io. 8, 
15. et za xara noöswrrov Bl£neıy 2 Cor. 10, 7°). Scit. comparat Iud. 16. Io 
nalcıy noöswna opelelas xipıy, et-quod monstret personam pr. esse faciem 
fictam, ‘sdscitum aliquid, non nativum, alienum, non proprium‘ - Sen. Ep. 24: 
hominibus personam demamus ac reddamus fasiem suam; notatque totam formu- 
mulam dici ‘de judicibus praesertim qui alia respiciunt quam quae sunt in cau- 
gae meritis, et aliqua specie hominum,. externa conditione et fortuna corrupti, 
pluris faciunt eorum gratiam et obligationem quam aequitatem et officii religio- 
hem, quosque, ubi vel parum vel nihil quidquam eiasmodi movet, hominibus con. 
sulere aliorumque ullam rationem gerere. piget ac taedet‘. 


Y 


L 


02 CONMENTARIUS 


Menschen, auf Kleiderpracht, Schönheit, Ansehn u. del. Rücksicht 
nehmen‘ Rosenm.). N.|. moogumolnpia, die auf die Person u. ihre 
aüssern ausserwesentl. Verhältnisse, vornehmlich auf Stand u. Ver- 
mögen, genommene Rücksicht od. Partheilichkeit, est iniquitas sin- 
gulos Xtianos non virtute sud xt. sed fortund qualitatibusque exter- 
nis ad religionem ipsam nihil facientibus metiendi, atque secundum 
hanc normam uni plus studii aut favoris exhibendo quam alteri, alios 
aliis praeferendi. ' HooswnoAnwieı] quasi iniquitates istae, 
1. e. 'variae species et formae quas in hominum usu iniquitas sumere 
potest pro vario tempore et occasione‘ (SchH.): respectus iam saepius 
habiti”), e. Partheilichk. in mannigfalt. Art u. in versch. Vorfal- 
lenheiten geübt (Bme.), quemadm. plures plerumque esse solent 
(unde vern. distinguitur Rücksicht et Rücksichten nehmen). "Ey 
srooswroAnwlaıs) = meosumohmeoüvees 3.29 @ TrEOSWTEOANTTTEITE 
— in ista iniquitate quasi constituti, eam admittentes, cum eä (ini. e. 
mit u. zur Partheilichkeit Bnc.). 
PL . 

Mn & nooswunm:; Eyere ınv nlotıv] A) Ne fidem prohibeatis 
ac impediatis personarum respeclibus, s. deterrendo ab eä pauperes s. (Gr.) 
ipsam detinendo ‘velut captivam et inefficacem.‘ — Verum qui torquere nolit, 
agnoscere debebit ‘usum gr. vbi &yeı» quod c. nomine .. constructum periphra- 
sin facit vbi coniugati‘ (Hr.); ‘ut enim rlorıv Eysıy saepe dr. pro sıareuey,. 
sic item lorıy Eyeıy Tıvös pro miorevev ty) 5. els tıya, veluti Mc. 11, 22: 
Zyere nlorıy 9E00° omninoque 7 rlonıs tod Kuvplov ita saepissime.‘ cli. 1 Tm. 3, 
9. cum 1, 19 (Knp.). Ibi a vulgari definitidne: = nıoreveıy Lv nE0SWrET. (con- 
fidere non absque partium studio) non admodum differt Hr!: = neoswnoAnnreiy 
&y nloreı (se dare partium studio circa fidem,, personarum respectum habere in 
religione); certe a vbis non abhorret, nec satis vere Pr. eam statuit ex exem- 

lis allatis (£yeıy rıva &v Öpyü, succengere cui, Zyeıy Ev alılaıs, culpare quem, 
Byew &y Bnıyyoos Yeöy = Enıyıyoazeıy R. 1, 28) verti debere: partibus reli- 
gionis nimium studere. Admissä vero periphrasi, minus commode vertetur 
Num cum personarum respectibus fidem kabetis?-habere poteritis, habere vos 

osse putatis? [Srorr. Rosenm. (könnt ihr wohl Verehrer. unsers majestätischen 

errn sein, so lange ihr partheüsch seid?‘) Pr, (seutentiä retractatä) Sch. 
Chabetis, tenetis, praestatis, vestrd nimirum' sententid vel opinione‘) GBs. (‘un 
ist hier.sicher das Lat. num, gleich unserm doch nicht ... Ihr seid doch nicht 
Xsten, od., ihr meint doch nicht etwa Xsten zu sein, wenn“ ctt.) Grasn. (‘habt 
der etwa bei den unter euch statt findenden Partheilichkeiten den wahren mis 
echt liebevoller Gesinnung nothwendig verbundenen Glauben ?‘)]; — ‘eine solche 
Construction wäre ganz wider den Stil des Ap.‘ Acstı, quem certe noı refutant 
Scan«!: “interrogationis formam sensüs gravitas flagitat et contextus (v. 5. 6. 7) 
probat‘); — simplicius non solum sed etiam nervosius videtur C) Ne Jidem 


habeatis ita ut simul, ut tamen personarum respectus habeatis, 
fides vestra ne sit partium studiosa [Lar. uterg. Sra. ctt. Er. Aasrı 
(die Religion .. müsse nicht in Partheilichkeit bestehen) Kur. Hr.)]. 
‘Cavenda quidem ubique est ngogwroAmyie, maxime vero in fide 
inque rebus aeternam salutem concernentibus, aut in relatione ad 
Deum et Xtum, in quorum oculis omnes ex aequo, s. divites simus 


59) ‘In numero multitudinis haud facile reperias apud elegantiores scriptores 
err.“ GT. contra quem - quum vcblum ipsum ap. scriptores grr. nusquam legatur - 
‘substantivorum abstractorum usum pluralem‘ bonis scriptoribus frequentissimum 
esse monstravit Hr., nimirum ubi non tam ‘notio generalis quam res aut actiones 
vel eventa singularia significantur‘: ut euyeveral Te zul durausıs x. rınal ap. 
Plat. Euthyd. ed. Heind. p. 325; uayaı ye x. ol Savazoı ap. eund. Alcib. I. ed. 
Bip. p. 22; clarae mortes pro patria oppetitae ap. Cic. Tusc. 1, 48. - Add. no- 
stror. &v aylaıs üvaoroopeis x. evoeßeluıs 2 Pte: 8, 115 u Ev Öpdaluodovu- 
Aslaug Col 3, 22. &t Win. Gr. p. 160 59. (78. od. 2). 


m Er. Iac. II, 1. K> | 


=. pauperes, s. principes et nobiles s. plebeji et rustiel, indignissimi 
sumus peccatores‘ ctt. (Hrıs.).., Non certe refutat Scu': Ist bei Din- 
gen der Partheilichk. der Gl. nicht möglich, so muss ich wohl die 
Leute die dabei glaübig zu sein bedünken, mit d. Frage zur Besin- 
nung bringen: habet ihr so den GI.? (Th. Ann. p. 310). — Eodem 
redeunt quippe liberius tantummodo reddita: a) ‘ne conjungite fidem 
c. personarum ratione‘ (Mn. Stz. Jasp.); b) *"nolite und c. religione 
(meliora vos edocente) retinere. Wla partium studia* (Pr. sententiä 
priore); c) zolite fidem vestram aestimare tanquam quae partium 
studium ferat [Ltn. (haltet nicht dafür, dass d. Glaube... Ansehn 
der Person leide) Bnc. (beurtheilet den‘ @l. nicht partheiüsch; weil 
‘das schlechte Ansehn der App. u. die gering scheinende Beschaf- 
fenheit der ersten Lehrer vielen verächtlich gewesen, missbilligt 
Jac. allen gottesdienstl. Unterschied der Menschen)]. 

Tnv niorıw voö xvpiov nu@v Ino, Xg.], 4) Fidem iprius Xti, 
quippe’a zooswzoAnpy/g non minus quam Deus ipse alienissimi, opem non Judaeis 
solum sed omnibus hominibus ferre volentis, magistri a discipulis imitandi, — ‘quam 
ut docuit et coluit, sic ipse integerrimam praestitit factis ... cuius doynyös x. Te- 
Agıwıns fuit mıorös @v ı@ T0ımoayı. aurov Hebr. 12, 2. 3, 2,° quam nostrum est 
“habere, colere et exercere‘ Io. 13, 15. 110.2, 6. cll. 2 Tm. 3, 10. Hebr. 13,7 (Scn.); 
B) Fidem Xtianorum de Xto, ita ut non tam doctrina de fide 
cogitetur quam ipsa, cuius Xtus est obiectum, et fiducia et profes- 
sio [ita plerique omnes nonnisi inter notionem sriorewg subjectivam 
et obj. fluctuantes]; ita zuior. eis Xg., &v Xp. simm. multo institutionis 
apostolicae usu brevius dici consuevit rior. Xpiorod ctt. Cf. Gal. 
1, 16. bene gnari, homines non justificari nisi dıa ziorewg "Inooü 
Xo., nos quoque gig Xo. ’Inooüv Zmiorsvonuey ut ipsi etiam ju- 
stificaremur 2x sriorewg Xpıoroü Act. 8, 16. niorig TOD Ovoue- 
toc. Nec Mc. 11, 22. öyere sriorıv 500 facile vertes c. Sch’ 1. c.: 
“habet die Zuversicht die Gott hat bei Allem, wus er will u. heisst, dass es 
schön, gut u. vollk. sei‘ Ts dösng] Fere ad trajectionem confuge- 
runt s. satis longam 8. breviorem s. brevissimam (MHeıs.. cll. praeter 
larga exteror. exempla 1 Th. 2, 13. napalaßovres Adyov axons 
ao’ nucv Tod FE00): A) Cum partium studio a) quo ex sud quisque 
opinione quemlibet aestimat [Erıswm. ap. Por.]; objecerunt ‘nunquam aut ra- 
rissime in NTo dofay notare opinionem et casum gignendi sic aequo longius 
a nomine regente diremtum esse‘ (Hrıs.); b) quod est honoris ergo, quod 
honorem attinet (ex oppositione alterius wooswrroAmpfas quae est utililatie 
eademque vulgatior) q.d. rüs dö&ns Evexa (Herıs.); utut ita per zzposwzert. ad 
£yeıy formula redibit nec illae tanquam ‘sermonis apostolici subjecte materia“ 
promendae erunt, monstrosa tamen est explicatio; d quod esternum splen- 

orem captat [Mıicn.]; dofa die glänzende Aussenseite d. Welt, wo Reichth, 
w. Ehre Alles sind; - foret 1) abundantia dicendi sententiam neque amplificans 
adstringensve, negüe intendens, eaque 2) satis imperita ob.ambiguitatem et vocis 
et locations; — B) Fidem gloriae, quae esse posset. et 2) ipsa gloriosa et 
magnifica, religio gloriae plena et pararia, uno vbo: ziozıs Eydofos [Hr.], et b) 
‘de glorid agens tanquam re sibi propositä [Gr. qui grammatice certe evitavit 
difficultatem quam omissus articulus (en? Ts 368) creat, in tam aperta fluctum- 
tione ne licentiä quidem sermonis hellenistici 6°) satis excusatus; quod enim ex 
transpositione Hr etiam probatä, a Scu° omni sermoni humano abjudicatä (zfosır 


60) Est fere neglectio disertae notationis ubi res ipsa nexusve satis decerne- 
bant; momentum fecit non solum ingenium orationis populare (ex quo v. c. accessio 
aliqua per intermedium demum vbum ad vcblum aliquod traduci potest), sed etiam 
Articuli hebr. (c. Subst. coalescentis atque a Stat. constr. alieni) diversa conforma- 
tio. Vd. Win. Gr. p. 111. 119 sq. 


x 


77 — _ _ 


9 f CoONMERTARIUS 


züc dö&ns ob wo. in ordinem iam Sra, vba redegit) vertii: fidem ‘yuam 
‚ habetis de Xti gloriä ». de Xto in summam claritatem evecto‘, id ad coordinatiunem 

revocatum hanc: for. Toü xvo. nu. 'Ino. Xguorov, rijs dög. fidem de Domino 
nostro lesu Xto, de ejus glorid, nonnisi rhetorice laboraret nimiä appositae 
sententiae exilitate]. Conferri Jossent dınzovia tod nveuu. quae dr. eivaı Ev dofy 
2 Cor. 3, 8. et T6 edayy. rüs döfns T. uaxaplov Seod quod sit Adyos dans dro- 
doxns &fıos 1 Tm.1,11.16.— (0) Domini gloriae i. e. gloriosi, magnt- 
fiei et venerandi, augustissimi [ita rell. omnes, haud parum pro- 
fecto eo moti ‘yuod ea vox amnium frequentissime de Deo et Xto 
in NTo adhibeatur et nescio quid majestatis invelvat quae quasi lae- 
di visa fuit si sordidum illum et vanum honorem.. exprimeret‘ (Heıs.)]. 
C£. 1 Cor. 2, 8. Zoravpwoev Töv xugeov zig döfng (Maar b92 
el. dx et a2 75m Ps. 29, 8. 24, 7; 6 Jeög et ö narne ng 
Öö&ng Act. 7, 2. Eph. 1,17) et Phil. 2, 9-11. nomen accepit UrrEo 
&v Ovoua, ut nemo mon eum xUgs0v profitentur eis dosay eos 
SERToÖög. — Sensum ipsum elicuerunt a) Appositionis artificio: X qui est 7 döfa 
Bene.; b) Eiipseo: dydoos commente [Scröre. ad LBos.]; c) Vcblo zug£ov repetito 
and xoıvod [Wr. Be. Sur. Grass]; nihili est, quod Knp. putat nostrum, quum 
supıos züs dofns h. 1. dicatur pro xugıos Eydofos, sententiam magis spectando ita 
usum esse Substantivo, ut de Adj. cogitaret quod citra ambiguitatem jungi superio- 
ribus vbis potuerit (q. d. z99 zzlor. zoü zug. nu. ’Inooü Xe. rov Evdöfov); 
felicius paule Scane. censet vcblo xugfov duplicem Genit. apponi interposito No- 
mine pr. (q. d. augos muy, Inaous Xp., tus dösns) cell. Wın. Gr. 161; d) Com- 
mate interposito: ‘Inoov, Xororod is dogns ‘unsers Herrn Jesu, des Gesalbten 
der Herrlichk.‘ cl mW Ps. 2, 2. 6 Xp. zuvolov Le. 2, 26, Toü eod 9, 2%, 
auzod Act. 4, 26. Ap. 11, 15. 12, 10 (Sch. qui unctum gloriae ex metonym. intpta- 
tur unctum Dei gloriosi cell. Mt. 26, 64. et Mc.714, 62. ubi Messias dr. xadnuevos 
&x defißv züs duvausog [quodifLc. 22, 69. explevit: rs duvape. Tovü Veou] et. 
Hebr. 1,3. 8,1. ubi &» det ıns neyalaauvns, zou Igovov ns ueyal, Ey Tois 
oVpevoig habetur in ead. sentent.; rell. Il. diserte dofav Jeoü appellant; — sim- 

licius est vertere: majestate div. praeditum ac quasi imbutum cell. Act. 10, 38. 
Le. 4, 18. Io. 10, 36.) — — quem Genit. vel nominifproprio Apponere päteretur 


sermo hebr. cell. notiss. MINIE 1; add. zeooußlu döfns Hebr. 9,5. Utut veblas 
referunter, in promtu est eausa additi. ‘Inest reprehensionis iustus 
aculeus; gloria vera Xti [adeoque etialn evangelii] illis profecto 
ignota est qui civilis honoris humanum discrimen adeo reverentur et 
amant, ut ingenuum Xti amatorem ideo vel publice contumeliä affı- 
ciant, quia paupertatem publice praeferre solet‘ (Smr.); non profecto 
recordati, quod “Xtus iuxta mundum humilis fuit et pauper et tamen 
hunc principem ommis gloriae voluit esse pater‘ (Er.) quodque ea 
‘per passiones consummato in excellentissimo gradu non solum com- 
petit sed etj. suppetit ita ut eandem aliis largiendi potestatem acce- 

perit‘ (Heıs.). Est illud eloginm s. evangelii s. Domini argumenti 
 inster, ‘ne quid rerum externarum in religionis causa spectent, sed 
id tantum respiciant quod &loriae Domini amplificandae inserviat* 
(Wr.). Paucis:-insinuatur res per se satis et vere gloriosa, 
quae interno suo decore atque splendore omne externae dignitatis 
fastigium obscuret, cui igitur non solum non accedat sed adeo 
decedat gloria istä personarum aestimatione Xtianis indignä& 
(der @l. u. das Vertrauen auf Xstum sei der eigentl. @rund aller 
Ehre u. der verehrungswürdige Herr der Herrlichk. werde verum- 
ehret, wenn man die Vereinigung der Glaübigen mit ihm nicht 
zum Beweggrunde s. Verhaltens gebrauche Buc.); add. Ozc.: Ö ya 
£&v nooshnoimpig ı nroıwv noAAod onihov, ohlng xnAildog &av- 
tov avarsiunımoı, TO Önoysves Grınalwv x. sıpö. Exeivov Eavröy 

ü ‚ 


. . 
. \ 


ıs Ep. Iac. U, 1. 2. | . 05 


eiye 7, nnoös Tö.öuorov Enideikıs x. moöc Eavröw naparseuneras 
tö noarrouevov [Tupn. Töv rro@rrovre]. In kunc sensum nec pror- 
‘aus momento earet nu@v] communis omnium Xtianorum Dominus 
— uns vor Verachtung Geringerer zu bewahren (Bme.). 


2 —4. Namque si e. c. ingrediatur in conventum vestrum 
sacrum vir aureis ornatus annulis indutusque veste nitidä ae 
splendidd, ingrediutur vero etiam simul pauper indutus vili ac 
sordida veste; aique si vos continuo conjectis in illum oculis, 
non ob aliud nisi quod vestitu splendido pauperem obscurat, d;- 
catis: Tu considas propiore hoc loco commode ac honorate! 
atque pauperi vero, veluti contemto nec ob aliud quam vestem 
viliorem, dicatis: Tu vero consistas loco illo remotiore! sew: 
Considas hic humi infra scabellum pedum meorum!: et non 
dubitastis ac haesitastis ips? anime vestro in hac agendi r»- 
tione? et fieri potuistis judices pravae non solum sententiae sed 
etiam cogitationis? — Tum profecto iniquos vos judices prae- 
buistis, ac confido equidem inconsiderato potius quam malo 

- animo vos aestimasse, non conticescente vesträ ipsorum com- 
scientiä ! 

Protasin wv. 2. 3. exeipit bipartita apodosis v..4. I’ap] *sigui- 
ficat exemplum quo id quod universe dietum erat illustratur‘ (Hr.,— 
non quasi hoc potissimum zrg0gwrroAnWiag genus Jac. in animo ha- 
buerit castigandum (Pr.), sed quod instar omnium appellari poterat 
quippe in re prorsus indignd.. Quod enim in conventus adeo sacros 
divitiarum honorumque ostentatio non solum gestata sed etiam ad-' 
missa est, id, utut Judaeis solenne (vd. Vırzınaa de Synag. vet. 
p- 192 sqq. 448 agq. et intptes ad Mt. 23, 6. et Il. pp.), Xtianos 
certe non .decebat, non pietate solum (v.$) sed ipsä adeo pruden- 
tia (v. 6.7) aliter sentire jubente. Quid enim ineptius cogitari pot- 
est, quam fidem neternae parariam : gloriae opibus posthaberi 
mundanis quae plerisque dedecori atque exitio sunt, idque ab iis 
qui maximam partem pauperibus constabant? ‘Unter Ästen u. haupt- 
süchl. in gottesdienstl. Versammlungen muss alles Ansehn der Per- 
son aufhören, ihr müsst euch da als Brüder betrachten: die vor Gott 
alle gleich sind‘ (Gss.). 

2. Intrat v. c. Tnv ovvayaynv vYumv] conventum vestrum sa- 
erum - vd. infr. - Ivyng] WR jemund (gemeinigl. v. e. ansehnlichen 
Person Bua.); etiam exteris aditum patuisse docet 1 Cor. 14, 23. 
ell. Act. 14, 1 al.; nec tamen wv. 6. 7. Xtianos necessario exclu- 
dunt. Xovgodexzvluog [vcb. arııy.] &v 2oInrı Aaunog] Describi- 
tur, ut opposita satis‘monstrant, “dives aliquis qui et digitos annulis _ 
einxerat, ut Sen. describit: erornamus annulis digitos et in omni. 
articulo gemma disponitur, et purpura aut simili splendidd veste 
oculos aliorum in se convertit. nec hic opus est multam copiam scri- 
ptorum [c. Wr. all.] afferri, qui de jure annulorum aut de ingenti 
luxu qui sensim locum habuit exponunt‘ (Smr.). Add. Gen. 38, 18. 25. 
41, 42. Jes. 3, 18 sqq. Le. 15, 22; Lucian. in Nigrin. (69 daxtuller niHI0s Exmv) 
et in Tim. (rögpvoor x. gevooysıges negu£ogorzeı. ubi Schol.: yovasy. Fzoı 
Tois daxtulloıs eginvyalöuevor Tols Xovoois, 7 di’ zinoolev Üneoßailovas 
zewonindüs Toy yovaov dieonelooyres); Plin.: singulis primo digilis annu- 
lum geri mos fuerat ... nunc solus medius escipitur, ceteri omnes onerantur at- 
que -etiam privatim articuli minoribus. sunt qui tres uni minimo congerant 


96 CoONSENTARIUN 


Acursg.) nullum certum colorem declarat, sed splendidum, fulgt- 
dum, clarum, nitidum quodvis, s. rubrum e. album sit s. alius ge- 
neris’ (Rapn.): h. 1. vestitus, non regius: [Baron.] nec sacer [Eısn.] 
sed omnino nitidus, ornatior ac honoratior, qualis est div: 
tum. cll. Le. 16, 19. 23, 11; Tuom. M.: Aaurnoa &oIng xal- 
Atov A£yeıy n Aevxn. Intrat vero etiam Ilıwxög & Övnaog Eodirı] 
pauper cujus esse solet vestis sordida, vestitus vilis ‘nullo nitore 
ac splendore conspicuus quippe obsoletus ac detritus‘ (Scı.); ‘veste 
nec nitidä nec elegante, Dwıx ara Wıab Zach. 3, 3 sq. Sie Cic. 
ex CaeciL: saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia. Virg.: 
sordidus ex humeris nodo dependet amictus‘ (Gr). 

&. Vos vero non dedignamini illum ’ ErıßA&waı] intueri— cum 
voluptate, admiratione, reverentia; plane ut lat. suspicere, nostz 
ansehen, auf jem. sehen, achten; cell. emphasi hebrr. rıx4 et yW 
sg. 2 et by — Töv goppüvra nv dodira T. Aaungav) quippe 
eplendide vestitum (die wiederholte Bezeichnung ist e. Anzeige dass 
jene Hochachtung blos auf diesen aüssern Nebenumständen der Klei- 
dung beruhe Bne.)._ Non dedignamini dicere: Id xdJIov [de forma 
vd. Wın. Gr. 75.] wde xaAög] sedeas hie bene (cll. Aelian. VER 
2,13. & xaA@ od Heargov ExaImro Socrates, 13, 22. xalüg 2xu- 
Jıce Ptolemaeus Homeri simulacrum) i.e. commodius et hono- 
ratius, quo diserte exprimitur quod oblique jam inest in mandato 
sedendi et quidem propius. Stone. ut sententiam suam: sei so gut! 
vbis inferret, reddidit xa@Awg benevole, relinquens notionem commodi 
et honorati cogitando addendam; quod idem sensisse videtur Hr.: 
‘In vch. xaAws non solum sedes commodior aut magis conspicua co- 
gitanda est, gquanquam haec quoque, sed vel maxime hominis divi- 
tem suspicientis oratio xoAaxevrixn.* "Ist es gefällig hier Platz. zu 
nehmen?‘ Pauperi contra: Id 03791 Exei] stes illic loco remo- 
tiore; stare potissimum solebant juniores; seu: Kaov wde vd 
eö Unonödıdy uov] considas hic infra scabellum meum i. e. humi, 
‘ad pedes meos, qui locus discentium‘ (Gr.) Lc. 10, 39. Act. 22, 3. al. 
Utroque compellantur qui aliis cedere debeant. Minus commode 
und serie vba pronunciare consuevit; fingunt fere speciosam aliquam 
‘ mitigationem (soll einige Milderung des Vorhergehenden sein um 
den Schein einer Unpartheilichk. zu geben Bne.; “circumserfipserim: 
oder wenn du ja sitzen wülst, so setze dich ctt. Pr... “Ynö] nee 
c. tribus‘ Cdd. - Vss., ut Syr.°) utr. Ear., in hac re nihil decernunt - 
in ri mutandum [Hxa». ScH.] nec pro Zrri accipiendum; omnino 
non tam de humili quadam sellulä quam de ipsä humo aut pavimento 
cogitandum (weder auf noch unter dem Fussschemel, sondern um- 


61) ‘Pro Und ex aliquot Cdd. Zr} textis inferri iussit nuper Sou., ad Sre. etiam 
auctoritatem provocans quippe qui 0,9 interpretatus sit. Non repugno. Nam 
alibi U720 diligenter expressit noster syr. voce Dsa2.. ... Sed an ?n} ad horum fiden 
intptum et Cdd. praeferendum sit, paululum dubito‘ (Win. Obss. p. 10. ubi etiam 
notat SYR. zö Unonod. uov intptatum esse ag! la>a> non quasi legerit 
Unon. ovy nodav [quod n. 1. exhibuit Lacnm.] ut Act. 2, 35., sed quod istae voces 
non magis quam hebrr. Bra kin! a se invicem dirimi potuerint). 


4 


ın Er. lac. II, 8. 4. | 9 


terhalb desselben auf dem Boden des Versammlungsortes. cell. Hom. 
ö j i ' 6 „ 

Il. 4, 407. sievgoregov Aaöv Ayayova” Uno Teigog Agsıov Gae). 
4. Kai ou Örexoidnte Ev Eavroig nal EyEveode xoırai dıako- 
yıoudy zrovnowv;|! Sententia satis certa ac firma: tum profecto, 
hac teli ratione divitem prae paupere suspicientes, magnopere 
vos peccatis judicando ac discernendo. Oratio vero non 
uno modo ffuctuat, ambignitate potissimum a vbo dıaxp.IHvaı profectä. 
1) Kot fluctuat inter a) protasin continuandam, b) incipiendam arctissimo nexu 
apodosin, c) distinguendam eam in.duas paris ponderis partes. Accedit quod ABC 
et 9 alii Odd. multaeque Vss. et citationes omittunt, probantibus Gus® et Lacum., 
inclinante etj. Scho; recte post all. Pr.: “omissio vocis in Cdd. fortasse inde orta 
uod scribis hic sensu carere videretur, in Vss. vero, quod ii.tptes eam h. nexu a 
linguae suae idiomate älienam deprehenderent‘; quam eandem causam etiam criti- 
cos nonnunquam movisse, docet G»s!: “das zu Anfang v. V. 4. unverständlich 
stehende xul‘. 2) Ov (item temere a nonnullis omissum) ambigitur utrüm a) inter- 
rogative [Syr.Er. Bez. Gr. ESchm. Wr. Rosenn. Stz. Asstı Pr. SToRR. ScHoTT. 
Hr. Sch. Gps. GrusH. Schunk. all.] accipiendum 'sit, an b) negative [Oxc. Ar. 
Lre. Cıpr. Hamm. Wrst. Ersn. Heıs. Ernestı Cez. Knp. Mr.-Jasp. all.]; illud 


. certe praemissum za non impedit, et quanquam in plerisque explicationibus res ad 


discrimen rhetoricum redit, ut np. goncitatiore tantum oratione idem dicat, est ta- 
men ubi interrogatio demum sententiae veritatem tuetur; accedit c) quod utrum 
ot ad &y&veode repetendum sit nec ne, disceptarj potest. 3) Vbi dıexasnvar klu- 
ctuat a) forma gramm. inter sensum activum et passivum, b) notio; dıaxolvew 
a significatu decernendi ac discernendi (prout dı« magis ad subjectum an ad objecta 
referatur) trahit sensüs explorandi et deliberandi, judicandi, dijudicandi et diri- 
mendi, dubitandi (q. d. in diversas partes judicare, deliberando distrahi), dissiden- 
di ac separandi cl. Diog. L.: yıllav te 7 O'vyxolveran zul veixos dı dıaxol- 
veraı). 4) 'Ev &avrois in vobismet ipsis, prout Vıaloyrauol 8. apponantur 8. op- 
ponantur adeoque s. interni 8. externi quid flagitent, vertetur a) intra vos, b) in- 
ter vos. 5) Kal atque potest traduci ad alqui. 6) Korıal judices, praeterquam 
quod inter sensum forensem et popularem optio data est, s. erunt a) qui approbent, 
8. b) qui improbent - prout 7) Aualoyıouol rrovnoo! Genitivo accipiuntur 8. a) ob- 
jecti de quo sententia feratur, s. b) attributi secundum quod judicetur. 

Kei] commati praemissum 4) Redundare iam dixit Orc. idem ad 


. alterum etinm xa) transierens. Postquam enim prius simpliciter dixit nag£lxsır, 


de altero plura facit vba: 6, xal, gurdeouog napfixa Evraüda, os elgmıa, 
ovvn9Ws Apyailovon yodde. Incl anodcosws ovons &vraüde Tod aywıeon ei- 

nu£vov, negıtros 0 avvdscuos. Lorl yiug oltws‘ day yap eIkel9) Eis T. Ovvay. 
Uu. dyno xo. &v 209. aungä, &selIn dR x. nıoy. &v Öun. Bosyu, x. Eiie, 
od dıexzold. &v Eavr. x. Ey&y. xoıral dial. novnoWv, rovılorı, To dıiaxgruxor 
vuor dınpdeloavres, yeyovare dv Exloyj Twv novnoov dıialoyıoumv, ıov udy 
Tiunoavrss, ıöv ÖL Anıudouvıss,. xaltoı TA PioEas Tg altis Evunapyovons 
auporegors, — quod rectius ad prius etiam revocavit posteriusque prorsus omisit 

HPR.. Descripserunt: a) praeeunte iam Oxc. drrodorıxov 8. illativum, perspi- 
cuitatis causä «7rodoosı praemissum (= tum Wr. all.), quod ap. Hebrr. et Hel- 
lenistas haud infrequens, in’ n. I. non cadit quippe perspicuitatem potius impe- 
diens; b) interrogativum, = annon? cll. Nor pro quo etiam ND et ND1 diea- 
tur [CneRr. ZacH. Pr.) Hi in tantum demum probaudi, in quantum discrimen 
illarum vocum agnoscentes, interrogationis vehementiam exprimi censent atque. 
ita a mera redundantia statuenda convertuntur ad: B) ‘Particulae x«i insignis 


‚quaedam est dsıyorns, fervido Jac. ingenio perquam apta, ut in formula illa 


cum aliis scriptoribus, tum inprimis Platoni admodum frequenti xal einE wor, 
quae etiam legitur Ic. 20, 3. Demosth. in Mid. p 542, areulnoas xal dialo.do- 
endeis aneldwv dl nous; za Ieloaode ın9 xuxondeav. Videte mihi quaeso 
pravum hominis ingenium! Itaque |. n. sic reddam: Quid? vos sic agentes an 
non pro lubitu discrimen inducitis? Idem Pauli fervor est 1 Cor. 5, 2. sic inter- 
rogantis: xl vueis negvowmußvor Lork; xal ovyl udlloy Enevdnoore; Quid? 
vos ita estis inflati sapientiae.opinione? Quid? kon luxistis potius facinus nefan- 
dum ?‘ (Hr.) add. 2Car. 2, 2. &? yao &yw Avnö ÜUuäs, xzal ris forıy 6 Edpoal- 
vuv ue el un Ö Aunouusros 8& &uoö; — Nusquam vi suä caret, quae a copu- 
latione eäque fere arctiore proficiscitur; quae in apodoseos initio non male ver- 
tatur: “hoc ipso facto, eben damit. vd. Herm. ad Vig. p. 837° (ScH.); quae vero 


Commentar. in N. T. Vol. XVII, 


| CONNENTARIUS 

in interrogationibus etiam obtinet, ut Lc. 10, 29, eine’ xal ıls.2ort uov nir- 
ofoy; Yd. Wın. Gr. 367. 491. Nostro vero |. C) Particulae haec potius est 
vis, ut prius xal ad alterum relatum apodosin coneinne et effcaci- 
ter distinguat, ut Latt. et - et [Heıs. Carrz. Knr.] qualia ap. nostros 
V. C 3, 6. Tit. l, 15. Act. 23, 3. 1 Th. 2, 15. Id. 6, 36. \ 

Kai Ey&veode xpırai Öiakoyıou@v novnewv] atgue evasistis 
ita gestimatores iniqui. Jıakoyıouoi] ratiocinationes, cogilationes ; 
fere in mal. part. ut etiam hebrr. nisUnn et n7%9r%; attamen quum 
haecce qualitas primarium momentum faceret, diserte dici debebant 
IIovnooi] pravae, ut Mt. 15, 19. Ez. 38, 10. Harum cogitationum 
drr. Korrai] judices, non qui jus dicunt in foro aut arbitros agunt, 
sed generatim censores aliorum atque eristimatores, qui quovis modo 
de aliqua re statuunt, censent, iudieium ferunt (Knp. qui etj. exem- 
plis firmavit p. 488). Genit. est attributi, ex notissimo Hebraeo- 
rum singulatim usu, nostro non minus quam nostris usitato. cell. 1, 
18. 23. 25 ctt. c. Lc. 18, 6 (xpırng adıxias) all. Sens.: fagti 
estis “judices laevae mentis et sententiae, iniqui‘ (Sca.), &dıxoı xgı- 
tai ci novngig Ex ngoswnoinyiag gogsEuevor (Oec.), *xgırai 
00 xaAus dıakoyıböusvor rag Eavroig, iudices vel arbitri rationes 
male subducentes, dum sc. de personis non ex re atque veritate sed ° 
e specie iudicant taleque inter divites et pauperes nullä cum ratione 
discrimen inducunt‘ (Hr.). Qui Genit. obiecti malunt: cogitationes 
de quibus iudicetur, et vbr. ambiguitate et sententiae ambagibus 
premuntur. namque non solum definitio desideratur, uirum appro- 
bantie an improbantis sit illud iudicium, sed debebit etiam sensus 
‚ eodem reduci; s. enim vertas: “iniquas istas cogilationes approba- 
stis‘ (Wrsrt. Eusn.], s. (negatione ex priore membro repetitä): n07 
improbastis eas, s. denique: »ozne ‘pro rationibus pravis et perni- 
ciosis* agnovistis? (Brooumann), haec manet sententia: prave ra- 
tiocinati estis. . 

Ov diexgidnte Ev Eavroig] A) “Nonne iudicati estis a vobismet 
ipsis quod evaseritis iudices pravi?‘ (StorR.) s. si alterum :«) ex hebr. 1 guod 
reddere nolis: “quaeso an non stalim animus vester reclamat. et condemnat ta- 
cite factum vestrum, qui honorem, qui virtuti debebatur, per adulationem tribua- 
tis auro et purpurae?‘ (Er.). Nec Aor. nec Pass, obsunt; veram 1) Praep. dıa 
nulla est idonea causa; 2) torquentur et impeslita sunt vv. extrema. B) Non- 
ne iudicastis, düudicastis, deliberastis spsi [“Ueberlegt ihr denn nicht 
bei euch selbst (wie Unrecht das sei) u. seid ihr nicht ungerechte Beurtheiler ?‘ 
Asstı]? s. commodius fortasse: ‘non deliberastis et cogilastis apud animum ve- 
sirum ... annon pauper eodem iure sit quo sit dives ... fuistis iudices male 00- 
gitantes‘ (M.; praeeunte Oec. [vd. supr.] Crz. Kup; Jasp. all). Et interne 
non diiudicastis et externe idcirco secundum prava ratiocinia iudicastis. Eo- 
dem redit a) Hammonpı: ‘si ne expendere quidem dignemini causam sed instar 
corruptorum iudicum secundum divitem causam iudicetis, spreto paupere quae- 
cunque eius sint rationes, ita ut propter hominem iudicium de causä feratis, 
non de homine ex ipsä causä iudicetis‘; b) Rossnmi: “Urtheilt ihr da nicht 
blos nach eurer Willkühr u. macht ihr da nicht sogar sündl. Grundsätze zum 
Massstabe eures Urtheils?‘ — Obiicitur potissimum Aor. 1 Pass. cuius signif- 
cationem activam 'iam Bez. rarissimam pronunciavit. -Videtur tamen in modo 
“ demum sententiae derivandae nec vero in sententiä ips&ä peccari, siquidem flu- 
ctuationem Grammaticor. (‘dass der Aor. pass. auf $n» od. nv in vielen Ver- 
ben die Bedeutung des Medii überkommen habe‘ Burrm. uusf. Sprachl, I, 369; 
‘als Med. steht der Aor. Pass. vielleicht blos in ?rundnv Eur. Troad. 484° 
Maırrtaıi ausf. Gramm. II, 926) recte composuit Wın. Gr. 214: ‘In solchen Ver- 
bis, deren reflexive Bedeutg der intransitiven gleich ist, wird die Form des Aor. 
pass. nicht die des Mediums gebraucht.‘’ cll. not. *): ‘Die Aorr. med. solcher 


ın Er. Iac. II, 4. oo 


Verba werden gewöhnlich nur mit d. Acc. in d. $. 3, 2. aufgestellten Reflexion 
ebraucht: so heisst &aw9ny me servavi (servatus sum), dagegen sagt man 
000duny Tö oBum corpus meum (mihi) servavi.“ Certe quo notiones respon- 
dendi (@noxoıdAvaı) et dubitandi (dıazgısivaı), eodem etiam revocari potest 
hotio secum statuendi ac iudicandi; quanquam a facilitate ac simp!icitate non 
admodum commendetur haecce et notionis applicatio et nostri I. exjlicativ. — 
Praeverbii non minus quam formhe gramm. difficultas evitatur C)‘Et diiu- 
dicati inter vos ipsos”non estis et iudscastis secundum prava raliocinia 
vestra‘ (Heıs.), ut oppositionis momentum hoc sit: ‘et passive et active 
calamitosi cengendi estis, passive ob malum triste quod in pauperis personä 
ipsi estis perpessi, active ob malum turpe quod iudicium ferendo secundum 
prava ratiocinia non minus vos iidem perpetrastis.‘ Paucis: ‘geminum membrum 
ad geminum se recipit malum, tam triste quam turpe, quod utrumque ex indi- 
cio illo profectum erat‘; triste satis est discrimen quod per se est et fit pau- 
perum divitumque, augetur vero et‘ turpe evadit hoc malum, quod ipsj etiam, 
qui maximam partem pauperibus constant, boc discrimen faciunt in re prorsus 
alienä, adeoque rem illam tristem ac iniquam sibi ipsis acceptam referre de- 
bent. Comparatis potissimum ‘vv. 5-7: ‘Vah! (exclamat) quam praeceps, ini- 
quum nulloque succinctum iudicio iudicium, ipsis iudicibus supra quam dici aut 
cogitari potest adversum!‘ @uod autem ad notionem iudicands aubsistat, sibi 
persuasum dicit eo, quod 1) ‘solennis instar iudicii in publico coetu ab iis habi- 
küm erat qui publico quasi nomine ditiores honoratissimos, contemtissimos occu- 
pare locos pauperes iusserant‘; quod 2) hac ipsa de causa, et annominatione ad 
vb. dıaxpıHnYeı, aptissime xgırel dicantur; quod denique 3) ww. 6. 8. 9. 12. 13. 
monstrent plurimam iudicis cogitationem inerrässe scriptoris menti. — Verum 
quemadm. haecce omnia non cogunt certe, ita in oppositione passivi et activi 
sane haud parum probabili haecce commissa esset negligentia, ut vbis qualia 
scripta sunt haud 'facile adducaris ad oppositionem etiam ad vv. &v davroig et 
dialoyıou@y rrovnowv extendendam; atque negligentiae adderes artificium, si- 
quidem malles c. CayegTano: “baec faciendo non estis iudicati in vobis ipsis sed. 
estis iudicati in vestibus et divitüs et paupertate (non secundum ipsos sed 
secundum vestes et alia huiusmodi extrinseca). D) Non rite discrevistis! 
8.: Nonne temere discrevistis? Np. apud vos, quod fit interne et qur- 
dem mente, unde vv. evasistis sudices male ratiocinati, non solum interno iudi- 
cio addere possent externum, sed etiam errori mentis errorem animi: ‘dann 
hättet ihr theils nicht (wohl, nicht nach gesundem Urtheil) unterschieden bei 
euch selbst, theils urtheiltet ihr auch nach schlechter Denkungsart (Fehler also 
des Verstandes u. d. Herzens)‘, ut expressit' Grasu. [Bz. EScnn. Wr. Hr. 
(‘hiesse das nicht e. Unterschied machen, der durch keinen vernünft. Grund sich 
rechtfertigen lässt ?‘) Stz. Wıur]). Temeritatem discriminis, gquam quippe 
primariam atque ex argumentatione apertam reliqui cogitando addendam relique- 
runt, Gr. vbis ipsis extorsit: “Annon discrimen fecistis apud vos ipsos i. e. ex 
carnali affectu‘ [apud vos prave nimirum adeoque Oapxıxwös ratiocinantes _ 


eil. auvsrol dv. Eavrois, 17292 les. 5, 21 simm.) “iudicatis secundum malas 
cogitationes: praefertis enim caduca duraturis‘ — Offenderunt potissimum in 
activa sigaif. Aor. pass.. ‘Cumulavimus (ait Heıs.) loca [p. 809-13] quibus dıa- 
xolvsogaı est discerni et quae huic sunt gemina ... ut ils perlustratis pateat, ve- 
tustiores et tersiores auctores vix passivam vbi huius formam active usurpasse. 
ecclesiastici scriptores tantum non »soli consueverunt. neque ex ipso NTo hunc 
usum facile probaveris‘ Quo provocant Bz. Wr. Hr. all. Iud. 22. 2lseite dıa- 
xpıvöucyor, si velrepudies et lectionem EA&yyere diaxgiwoufvovs et Hrısı empha- 
sin: accurate dijudicantes, medium certe esse potest. Quae vero Gr. habet Act. 11, 
2.15, 9. multo minus huc pertinent. Sed difficultas evitaturh.r.: Non recte discrimi- 
nati ac discreti estis apud s. inter vos, np. a vobis, ut illa sententia sensus 
demum sit. Ita certe, qui non tam mentis quam externam discriminationem te- 
nuit, Orper. (Synt. Obss. SS. p. 73%): ‘si maiore in ecclesiasticis honore affe- 
ceritis divites quam pauperes, dupliciter peccatis. primo inter vos ipsos non estis 
discriminati h. e. cessat piorum et impiorum differentia: nam pietatis impietatis- 
ve ratio in honoribus ignominiisve ecclesiasticis habenda fuit. deinde cogitatio- 
num quoque iudices esse conamini, .quando ignominiis affichis pauperem atqte 
adeo impium eum declaratis esse.‘ — Item magis ad genus externum traduxe- 
zunt recentiores plures..  E) Nonne inter vos ipsos estis discrets Go sepa- 
rati — ‘hättet ihr so nicht euch unter einander,jgeschieden?‘ (Sen. ‘cum opor- 


G2 


.; 


t 


100 " CoOMMENTARIUS 


teat fratres aequo et pari iure vivere, neque submissos et abicctus neque se ef- 
ferentes.. in coetu sacro inter vos discrimen fecistis, vos a vobis discessistis in 


‚partes pro fortunarum conditione et modo‘). “Hac ratione inter vos schisma or- 


tum est et facti estis iudices duarum partium; alü aliis exprobrant prava consi- 
lia® (Smr.). Sim. quoad prius incisum c. GBs. GrasH.: “trenntet ihr euch dann 
nicht unter euch selbst (durch e. so thörichte Unterscheidung der Reichen u. Ar- 
men) u. urtheiltet nach e. schlechten Denkungsart (indem ihr ganz gegen Xsti 
Sinn blos auf das Aüssere sähet)?‘ Praefert hic ideo potissimum, quod alteram 


‚ (D) simul complectatur. Quod si tamen dv Zavzoig voluisset = &v allnlois in- 


ter vosmet ipsos esse, vix apposuisset dıeloyıopodg zovngovs. F') Non du- 


 bitastis apud animum, ne subiit quidem *haec cogitatib, id factum 


forte malum esse, sed certo apud vos statuistis id iure et bene fieri* 
(LCarreii. Spicil. nott. in NT. p. 129) — cuius inexcusabilis s.,te- 


‘ meritatis s. perversitatis hoc fuit consequens: pravam tulistis sen- 


tentiam; quo eodem redit: ‘el sine ulla dubitatione apud animum 
vestrum statuistis et iniquas istas cogitaliones approbastis‘ (Wr. 
Eısn.), nec non Schorti: “nonne tum vobiscum de hac agendi ra- 
tione dubitastis et ipsi iudices fuistis eiusmodi cogitationum prava- 
rum‘ ji. e. nonne damnastis eas ipsi? s. (ut expressit Sur.) "inter 
vos igitur nemo fuit qui se objiceret talibus pravis studiis, nec fui- 
stis ipsi iudices et arbitri, censores, si qui tam pravis cogitationibus 
concederent? non debebatis expectare meam sententiam!' — In hae 
interrogatiene prius xat transmissum est, absque interrogatione vero, 
ut: Ne haesitastis quidem, nedum damnastis — sententia vacillat; 
quid si tamen haesitaverant?; ut igitur utrumque vitetur, ita apode- 
sis nostra erit disponenda: Et non dubitastis apud vosmet 
ipsos? Et facti estis iniqui iudices? Solltet ihr nicht selbst 
Bedenken getragen haben? Solltet ihr wirklich böswilig gerich- 
tet haben? Ita 1) utrique x«i sua manet vis; 2) in oppositione vv. 
od. dıexgidnte et 2yEveode pondus admodum aptum negationi tri- 
buitur; 3) nervosus est posterioris incisi ordo: evasisiis iudices, co- 
gitationibus etiam iisque pravis; 4) vera ac nervosa tota sententia. 
Cumulum addit, quod sensus vbi formaeque servatur, qui non solum 
nostris est usitatissimus (R. 4, 20. dırzpıdiver v7 ünsıorig. Me. 
11, 23. dıaxoı9. zn xapdie. al.) sed apud nostrum etiam bis habe- 
tur (diexowöuevog) 1, 6. cell. 3,17 (oopie &dıazgırog xal dvv- 
7öxgLToG); quem sans. etj. a Barrschn. probatum iam Syr. praeivit 
(cuiusvr. anaaıd aaN NRNE VE lcı | de diviso i. e. fluctuante 

. N N IN . 
animo esse accipienda, docet comparatio locorum ll.) et quem certe 
non valet evertere Hrıs': ‘uno eodemque op. 11. Act. dinxoiveoIar‘ 
v..2. designat altercari, disceptare, et v. 12 dubitare; uno iterum 
eodemgue cp. 1 Cor. 11. notat v. 29 discernere et v. 31. dijudicare 
[add. Rıd. 9. 22]: quidni ergo diversis cpp. diversos indueret signifl- 
catüst — . | 

: In alios nexüs’ se dedit Pr.: ‘Aber steht ihr denn so gar nicht bei euch an 
und beurtheilet andre i. e. dass od. wenn ihr andre nach so ungerechten 
Grundsätzen beurtheilet?° Fingenti np. x«) in v. 4. ‘ex argumentis eriticis haud 
rejiciendum‘, iis qui hunc v. apodosin arbitrantur obstare, ‘hoc comma vel omnino 
non cum antecedd. iungendum videtur, ita ut post v. 3. apodosis quaedam... 
subintelligenda sit, vel si iungendum est, quod praefero, anacoluthon quod vo- 
cant e nimia protaseos longitudine #. ex. animi ardore quo zrgoswrzolnyfey hanc 
describens corripiebatur Iac. orinndum in verbis' latere existimaverim; quam ob 
rem lineolam transversam more nostro in fine”v. 3. posui.‘ — Ali v. 4. ad pro- 
tasin rejecerunt ‘quam v. 5 demum apodosis sequatur. Ita Hımmonn. Homsere. 


ın Er. Iac. II, 4. 101, 


[in parergis p, 356; Bne.) Huao. Mich. (in Vs. germ.) aliL verumtamen quum 
vv. 2, 3, quinque Conjunctivi antecedant a voce 2&r pendentes, fieri non pot- 
est ut in continuata hac vbor. serie duo Indicatt. (dıezofdnre et &y&vease) re- 
gantur ab unä eädemg. Conjunctione; ut alia taceamus quae huic intptationi re- 
pugnant, a CrEr. iam occupata in Nott. ad Hıumonoı Paraphrasin. pari diffi- 
. cultate laborat explicatio Ernzeru [N. th. Biblioth. VII, 11.] hoc comma simi- 
liter ad protasin referentis, ita tamen ut in fine omissa putet vba: xaxas zor- 
eite quibus oppositum sit illnd xalws szoseire extr. v. 8.: Et re non saltis cogi- 
tatd atque expensd temere fudicaretis de hominibus, divitem pauperi praeferen- 
do: valde peccaretis‘ (Knp.). 

— Zuvaywyıv)] Conventum — non coetum ipsum sed locum congregationis 
cogitari debere, docet quod “supporit distincta fuisse subsellia alia aliis digniora 
et honestiora‘ (Viırrıinsa); nec impedit quod ‘nondum putes esse evietum, Xtia- 
nis lac. aetate aedibus sacro cultui destinatis uti licuisse, sed nunc heic nunc 
alibi prouti ‚occasio ferebat convenisse‘ (Wr.); namque si vel domum ztianam 
velis cogitare, non opus est singulari aedificio singularive conclavi in hunc usum 
ordinato, quum subsellia certe subselliorumqne discrimina etiam inter privatos 
parietes facile lorum habuerint. Nihil decernit 1) quod ‘veblo auvaywoyns Lxx 
Hebrr. 7177 et np ‚ereberrime expresserunt, (etsi D’TP saepe etiam Ixxinolar 
vertant), ap. Rabb. aıtem et Chaldd. modo mp et ııp ei respondent, modo 
2933, 7023 vel monn2 (Knp.); 2) quod teste Phil. Essenorum Z£eool Tool 
in quibus xa$’ nlıxlag &9 rafeoıv dno ngesßurkoos vdoı zaIelovra:, item za- 
Aoüyraı ovvayayal. Nec ‘synagogam fortasse potius locum, ecclesiam coetum 
fidelium‘ significare, inde sequitur quod ‘certe 2xxinola >79 concio e. c. populi 
israel. Deut. 18, 16. civilis aut sacra prorsus est aliud quam synagoga loci cu- 
iusdam‘ (Sc#.). Recte notavit Kup. haec omnia nomina (ut fere concionis 
vcblum ap. Latt.) de omni hominum coetu et conventu, tum civili tam sacro in- 
primis, dici; item de locis et aedibus (npar n"3) ubi conventus habentur, ac 
de ipso populo qui ibi congregatur; potuisse igitur hanc gr. vocem, ut complures 
eius generis alias, in usum xtianum traduci, quemadm. certe 7 Zriouvaywyn 
Hebr. 10, 25. .habeatur de Xtianorum consessu quem iam tum &dog rıolv fuerit 
Eyneraksineiy. Add. Gr. qui ad Mt. 16. 18. et Act. 15, 21. monstravit et dxxJ. 

e Judd. legi et ouvayy. de Xit. (ut Theoph. Ant. ouraywyal al zulovusrau 
&xxinotlaı). — Malim tamen de synagoga judaica cogitari. Vd. Prolegg. — — 
Qui vero [Haımmonn. HERD.. SToRR. all.] synagogam voiunt non tam Dei colendi 
quam controversiaram inter Xtianos exortarum dirimendi causä convocatamı - ju- 
dicialem quasi congregationem, e. gerichtl. Versammlung der Gemeinde u. ik- 
rer Aeltesten, e. Art von Friedensrichtern - ii 1) non satis tuto nituntur 77005- 
onolmple, Unonodtp, xgiruis, xornolos ww. 1. 3. 4. 6; 2) contortius eiseldeiy 
restringunt: ‘vernommen u. beurtheilt zu werden, Rede u. Antwort zu geben“: 
(Buc.); 3) se ingulant ipsos argumento suo: weil d. Xsten damals noch keine 
besondern Versammigshäuser gehabt (1».). Igitur vix opus fuerit c. Pro ogge- 
rere: ‘quamvis iudivia civilia Romanorum indulgentiä salva manserint ludaeis poe- 
nasque leviores a reis sumere in Synagogis ipsis licuerit (Mt. 10, 17...): eandem 
tamen potestatem Xtianis etiam, et praecipue iis qui ex ethnicis collecti erant, 
factam esse, ex 1Cor. 6, 1sqq. ubi de solis arbitris, qui inter fratres et fratres 
iudicare possint, sermo est, vix.certo.colligi potest.‘ Ne hoc quidem c. Kne 
dici poterit, ‘certam a nostro significationem non dari, ex qua appareat, eum de 
uno conventuum genere nominatim ita dicere ut ceteros omnes exceptos velit‘z 
namque si vel “pernicioso huic partium favori, qui hic reprehenditur, in complu- 
ribus Xtianorum conventibus ... locus erat‘, nimis tamen apertus arctusque est 
respectus ad disputationem de genuino Dei cultu 1, 26 sq. . u 

Ilooswroinvia a lac. castigata nec 1) ad diaconos presbyterosve eius 
reos, ec 2) ad exteros hospitesque eam passos est restringenda ‘Non 
pertinent ad populum, ad omnes Xtianos, sed ad ministros sacros, ad diaconos, 
presbyteros; borum enim fuit videre, ut omnia eVoxynuovas et xara rafıv fie- 
rent. reprehenditur illa nimia sedulitas, quae nimiam diligentiam prae se fert huic 
serviendi, neglecto isto egeno‘ (Smr. praeeunte GT. secutis Pr. Hr. Sca.); ni- 
tuntur potissimum Constitutt. app. 2, 56-58.62) Verum “adultiores, seiunctis 


— { 


62) “Juniores seorsum sedeant si locus sit, aliogwn stent recli, aelate vere 
provectiores sedeant &v rafeı. Sed ra nude Eorwre patres eorum aut malres 


102 " CoNMENTARIUS 


tantum virorum mulierumque sedibus, eo ordine quo quisque ad conventum ac- 
cessit videntur consedisse. certe de sedilibus, subselliis, foris unicuique pro di- 
gnitate divisis, itemque de diaconis et Urmofreıs qui venientibus loca assigna- 
rent, nihil quod ecclesiasticis legibus sancitum esset ex prisca antiquitate xt. 
compertum habemus. quae enim Consit. app. de his rebus exponunt ... ea par- 
tim incerta sunt ac dubia, partim aperte recentioris instituti atque ab illius aeta- 
tis simplicitate aliena‘ [nostri I. ad serioris temporis morem mera applicatio]. 
‘imo ad xtt. conventus, quales tempore App. agebantur, ne ea quidem transferre 
omnino ausim quae et Phil. de Therapeutarum conventibus, et recentiores Rabb. 
de judd. synagogis memoriae prodiderunt (vdd. J. Buxronr de Synagg. Judd.; 
Camrxe. Vırrınaa de Synag. Judd. vetere); tametsi ex iis quäe v. 3 subiun- 
guntur, colligi potest, inter Xtt. quoque iam tum fuisse qui in conventibus zgw- 
toxadedolas aflectarent, quas' Pharisaeos Xti aetate in Judd. synagogis cupide 
occupasse scimus. Mt. 23, 6. Lc. 20, 46. quod quum pessimi exempli esset, hoc 
magis erat providendum, ne in Xtt. synagogis ead. consuetudo invalesceret‘ (Exr.). 
Itaque si vel nolis c. Gss. urgere, quod a diaconis certe, primis singulatim tem- 
oribus gegrotorum pauperumque curatoribus, vix expectari potuerit eiusmodi 
iniquitas: hisce tamen lubenter subscripseris: ‘Die Einfachh. des Oultus in der 
frühsten apost. Kirche lässt uns so elwas kaum erwarten; es setzte sich da wohl 
in der Regel e. Jeder dahin, wo er wenn er eintrat eben e. Platz fand; u. wern 
man dabei, wie es Jac. eben tadelt, e. Unterschied machte, so gehörte das zu 
den Ausnahmen u. Unzweckmässigkeiten... JIVir nehmen daher an, dass sich 
diese Ermahng auf d. ganze Gemeinde beziehe, e. allgemeine sei, wie denn auck 
die ganze folg. Stelle alles im Allgem. fasst. Wenn e. Reicher kommt, will Jac.. 
sagen, so blickt ihr alle auf ihn, nöthigt ihn schmeichelnd, sich... zu setzen, den 
Armen aber bemerkt ihr kaum, ihn lasset ihr stehen oder weiset ihm höchstens 
e. unbequemen nur beschämenden Sitz an‘. — Ita etiam causa concidit, cur in- ° 
gressi illi s. exteri, anıoro: [Benson. Sur. Pr.] s. hospites (£&voı 310.5.) 
cogitari debeant nec vero domestici eidem coetui adscripti [Mıcu. Knp. Assrı 
Stz. Gns.], quod np, “Xtiani ipsi subsellia 7Y nAıxl« vel zascı suae destinata 
haud dubie iam noverint‘ (Pr.). Non absque re Stz.: Diese Meinung (dass es 
Ästen waren, entw. Mitglieder derselben Gemeinde od. fremde Brüder) ziehe ich 
um des Folg. willen vor. es bleibt indessen immer. wenigstens au sich e. gute 


‚Bemerkung, dass es auch oft Nichtxsten gegeben habe möge, die noch bei sich 


selbst ungewiss waren, u. die desswegen etwa einmal in die zstl. Zusammen- 
künfte kamen, um zu schen ob es ihnen darin gefiele, dass nun aber diese 
Asten gegen reiche Ankömmlinge dieser Art, um sie zu gewinnen, sich aüsserst 
suvorkommend u. höflich, gegen arme hingegen, bei deren Uebertritt zu 
d. Gemeinde sie an Ansehen nichts gewinnen konnten, auffallend achtgslos 
betragen haben dürften. Dies mag wohl manchmal d. Fall gewesen sein, wenn 
auch nicht eben diese Verse davon reden. Add. haec Knp!: ‘“Nec desunt vel in 
ipsis aliarum ecclesiar. primordiis similia exempla cupidilatis et contemtionis 
pauperum ab App. aliquoties notata et graviter reprehensa. sic eo in coetu qui 
Corinthi florebat, in quo P. negat' esse moAlovs duyazovs, moAlous zuyereis (1 


secum habeant; porro adolescentulae sint seorsum si locus fuerit, sin secus, sta- 
tuantur pone mulieres — virgines, viduae, anus. — Diaconus stet locis provisurus, 
ut unusquisque ingredientium locum proprium occupet nec in introitu consideant.‘ 
‘Quodsi cum sedetur, vir quispiam supervenerit honestus et Evdofos 8. alterius 8. 
eiusdem regionis: tu, episcope, dum de Deo sermonem habes ad plebem, aut 
dum audis eum qui psallit vel legit, ne per acceptionem personae relinguas vbs 


‚ministerium, ut illi locum inter primas sedes constituas, verum quielus mane nec 


interrumpe sermonem tuum vel auditionem. Fratres vero eum per diaconos reci- 
piant, atque:si locus desit, dieaconus omnium tuniorem prudenter non autem 
praefracte loco movens, honoratum illum sedere faciat, cui aequum est ut alter 
Sraternae caritatis studiosus cedat sponte. Quod si renuerit, vi motum post 
omnes colloca, quo etiam ceteri discant honoratioribus concedere. Cum autem 
pauper vel ignobilis vel peregrinus isque senexr aut iuvenis intervenerit sedibus 
occupatis, tis quoque diaconus ex toto corde locum faciat, ut non gratificatio 
eius homines spectet sed Deo acceptum fiat ministerium eius.‘ Vd. CoTELERII 
Patres app. I, 266594. Add. Terrturr. in Apologet.: “Praesident probati quique 
seniores, honorem’istum non pretio sed testimonio adepti. Sic inter foeminas 
primus locus viduis unwiris, prosimus virginibus, deinde matronis.“ 


mE.lLbe.lM4 103 


Cor. 1, 26), fuerunt qui in Agapis (pauperum maxime causä’institutis) pauperum 
nullam rationem haberent; qui ipsi quidem opipare et laute epulantes, pauperi- 
bus tamen nihil impertirent, imo eos esurientes dimitterent. 1 Cor. 11, 20-22. 
83. 34. cf. etj. Act. 6, 1sq, . 

In quantum ipsi intptes extiterint xgıral dieloyıou@v certe inanium, his 
disce exemplis. 1) Externi cum ‘non essent fide divites (v. 5) Xtique causd 
suscipiendi, nen facile rectius tractari poterant quam pro eo loco quem quisque 
in civitate tenere consuevit, hac autem ratione primas honoratiori dare licebat 
sine rroosworoAnylas crimine‘ (Storr. haud improbante adeo Knp.). 2) lac. sibi 
finxisse videtur royör “ut virum bonum notitiae cultüs xtiani consequendae 
eausä Synagogam ingressum‘, divitem vero venientem ‘non ut discat sed ut cul- 
tus externi splendore conspiciendus sit et Xtt. illudendorum materiam colligat. 
v. 6. 7 (Pr.). 3) Sunt dıeAoyıausy quingue potissimum signiff. quae s. ad 
varios s. ad unos eosdemgqnue in illis coetibus iudices referri possunt; ‘ita ut (1) 
levis ipsis de discrimine inter divitem et pauperem faciendo inciderit cogitatio; 
(2) ea subinde recurrerit et creverit variis adiuta firmataque carnalibus ratioci- 
niis; (3) dubia dein -surrexerint multiplicia quae iudicium eiusque executionem” 
aliquantisper sufflaminärint; (4) illa sensim dubia dıakoyıouois, ratiociniis 770- 
vnoot£ooıs sublata sint et constitutum sederit animis, divitem praeponere (opina- 
tis nimirum non magnopere interesse rei xt. si illam qualemcungue praerogati- 
vam divitibus concederent); (5) denique, abiectg pudore, mentis suae sensa pu- 
hice in coeta proposuerint et, habitä inter se cumque aliis disceptatione, pro 

vite sententiam tulerint‘ (Heıs.). _ 4 

- — Add. Cic. Off. 2, 20. Cum in hominibus iuvandis aut mores spectari aut 
fortuna soleat: dictu quidem est proclive itaque vulgo loquuntur, se in beneficiis 
collocandis mores hominum non fortunam sequi. honesta oralio est. sed quis 
est tandem qui inopis et optimi viri causae non anteponat in operd dandd gra- 
. tam fortunati et potentis? a quo enim expeditior et celerior remuneratio fore 
videlur, in eum fere est voluntas nostra propensior. sed animadvertendum est 
diligentius, quae natura rerum sit, nimirum enim inops ille, si bonus est vir, 
etiamsi referre graliam non potest, habere certe potest.... Ille tenuis, cum 
quidquid factum sit, se spectatum non fortunam putet, non modo illi qui est me- 
ritus, sed etiam illis a quibus expectat; eget enim multis; gratum se videri stu- 
det.... Corrupti mores depravatique sunt admiratione divitiarum, quarum magni- 
tudo quid ad unumquemque nostrdm pertinet? Illum fortasse adiuvat qui habet; 
‚ne id quidem semper; sed fac iware: utentior sane sit, honestior vero quomo- 
do? Quod si etiam bonus erit vir, ne’impediant divitiae quo minus fuvetur .. sit- 
que omne sudicium, non quam locuples sed qualis quisque sit. 


5-7. Audite modo, fraires mei dilecti, quod res ipsa cla- 
mitat esse verissimum. Primum perpendite religionis xt. origi- 
nem. Nonne ipse Deus pauperes potissimum huius mundi 
sibi elegit, qui divites essent fide ac virtute xt. ideogue par- 
ticipes fierent ornamentorum regni messiani, quod haereditatis 
quasi iure a Deo patre accipiendum, ipse liberalissime promistt, 
omnibus qui sincere efficaciterque tpsum amarent? Vos vero 
contrariam rationem secuti dehonestastis ac contemtim habui- 
stis pauperem! Deinde eorum considerate mores. Nonne divites 
potissimum Zyrannidem exercent adversus- vos üdemque rapiunt 
* vos ad paganorum Zribunalia? Nonne igitur üdem diffamant 
“  actione suä bonum et praeclarum Xti nomen, de quo vos deno- 

minati estis? - 

"Rei iniquitatem indignitatemque quo altius animis infigeret, “Iac. 
iudicium eorum quos vv. 1-4. corripuerat, dıekoyıouwv movnowv 
convincit* (Sch.) — a) impietatis, b) stultitiae. Facit 1) arete 
nectens praemissä incitatione ad audiendum, quod primum profecto 
officium est iudicis aequi (v. 4); 2) benevole modesteque castigatio- 
nem suam insinuans ddsApwv Gyasınav compellatione; 3) pondus 
addens interrogundo (die Uhleugbärk. anzuzeigen, ja die Leser selbst 


4 


104  ComMENTARIUS ' 


zu eignem Nachdenken u. Antworten zu nöthigen Bua.). “Von d. 
Wichtigk. d. Gegenstandes u. von Unwillen üb. d. Partheilichk. er- 
griffen, wirft er die Gründe nur in Fragen hin u. überlässt den 
Lesern die Anwendung. Sehr schön überführt er sie ab. der Thor- 
heit ihrer Partheilichk. zuerst dadurch, dass er sie daran erinnert 
dass die Armen, die v. ihnen so verachtet u. herabgewürdigt wür- 
den, sich des augenscheinl. göttl. Wohlwollens erfreulen; denn Gott 
habe sie vornämlich der Theilnahme an den Segnungen des Chth., 
die die Reichen grösstentheils verschmäht hätten, gewürdigt; und 
dass sie demnach nothw. Weise, indem sie anders als Gott handel- 
ven, sündlich handeln müssten‘ (Gss.). “Das erste Stück handelt 
v. d. Unterschiede des göttl. u. dieses beschriebenen Verhaltens ... 
das zweite .. wird v. -dem übl. Verhalten der Reichen hergenommen, 
die so partheüschen Vorzug nicht verdienten, ja deren Verhalten 
dergl. nicht eıforderte u. verstattete‘ (Be). 

3. Oüy ö Heös EEeAEdaro Todc rerwyoog ti.) elegit sibi 
proprios, secrevit familiaeque suae adscivit per Xtum — non tam ani- 
mo (solos pauperes reliquis repudiatis complectente) (quam facto ®). 
‘Quod enim et natura rerum fert et fatorum ordo, non autem con- 
siliis hominum operibusque debetur, hoc omne ac totam Deo est 
nnice tribuendum. iam vero non divites i. e. ol srertoı$0reg &ııi Toic 
xonuaoı (Mc. 10, 24. cll. 23. 25. Mt. 19, 28) sed guos nulla divi- 
tiarum cura nullumque studium habendi morabatur et impediebat, 
homines tenuitate sua contenti, non fortunarum cupidi sed animi bo- 
norum verorum coelestiumque appetentes, quorum non intererat 
praesentem temporum :morumque statum perversum rerumque et pu- 
blicarum et sacrarum conditionem corruptam manere — eiusmodi pau- 
peres praeter alios cum idonei tum promti paratique erant ad Ev. 
amplectendum Xtique disciplinam recipiendam. hos igitur praecipue 
‚sapientia Dei delegisse videbatur' (Sca.)— imo revera delegit. 
Primi enim et potissimi civitate xt. potiti sunt, sane per Apostolos 
Xtumque [Gss.], verum non humanäe deliberationis praesidio, Apo- 
stolis certe aliter, si datum fuisset, facturis (cell. Mt. 19, 24 sq.: - in 
tanta divites traducendi difhicultate - is duvaraı owFHvar;), sed ° 
necessitate sapienter moderatä. Ea, adjuta quidem eo, quod pauperes 


63) "Exidysıv ut Hebrr. MI dr, “inprimis de consilio Dei benignissimn, 
quo ille sibi qnenpiam in peculium quasi adsciscit vel populo suo adscribendum 
curat. Fundamentun totius loci de electione est Deut. 14, 1. 2: Yiof EOTE, xU- 
ofov Tod Feov duwr ... Aaös üyıos eixvolp Tb Heh aov xal ae Efellfaro xugLog 
6 Heös 00V yerkodaı ve Aaör alri nepLoUcıov (Mo30 sb 15 ms m ana =) 

and navıwv ıov Eyvwv ı@v dal noosWnov zus yis‘ pro quo 4, 20. haec le- 
guntur: ‘Yuäs Zußer (NPD) 6 9eos. Tam sicuti dxidyeadaı ‚ Exloyn, dxlexrob 
sub vetere disciplina propria eorum vocabula erant, quibus contigit esse ex car 
Dei populo (cf. R. 11.), ita sub initium novae, ipso auctore Xto (ddelsgauns 
Uuäs Ex roü x0ouov lo. 15, 19. cli. 16. et 6, 70. 18, 18ctt.), eadem transterri 
ad eos ceperunt qui, ut beneficiis cultorum Xti perfrui queant, in societatem Xtia- 
nor. cooptantur. Eph. 1, 4. 1Cor. 1, 27. 1 Th. 1, 4. 2Ptr. 1, 10‘ (Knp.). — Qui 
vero e significatu deligendi facile oritur sensus diligendi amandique [‘delectum 
habere, änteferre, eximium dücere, magni facere‘; cell. 12 et Ybri sq. I et 
Mt: 27, 43. cl. Le: 23, 85], is caute est attribuendos [M&. Hr. Jasp.] utne ad 
iititdtionerm opimionis Jadaeorum notissimae in Deum coniecta videatur contra- 
Tias nooswrointplag suspicio. Vd. ad-R. 9-11. 


ın Er. Iac. IL 6. > Ä 105 


*ex omni statns mutatione meliorem sperant fortunam‘ (Hr.), hunc 
habuit cardinem quod opulenta et erudita hominum pars impar fuis- 
set novae doctrinae populo populisque insinuandae‘t). Nai, 6 rare 
(ait Xtus Mt. 11, 25 sq.) örı ovrwg &ykvero evdoxia Eunpocdev 
aov!®) Tovg ntwxarg] "ipsos pauperes, gerade die Armen‘ (Pr.) 
— Tov xöouov] - “subticetur rodrov, quod multi Cdd. et Vss. addi- 
dere. = & 10 vöv aiwvı [my 592] 1’Tm. 6, 19° (Scn.); Lacnz.: 
To wog - nec 4) Pleonasm. ex Hebraismo: ‘lie gegenwärliv Armen od. 
blos: die Armen‘ (Assıı); nec B) Mundanarum rerun: egeni [Pr. Jsse. Hr. Wın. 

158: in ihrer Stellung zum x600uos arm, arm an irdischen Gütern) Gss. GrasH.]; 
sed 'C) Pauperes iudicio vulgi [Gr. Knr. Scn.]. Certe nec ll. 1 Cor. 

7, 31. Mt. 16, 26. nec oppositio rAnvoiwv &v rrioreı - singulatim 
in formuld per se non adm. commodä - tantum valent quantum I. p. 
1Cor.1, 27 sq. T& uwga zoö xoauov 8EeAEdarn 6 Hedg ... Ta dosevn 
TOD x00U. .. TA Ayeyi Tod x. xal va E5ovdevnußva‘ :cll. 20 - 22. 
25. ubi ex opp. oopiag Feod appellata anpla Tod x0auov dr. ’Iov- 
dei» et EAAnvwv, uno vbo: Twv avIoWrwv. quil. etiam satis re- 
futat Scuörsenn? ‘pauperes ex Judd. rı Sb bw "sr h. e. qui 
sub oeconomia VTi constituti erant‘. Np. ‘ut Ev. Iesu Xti sapientis- 
sima est doctrina quae ipsum Deum auctorem habet, sie 6 nıorevwv 


eic Xo. est cogpög, euyerng, Baoıkeüg, nAnvaLog EvWmıovr. Fsoü" 
Ü 


etsi ö xoouog id longe aliter esse iudicet. is enim potentiä, 
opibus ceterisque rebus externis omnia metiens, vera et coelestia 
bona nec possidet nec expetenda dueit‘ (Kur... JlAovolovg &r 
grioteı x. »Ampovouovg Paoıkziag] sc. 8. Ovrag 8. Eoou&vous — 
A) Quippe divites eoque ipso hacredes [VuLc. Er. Lru. Bne. Sur. Scuhorr Hr. 
GBs. Grasa.]; non decernit Bme!: es würde das Vorhergeh. nicht genug ein- 
geschränkt, weil nicht alle Arme dieser Welt dazu erwählt od. dieser Verändrg 
fähig sind; per totum 1. xar«: rü zoAv loquitur; nec magis Gus!: ‘wenn er hätte 
sagen wollen: damit sie reich würden durch d.. Glauben: so zeigte ja das an, 
dass sie ihn noch gar nicht gehabt hätten, u. dann hätten sie ja vor den Rei- 
chen sich durch nicats ausgezeichnet‘; praeterquam quod premi posset, quod 
ditescerent fide, constat NTum omni merito arbitrioque humano excluso ad divi- 
num arbitrium nos omnes ac totos ablegare [vd. ad R. 9, 11] certeque paupe- 
rum paganorumque ad sacra xtt. tum traductorum haud paucos scelestiores fu- 
isse multis divitibus Judaeisque , beneficio demum divinae electionis fidem virtu- 
temque nactos, facilius sane illis fide ac virtute suä magis impeditis quam adiu- 
tis [R. 9, 30 sq.]; nec ‘erigit oppositionis ratio‘ (Hr); ea salva, quid quod effi- 
“ cacior est, siquidem divitäs mundanis destituti donati drr. internis aeternisque 
divitiis; — contra apparet, et nondum electos nil fuisse nisi illarum divitia- 
rum haereditatisque capaces, et recens electos nil habuissenisi fidei felici- 
tatisque xt. primordia ae primitias: itaque electi certe dici deberent, non 
quia essent, sed quia forent divites haeredesque (‘praesentium quidem rerum ino- 
pid tenues sed ezpeclatione regni coelestis et haereditatis aeternae divites ac 


64) Quod profecto pluris est quam ‘ne quis diceret, per divitum et nobilium 
Xtianoy. opes insignem auctoritatem et generosam stirpem xt. :religionis esse pro- 
pagatam“‘ (Jasp. c. Görrerrto: ‘Das that Gott deswegen, damit die Reichen nicht 
denken sollten, Gott habe sie ihres Reichth. wegen gewürdigt Theilnehmer der 
xstl. Rel, zu sein, sond. dass man sehen möchte, es wäre e. Universalrelig., 
der Arme so gut als der R. sollte durch sie beglückt werden‘). 65) Haud 
incommode Oec. [et Turn.]: ’Enedn n neria dvsyeons darı Tois molloig 
‚wel uovov Gxovosivur, ‚dıa Toüro einav ToUüs nTWyoüs T. x00worv, 
eudEus Annyays nAovalovs* neol ıl dR nAovolous; neo nv nlorıy x. dv 
5 mlorsı" zul yao odrwg &yeı" TO yap nregl TöV x00uov Ansolanaoıov. 1öy 
nevitwv &vegyor£oovs aUToUs x, noRKTIXWeepous Tüv NAovroVvıwr, Ensıdav 
0058.,9w0L th nioreı, nroıi. did xl 6 xugrös ToLoVToUsS r. nasnrds Enrelkiero, 
oDs x. xAnpowouovs ris Baoıl, erkdsıker. 


106 TORNMBNTARIUS. 


potentes, nimirum freti eo qui promisit‘ ctt. En.; ‘pauperes sunt isto in statu 
externo sed et divites sunt animi npvis .opibus et studiis: eorum iam est illud 
regnum coeleste Mt. 5, 3.‘ Smr). B) Non omnes sed abundantes fide, quales 
plures semper reperti sunt in pauperum quam in divitum grege, ut essent haere- 
des [Gr. praeeunte Srn.]. Obest copula. C) Ut essent divites eogue ipso 
haeredes [eis Tö eivaı 8. yer&odaı nrAovolovs tA. Bz. ALpErTı Wr. 
Ms». Knp. Store Pr. (‘quo divitiores s. beatiores evadant per re- 
lig. zt. s. ut religio instar divitiarum ülis sit“) Aestı Jasp. Sch. 
van Hencer (Annetat. in 1. nonnulla NTi; Amst. 1824; p. 221) 
Scank.|. Haec enim fuit ista electio, quod divites haeredesque 
ertiterunt; cell. Deut. 1. in not. 68. c. Eph. 1, 4. Iac. 1, 18; di- 
cendum potissimum erat, in quem finem electi sint ("su Glaubens- 
reichen u. zu Besiüzern des Königthums‘ Scu.), nec vero cur eä 
electione digni habiti; nec dixeris eine ungewöhnl. Wortfügg (Bnc.): 
ell. 2 Cor. 3, 6. ixavooev Huäg dıaxövovg zung diadneng. ITAov- 
oıoe 89 riioreı] abundantes, largiter instructi fiducid xt.; alibi 
srAngeıg rriotewg (ut Act. 6, 3 gg.) h.1. ob anteced. rrzwyoög dieti 
sunt zrAovoroı ex notissima comparatione disciplinae praemiorumque 
Xti c. thesauro quo tum hac in vita, tum in futura perfruantur Mt. 
6, 19sqgq. 1 Tm. 6, 17. 2 Cor. 4, 7. 6, 10. Ap. 2, 9. 3, 17. cll. quod 
[notante Wrst.] Rabb. divites in lege dicunt legum apprime gnaros 
et vicissim (Knp.); add. Le. 12, 21 ubi opp. Inoavoileıw Eavro et 
eis Yeov nAovreiv- et 2 Cor. 8, 9. ubi Xius dr. wrrwyevonı rAov- 
olog @» Tva Nusis nAovrnowuev. — Uirum vertas: ‘reich am Gl, 
(ut ö Jeög nAovoros wv 2» &iteı Eph. 2, 4) [c. plerisque prae- 
eunte Lru.], an: in u. durch d. Gl. (Bna. so dass sie die künft. Gü- 
ter nur im Gl. geniessen, ja durch solchen @I, derselben immer fä- 
higer werden): non adm. differt; apparet enim in jide demum et per 
Jidem posse quem ditescere fide. Kinpövouoı] participes filio- 
rum iure, quales fiunt per Xtum intercedente fide. Baoikeıa ng 
&renyy. T4.) = orepavos ng Lwnc NV. Erunyy. TA. 1, 12. add. Ex. 
20, 6. 2yw ein Heög ... roıwv EAeog ... Tols Gyanwolue x. 
Toig gpvAaooovor Ta TrEOSTAYuaTE uov* et Io. 14, 23 sq. &av rıc 
üyarıa ue, Töv Aöyov uov Tnanoeı TA. De formulis ipsis vd. ad 
Mt. 8, 2.5, 5. M Ä 

6. "Yusic de nrıudoare Töv erwy6y;|j! Nervus inest in opp. ö 
Jeog -Vueic de (auch ihr die ihr wisset wie Gott handelt, es we- 
nigstens wissen solltet, lasset euch gelüsten so zu handeln‘ Bua.). 
Intendunt 1) diserta et affirmans pronunciatio. cell. 1 Cor. 6, 8; in- 
terrogationis' continuatione [CAsterLio Pr. Var.] idonea vis demum 
accederet repetito ody: vos vero nonne-?; 2) Aor. "Hriucoare ] 
contumeliose, despicatui habuwistis illä ipsä agendi ratione; quomi- 
nus vertas: contemmnere soletis, Aor. sumto ‘pro quovis tempore* 
(Gr. Sur. Hr. Scn.), impedit sententiae vis et oratio omnibus suis 
vbis (dıexoisgnte, &yEveode, Zrınyyeilaro, xaradvvaorevovor cit.) - 
‚ ad certum tempus relata; 3) Sing. TO» 7twx0Y] non tam pauperem 
Ülum (ScH.) quam: den Armen als solchen, si vel nolis c. Bme. sta- 
tuere, indicari h. modo dass dergl. gemeinigl. gegen einzelne Per- 
sonen geübt werde, bei e. jeden aber strafbar sei. Sns.: “Vos au- 
tem paüperem diviti posthabentes, ‘contumeliä affecistis eum quem 
ipse Deus summo honore dignum iudicavit...O rem indignam et Xtia- 
nis indecoram! Atque haec dieens admonitos vult lectores sententie- 


4 


.. u Ep. Iac. IL 5.6. | 107 


rum V'Ti, de panperibus non despiciendis, quales in Sal. maxime 
Prov. ifiveniuntyr, veluti.14, 21. 31. 17, 5. 22, 22. 23. ‘O ärı ud- 
kw» nevnzag Ouapraveı, Elswv ÖE MTW@xoVg Maxugıorös. — MN 
arıuaons GoFevi .. 6 7EE xUgrOG xpıvei auvod Tv xgiow Ar 
ell. 1 Eor. 11, 22. 7 zjjg &xx yoias TOU HEO0 xarampaoveire x. xaral- 
oxyuvere ToVg un ExXovvag; (Knr.). | | 

.  Denuo insistit interrogando, argumentum petens e divitum erga 
Xtt. morihus. ‘Ostendit .. pmni quoque iudicio carere qui suoa car- 
nifices tanto in pretio habeant, ut prae is pauperes pios etiam de- 
spiciant‘ (Bz). JNoxne divites quos tanti facitis Koradvvaorevovaıs - 
duwv] dominantur adversus vos? i. e. tyrannidem occupant, vos 0p- 
primunt, durius severiusque tractando. Habetur 'etiam Act. 10, 38 
(de diabolo morborum auctore) nec quid verae lucis accipit ex com- 
paratione hebr. puy et 2377 quibus ap. Lxx nonnunguam respon- 
det. Momentum facit Praep.; die Zusammensetzg mit xura (sow. e. 
hohen Grad als Misbrauch bedeutend) zeiget an dass solches zum 
Nachtheil eines andern durch Misbrauch geschehe (Bne.) = xara- 

; ' 

xugievei, xareSovoLabeiy Mt. 20,25; Hes.: Bualeıv. — Nonne adeo 
hi ipsi homines. vos ad tribunalia rapiunt? Avroi) gerade sie. "Ei- 
xew] = ougeiv Act. 8, 3; xoarzoavre niviyeıv Mt. 18, 28. Kor- 

' . .. ’ 
TnoL0V] iudicium, de causd (= dixn) 1 Cor. 6, 2.4; h. 1. = dıxa- 
ornoLov‘ veb. simpliciter positum poscit Zribunalia, qualia tum vale- 
bant, itaque paganorum. Ä 

‘Videte, inquit, qui fastus, quae insolentia divitias plerumque comitari soleat, ' 

quo eas minoris faciatis... Divitum mos est imperiose akere adversum pauperes, 
operam eorum parvi ducere. denique Libertas pauperis, haec est: Contusus rogat 
et pugnis concisus aderat. "YBoıw To Tixreı nAoürog ait Eurip. Cf. Ps. 10, 2. 
8. 9. Est et in hanc rem egregius ]. in Aulul. Plaut. 2, 2... Est etiam in re 
aequa durum in iudicio certamen pauperi c. divite: non modo quia saepe iudices 
ob gratiam addunt diviti, verum etiam quia et sumtus litis et temporis quod in 
eam impenditur, gravat pauperem. itague per contemtum solet dici, age lege, ut 
Donat. notavit. Agit autem de divitibus in genere, non speciatim de iis qui 
frequentabant ecclesiam. Exemplum habes Act. 13, 50° (Gr). Np. non est cur 
illi rAovoros speciatim cogitentur s. A) arrıoror, tum Judd. tum pagani [Wr. 
Su. Pr. Er) s. B) niorot [Curpz. Acstı Kup. STorR. Jasp. GBs. GRASH.]: 
quanquam hi potius incensum veniunt quam illi; vd. ad'v.2. Constat ‘in rerum 
xtt. primordiis Iudaeos locupletes et potentes eorumque asseclas in provinciis 
rom. imperii atrocissimos se hostes atque obtrectatores xtiani nominis praebuisse 
obtinuisseque a magistratibus Z9vıxois, ut Xtiani tanquam seditiosi homines in 
ius raperentur adeoque in vincula coniecti poenam capite persolverent‘ (Knp), 
‘Clamabant quotidie, a Xtianis tolli mos. legem, hos homines ad rebellionem in-; 
clinare, Paulum commovere totum mundum ad rebellionem, Xtum fuisse rebellem 
et fraudatorem qui in crucem fuerit actus [Lc. 23, 2. Act. 17, 6. 7. 24, 5].. 
Et haesit Xtianis infamia illa etiam sub Traj. saec. 2. ubi quaerit Plin. an Xtiani 
sint ideo puniendi quia sint Xtiani‘“ (Mr). Fortasse in ius etiam rapiebant sin- 
gulatim ‘aes alienum acerbius exigentes“ [cll. Mt. 18, 28. 5, 26] quo sacrorum 
xtianorum sectatores eo miseriae redigerent ‘ut aut omnia perferre aut novam 
doctrinam deserere cogerentut‘ (Hr). Nec dubium est, eorum quoque qui non 
deterrere vellent, imo fortasse ipsi adscripti essent, inventos esse ‘qui non solum 
egenos non sustentarent sed divitiis quoque suis ac potentiä- abuterentur ad eos 
ipsos, quibuscum eadem sacra colerent, iniuri& lacessendos et affligendos‘ (Knp.) 
in vita commüni rebusque singulatim pecuniariis. Isti homines a P.1 Cor. 6,1-8.. 
graviter castigati, in disceptationibus suis (Bıuwrıxois xoırnosoıs) ‘nolebant arbi- 
tros sui generis et corporis ex aequo bonoque iudicantes, sed quo minus mise- 
Ticordiae ratio duceretur, ad ethnicum tribunal populares trahebant‘ (Scu) ita ut 
adtlıpös werd ddtipoü disceptaret idque Zr) arzlorov! Nec profecto deerant 
inter eos, in quos identidem invehitur Jac. 4, 1. 2. 13-16. 5, 1-6. cll. 1, 9-11. 
ad q. L vd. supr. p. 27. 


108 COMMI:NTARIUS 


3. Finit, novä interrogatione ex antecedd. conclusä fastigium 
cumulumque addens: Nonne igitur hi potissimum homines a vo- 
bis ad iniuriam usque honorati nomen ztianum BAaogpnuovoı;] dif- 
famant? entw. veranlassungsweise - die Reichen unter den 
Ästen: geben m!t ihrem anstössigen Verhalten Gelegenheit zu übeln 
Urtheilen - od. verrichtungsweise - die unglaüb. feindseligen 
Reichen suchen alles dem Namen Xsti Nachtheilige uns aufzubür- 
den u. demselben e. üble Nachrede, auf alle mögl. Weise zu erwecken 
(Bue.); utroque modo idque de Deo dr. Hebrr. n3 scidit np. convi- 
cäs; h. 1. de actionibus diffamantibus. quales describuntur inf. 5, 
1-6. Tö övoua To dnıximdev Ep’ ünäs) Darar nyp2 mW "Locu- 
tio est hebraea [*elassicorum formula est xaAeiodaı vel Övoudke- 
o9aı &x Tıvog, qua etiam P. utitar Eph. 8, 15° Kne.]: vocatur no- 
men meum super eum i. e. ülle dr. de meo nomine Gen. 48, 16. les. 
‘4,1; sicut filii de parentum, foemihae de maritorum drr. nominibus, 
ita a Xto Xtiani' (Gr.). Hoc loquendi usu, et nomen et cognomen 
complectente, excluditur appellatio, non quidem Jehovae [Stora Scn.; 
q. d. populus, familia Dei], verum fratrum et sororum [| Hensı..) 
quippe domestica; item Rosenm!: ‘die ehrwürdige Person nach wel- 
cher ihr euch nennt“ (cf. mind Övöuare de personis Num. 1, 2. 
Act. 1, 15). Henn. de Nasiraeorum, Aasrı de Essaeorum cogitavit 
nomine; querum tamen hic nonnisi coniecturam dixit (q. d. Verehrer 
der Frömmigk. quippe sec. Phil. naguvvuoı Öcıörnrog utpote ud- 
Aıora Jepanedraı Heov). Est Kalöv] gloriosum, honorificum (cl. 
vr. 8 et 1); quanquam ‘si minus infamandi studio inventum (cuius 
rei indicia desunt) certe ap. @rriorovg eo tempore in probro habe- 
batur® (Knp.); navrıuog x. Evdodos x. Lworsoög nipognyopie Eu- 
seb. HE. 5, 1. ' 
Recte Hr.; ‘Non omnes sine discrimine significat, sed hoc tantum vult, ho- 


stes atque osores doctrinae xt. multo saepius e classe hominum ditiorum existere 
quam e pauperibus.‘ Nec temere addideris, iis qui alieni a Xto deditä operä 


infamiam inferrent, perniciosiores extitisse qui Xtiani videri vellent adeoque non. 


dietis sed re et factis hoc nomen ap. exteros infamarent (Knp). Sunt ‘quos P. 
dieit arıualay zöv Hebv dıa T7s napaßaoewmg rov vouov‘ di’ ous Blaoyn- 


keitaı To Ovoua 1. Heod x. 7 dıdaazalla Ev rois EIveoıy" ofııves Toy HeoV . 


öuoloyovoıy eld£var, zoig dE Zoyoıs dovovvıaı R. 2, 235q. 1Tm. 6, 1. Tit. 
1, 16. 2, 5; item 2 Ptr..2, 2 di’ ous 7 Odös zig Almdelas Blaopnundmoerau. 
Add. R. 14, 16. et cf. quae ex contraria parte drr. de Xtianis bene moratıs 1 
Pt. 2, 12. 15. 3, 16. Tit. 2, 10; qui et do&a Xoıoroü vocantur et aälws Tolı- 


TEVoVTEs TOD Elayysllov vel 7. zuplov et EUCynUöVwS TEgLNaTOUVTES IQOS ToUg 


&o 2 Cor. 8, 23. Col. 1, 10. Ph. 1, 27. 1 Th. 4, 12. Similiter ut h. 1. de Xtt. 
male moratis iudicatur ap. Euseb. 1. c. esse eos dıa Ts dvaoıpoyijs avıar 
Plnoynuoürras ınv 6dor i. e. Plaopnusiodes rowüvras‘“ Videri nimirum de- 
bebat ipse Deus s. minus sanctus s. minus potens, quippe qui s. hand 
melior esset cultoribus suis s. legis suae contemtum non valeret vindicare. Totä 
vero sententiä ‘“lac. cui VTieffataegr. maxime intptatione alex. saepissime obver- 
sabantur; cf. etiam Act. 15, 13-18; hic_ad ea Il. respexit ubi Israelitis palam 
d.nunciatur, eos haudquagnam impune laturos quod sacrosanctum leh. nomen 
suis prave factis ap. exteras gentes in contemtum adduzxerint turpiterque profa- 
naverint. Ex quo genere insigne extat Ies. orac. 52, 5 (etiam a P. R. 2, 24. 
et 1 Tm. 6, 1. commemoratum): Tade Akyaı xzUgios ... di iuäs ro Ovoud 
kov Blaopnueirta: &v r. Edyeoı“ cui plane simile est illud Ez. 36, 20-23: 
Tod övoud mov ro äyıov EBBeßnlwmoav 6 olxog "Tapanı &y r. Edveoı. Sicuti 
vero ibi nomen Iehovae intelligitur, a quo Israell. populus Iekovac et cultores 
Ich. denominabantur (6 Aaös xzuolov &p’ ods Enıxexintau To Ovoua xuglov 2 Chr. 
7, 14. Deut. 28, 10. Act. 15, 14. 17), ita h. I. de Xt# nomine et Ätianor. est 
cogitandum. Hi guidem ipsi eo tempore se nominabant uadızas, adekpous, 


._ 


j J 
ın Ep; Iac. I, 7. 108 


nıorolg, miorevonzag &ls Xo. [aylous, roös Tod Xo.];. ab exterig autem [prae. 
euntibus Iudaeis] initio Nelwoaioı et Telılaioı vucabantur. Postea isdem, 
qnum hd J. Xtum referrent omnia huiusque nomen semper in ore haberent .(unde 
etinam 70 Dvoue in NTo nonnunguam simpliciter pro övoua ’Inooü Xo.), primum 
Antiochiae in Syr. (Act. 11, 26) imperante Claudio nomen Xlianorum ab !9yı- 
xois ut videtur [romanis, moustrante fornıa; Iudaei nec opus habebant ‚nec no- 
menu elegissent fausti sanctique qminis q. d. Messiani] inditum est: quod guia, 
peropportunum putabatur ad cultores J. Xti a Indaeis internoscendos , mox ex- 
tra Palaest..: in omtibus rom. imperii pruvinciis frequentari coepit. Nec tamen 
ipsi uo@ntel eä.iam aetate illud nomen usurparunt [R.8,9. Gal. 5, 24. ctt.] sed 
soli extranei;z veluti rex Agrippa in sermone ad P. Act. 26, 28. nen. hic ipse 
Agrippae respondens; neque aliter 1 Ptr. 4, 16: [non pudeat vos sed vel ideo 
Deum celebretis] #’zis vuov naoyeı [non @s woreüs 7 xAfnıns 7 xux6nouog 
zu. sed) ög X'gıarıavög" pro quo est v. 14: Bi övaudlieore dv dvonarı Xg. 
Add. Mt. 5, 11. Act. 5, 41 (yafpovıss On Unto rov Övoueros. zarniıddn 
Grıuaodnvaı) Ph. 1, 29; Tac. Ann. 15, 44: Nero... quaesitissimis poenis affe- 
cit quos per. flagitin invisos vulgus Xtianos appellabat. auctor nominis eius. 
Xtus Tiberio imperitante per procuratorem Pont. Pil. supplicio affectus erat. 
Vd. Hsumann Primitt. Gottingenss. p. 130 sqq. (de ortu nominis Xtt.) et Hzusen: 
.d. Ap. Paulus (Gott. 1830) p. 46 sq. not. Br 

— De loci argumentatione haec notanda restant. I) Tria argumenta fecit 
Asstı prob. Jasp.: 1) Diese Armen sind auch reich; 2) die Reichen behandeln 
euch oft ungerecht; 3) diese Reichen geben Veranlassg zı:r Beschimpfg des 
Chth.; quatuor distinxit Mr. inserens tertio loco: ‘rapiunt vos ad tribunalia.“ 
1l) Quemadm. primi argumenti alter parte interrogationem continuari pluros 
censuerunt [vd.p. 106], ita vicissim fuerunt qui secundi argımenti posterins in- 
cisum affirmate pronunciarent: xad aurol E&ixovan—! (Steirernde Antwort der 
ersten Frage: ja wohl thun sie dergl. u. nicht allein das, so:d. sie ziehen euch 
sogar,vor die Richterstühle - sie unterdrücken euch nicht nur im gem. Leben 
durch Misbrauch ihrer überlegnen Gewalt, sond. sogar gerichtlich unter dem 
Scheine Rechtens Bme). Ill) Argumentatio vv. 6. 7. destinata est omni excu- 
sationi praecidendae: si bene, certe non male de vobis meruissent, facilius res 
intelligeretur! De mero ad hominem argumento vix cogitavit (‘ Wenn ja Par- 
tkeilichk. hier statt finden dürfte, so müsste sie ehr zu Ungunsten der Reichen 
statt finden, über die man sich häufig zu beschweren habe.: Allein auch diess. 
wäre abermals e. Ungerechtigk. u. also ist d. Zweck des Ff. nur, das Unedle 
u. Unzstl. in d. Behdlgsart der Armen fühlbar zu machen‘ Stz.; ‘Jac. besticht 
hier durch Wirkg auf d. Gefühl die Leser, durch Erinnerg an schmerzl. Er- 


fahrgen ihr Urtheil‘ Ges). 

8—11. Quodsi vero legem aliquam ita perficitis eamque 
regiam ac prineipalem, comvenienter SSae, hanc np.: Diligito 
prosimum tuum sicut te ipsum! recte quidem et laudabiliter fa- 
eilis; ‘sin verd eo extenditis, ut ideo amditioni iniuriaeque erga 

_ pauperes locum detis, ipsi peccatum admittitis, satis quippe 
ipsd lege notati convictique tanguam voluntatis div. violatores. 
Quicunque enim, vel totd ceteroquin lege observatd, uni legi. 
obsequiim denegaverit, eo ipso omnium legum neglectarum se 
erhibuit reum. Namque idem Deus, qui v. c. hanc Z£ulit legem: 
Ne adulterato! is tulit etiam hanc: Ne oceidito! quodsi vero 
non quidem adulterabis, verumtamen: occides, : violasti profecto 
legem eiusque auctorem, si vel in und tantum parte deliqueris. ° 


8..9. Obtenditis fortasse legem »4yannosıs ıöv mAnolov oov. 
GG 0Eavrov—— quam etiam erga divites, si vel minus bene de vobis 
meritos, debeatis TeAeiv] = rnoeiv v. 10. et nroLeiv v. 12; ut R. 
2,27; non tam: pendere.tanquam vectigal, solvere ut debitum (Scn.) 
quam: ad finem perducere (‘e. Gesetz bis =. Ausgange d.i. bestän- 
dig u. beharrlich beobachten Bne.), facere a quo facile desistas. Ita’ 
Me») quidem, per enclit. Tor] hoc modo, ita (Dat. obsol. = ro) re- 


112 "CoOMsENTABIUS / | 


vöuov 7 ayarın. 8. (ut applicate ad discipliifm xt. habetur 1 Tm. 1, 5): x6 7: 
1os rüs negayyekas torty dyanın. Praeivit Xtus Mt. 7, 12. navre 008 dv IE 


€ - 


Inte Tva noworv vuiv ol ErIEWnotL, 0UTW xal Uusis MOLeiTE KUTOIS‘ OVTOS Yap 
korıy 6 vonos x. ol noughrei. ci. 22, 36-40. ubi vouıxöi.interroganti: Trola 
&yroin ueyarın &9 10 vouwp; appellat leges dyannosıs xigiov; Aayannasıs TÜY 
no. dieitque illam neusmv xal ueydınv, alteram 6uoley sur), neutram igitur 
primam et maximam sed utramque reliquarım omnium summam (dieses nur die 
aüssre, sichtbare, werkthätige, jenes die innre Seite eines u. desselben Gesetzes 
cell. 110. 5, 2. Son): v raıraıs raig dvoiv Bvrolais blos 6 vöuos xal ol 
agoyirar xo£&uarraı. add. 1. pp. Tcı 6, 31. Mc. 12, 28-33. Quemad- 
modum autem et Xto Pauloque et Facobo “O nAnoiov] pro.rimus, 
est quivis alius, nullo gentis animique respeciu, quae notante 
Sur. 'vel naturalis legis est vox,, quis omnen homines. pariter sunt 
generis humani ut magni. corporie. membra*: "ita' Mosis etiam prae- 
ceptum 723 7975 mas "per iniuriam demüum' a plerisque si non 
cum Pharisaeis ad amicos [vd. ad Mt. 5, 43], cerfe ad popula- 
res [ut a Gr. Sur. Ges.) est adstricetum. Quod enim 797 32 proxt- 
me praecedunt mandataque plerague sunt Irraelitarım erga Israelitas, 
id satis excusatum cst rei haturä; non excludi'vero alienigenas veblis 
X, 3 et n'92, apparet äile.quod-v. 10. conzulitur =327 “5% ad- 
eoque v. 33 sq. 47 inbetur haberi nyyy3 additurque 77%03 75 AarıRı 
quia np. ipsi fuerint peregrini. 'Nom-tamen ih hoc mandato omnium 
fere temporum populorumque cominuni, quod adeo, nisi “ex populari 
dicendi genere‘® eircumscribatur, Pr’ ‘'nimis ‚sererum nec cum hum. 
naturd consentaneum‘ est visum, acquiescit ipsius Xti: disciplins, qai 
quid addiderit vd. ad Io. 13,34 sq.'cH. 11o.2, Tsq. Ceterum ’Aya- 
scav] ut arıR in promtu est amoris et affectum. et effectum com- 
plecti (e. thätiges Gefallen, huben u. erweisen, mehr als. e. biose. 
Dienstfertigk. u. Gutthätigk. Bwe.); vouon vero: Baaıl.' respicere 
vv. 25. 21. cp. 1. docet 2, 12. a | 
Quodsi igitur hancce legem perficitis, Kalag rioıeire] v. 19. 
2 Ptr. 1, 19. Phil. 4, 14; ed nrouäere Act. 15, 20; probe, honeste, 


.laudabiliter facitis ‘sc. ex ipsa legis mos. auctoritste, conscienlia 


_(hebr. 77% "53b) et Plat.: nova» moleı x. 


, 


vobis addicit; itaque et nemo inre et merito posset vobis contredi- 
cere* (Smr.). Egregie quidem hebet nec eius observationem .equi- 
dem reprehendam; verum praetendi nequit personarum. acceptioni. 
Namque si hoc nomine IlgogwrroAnnszeirs]. iniuriam facitis pauperi- 
bus; vd. ad v. 1; Auaoprlav Zpyaleods] gravius fere est quam Auao- 
tiov rcoıeiv, Guapraveıv' cil; Mt. 7, 28. teyabduero: avouiay 

eyadov* .h. 1. ultro 
ac temere contra legem facitis (ihr thut etwas, daven ihr wohl wis- 
set od. doch wissen könntet u. solltet, dass es dem Gesetz zuwider 
sei, das also nicht blos nicht e. Beobachtg d. Gesetzes, wie ihr vor- 
gebt, sondern nicht einmal e. gleichgiltige Hdlg, vielmehr e. wis- 
sentl. Uebertretg genannt werden kann Bue.)., Convincimini 
nimirum ipsä quam provocabatis lege. ’EAeyyöusvor) "so 
thuet ihr Sünde indem, da ihr überführt werdet (eben als 
no0oSwsroAnntoüvteg)‘ Wın. Gr. 295. "Yo . vouov] a lege mo- 
saicd, non potissimum lege Deut. 16, 19. 00x ZxxAıwodcı xoloıy TA. 
[Gr.] nec lege Lev. 19, 15. .0v0 Ann noögwrov twyod obde un 
Yavudons nodswnov duv&oTov 2. {Smr..] sed ipsä caritatis lege, 
Leg. 19, 18. [Pr. Grasu.] qua fortasse decepti erant. IIogaßaraı} 
migratores, violatores np. officii, voluntatis divinae. Gal. 2, 18. cell, 


ın Ep. Lac. Il, 9-11. 113 


hebr. "39 et Hom. Il. 9, 501. Öre xev zıs Öneoßnn al äuagın. 
non opus est Pr! 1) comparatione hebr. =D all.; si comparatione 
legum cum lines «. funiculo transiliendo; 3) loci contextu eum po- 
stulante qui graviora commiserit crimina (sumto ut videtur ex anno- 
tatione Gr! ad napaßarnv v. 12). — Ipsa lex convincit, ne demum 
conscientia xtiana quae severius iudicet et perfectius, quae non vitet 
tantummodo sic laedere ut legis oivilis auctoritas possit interveni- 
re (Suı.); ‘vos, qui tali personarum respectui illam legem praetenditis 
quae vos quemvis hominem amare iubet, annon videlis, vos paupe- 
rem divili anteponentes ipsam illam legem violare qua omnes homi- 
nes aequo dmore fubemini amplecti?“ (Hr). 9 


10. 11. Talem migrationem, si vel levior leviorisque legis vi- 
deatur, non licet ceterarum legum observatione excusare ac quasi 
elevare.. Omnium unus idemque est auctor valorque; si vel unum 
idque fortasse minus grave violaveris, laesa est ipsius legislatoris 
maiestas. ‘O einwv] non vouog [Acstı] sed vouoserng (4, 12) - 
Deus. Eine xai‘ vA.] Ex. 20, 13. Deut. 5, 17. (cll. 22, 22; 19, 13. 
Ex. 21, 12. Lev. 24, 17. 21). Singularibus exemplis sententiam uni- 
versam illustraturus, delegit de industria quae mutuo amori officiant, 
notante iam Turm’: TO dE 00 Horyevosıg, 00 Yovevoeıg Drrodei- 
yuarog xagıv eionras oxonei de Örı xal va Dmodsiyuare Ex Tod 
eis Ayarıny OVvvTE oüvrög ori vouov" Ö yag ayarıcv vöv nrAnolov, 
00TOg 0V -uoıyevaeı oVdE Povevosı‘ 2yI000 yap radra. Juncta iam 
sunt in decalogo. Ei 00 koiyeioeıg] negatio directa est: wenn du 
(wirklich) nicht ehebrichst. IIapußarng vouov] violator legis 
in universum; dixit consulto, rediens ad v. 9. cuius sententiam pro- 
bare voluerat, nec vero s. de und s. de totd lege cogitans. * Nam- 
que (ait v. 10) “Ogzıg 6Ao» Töv vouov Tnonoeı, nraloeı de &v Evi, 
yeyove navıwv 8v0%X05] quicunque omnia quidem praecepta observa- 
bit, peccabit vero in uno, extitit omnium reus. ‚Pro Futt. habent 
BC all. znenon, ABC all. rvaion (prob. Lacum.); tamen neque In- 
dicat. a linguae lege abhorret [vd. Mt. 5, 39. 41. 10, 32. 23, 12; 
cl. Wın. Gr. 230) neque compositio c. Praet. [vd. Win. p. 223 sg. 
cll. 240 sqq.]*):- IIzaisıv] fere a sensu trans. ad intrans. traduct.: 
offendere, impingere, delinquere (anstossen, gegen elwas verstossen 
Aasrı;: minus certo: von e. aus Versehen geschehenen Uelertretg, 
weil kein Mensch mit Willen stolpert u. fällt Bne.) 8, 2. R. 11, 11. 
el. hebrr. 35, Yu et Deut. 7, 25. Wp; Hes.: nzeleı‘ inter, 
opaakcı - Guopraveı. Plura vd. ap. Scn.; add. M. Anton. 7, 22. 
1dıov VIewWrnov Yiheiv xal Todg siralovrag mp. adv. nos ipsos: 
Evoyog)” reus, q.d. adstrietus, obnorius (non solum officio legis 


N 


66) Sc#.: “Fut. Ind. qua ratione constare 'hic possit, praesertim c. vbo 
Praeteriti y&yove, nos quidem fugere fatemur ‘ Quae ut adv. Fr. [vd. p. 114.] de- 
fendat, absurdi adeo incusat p. 225: ‘Wenn das Menschensprache, ullias moris 
et exempli: so gebe man uns”doch e. paar Belöke.‘ Aflert Wın. I. c. Soph. 
Blectr. 690. ei nalmoses nraum dardanor neosi, rE9ynxa Eyo, et Lie.: 
si tales animos habebitis, vicimus. — Talia non magis valent quam p. 221: 
“Man zeige uns irgend wo Evi od. Evöc im NT. ohne Subst. od. einen dassel- 
be bestimmenden partitiven Genit. anders als persönlich!“ Quasi inde aliqui® se- 
qui posset! At habes Lc. 10, 42. Zvös 2orı xoela. 


Commentar. in N. T. Vol. XVIIL H 


114 COMMENTARIUS 


observandae sed singulatim)) erimini poenaeque legis haud observa- 
tae; Hes.: &voxog“ ümeuduvos. Paav. drralrıoc. — °Ev Ei] 
4A) Sc. EvIEONY, qui in singulis, erga quos tota lex tuenda fuisset, eam ne- 
glexit, is Havıwv] sc. adsApov, omnium fratrum, universae ecclesiae est reua. 
‘Totam enim legem servatam vult sine dubio lac. ita ut officium eius omnibus 
partibus numerisque expleas, non in quosdam ordines et classes hominum te sı- 
periorum ac ditiorum, sed etiam in fratres infimae conditionis. Ergo si quis 
nındon Ev Evl, oxavdallon Eva 1wv uxoww Mc. 9, 42. tüv adelyarv T. Bart 
orwy Mt. 25, 40: is vero peccavit in omnes, in totam ecclesiam, in totum cor- 
pus Xti. cf. 1Cor. 11, 18sqq. nam si patiuntur, indigne tractantur, laeduntur 
singula membra: in partem doloris veniunt universa‘ (Scn. cll. Theoll. Ann. 1828. 
p. 412 sqq. ubi censori in: Wın. N. krit. J. 1V, 1825, p. 64., et Theoll. Nachrr. 
1828 p. 217 sqq. ubi Fritzschıo Rost., ap. eund. Wın. V, p. 15-17. contra 
disputanti, respondit ita sententiam complexus p. 223sq.: ‘Die Vernachlässigg 
der Menschheit an Einem ist e. Vergehen gegen Alle, als e. Thatbeweis, 
dass wenn diejj. denen ich Ehrerbieig u. Dienstgefälligk. erweise, keine andern 
Tittel als den der Menschh. hätten, wenn mein Egoism. von denselben k. werk- 
thätigen Dank absähe... dieselben gleichermassen von mir verabsaümt würden‘). 
Verum, utut dici potest &voyos dydpwnov et nıtalsıv &v dv3ownp [ut mon- 
stravit p. 218-20. adv. Fr.; cll. v. c. Zyoyol oov Eoovraı Ev xolocsı les. 54, 17. 
et notiss. oxzavdalkleodaı Ev avdo.]: 1) quod “non lex est res tractanda sed se- 
cundum quam res tractari debet, utne quis in eä mon lege sed re offendat‘, mera 
sunt vba; certe v040» teleite non minore iure premeretur quam 60SwToÄNnTzZEITE, 
2) Quod non tota observata est lex, quae und parte laedebatur, tam apertum 
erat, ut ne scienti quidem et cogitanti haecce veblor. oppositio vitanda esset [cf. 
Io. 3, 32 sq. sinzulatimque 13, 10] adeoque Apostolo non certe obtrudatur tan- 
quam absoni quid (‘e. greller Widerspruch‘); certe non magis tota observata 
dici potest lex qua, si vel uns tantummodo, s. prorsus negligebatur 3. non satis 
aestimabatur: quid enim aliud est quam lex erga omnes observata et tamen erga 
unum neglecta? Saltim falsum est, pro &v Ertl scribi debnisse &v ueoeı sc. T0U 
ölov vouov, et pro zavrov, sıevzös (2); quidni enim öAy vöup recte oppo- 
nantur non solum Ey et navız sed etiam Eis vonos et navıes vouoı? Contra 
quid sibi velit 6Aoc vouos absque oppositione singulorum praeceptorum, nemo 
facile dixerit; quod enim quaevis lex non solum erga omnes sed etiam omni ex 
parte servanda est, s. omnino non, s. plenius diei debebat. 3) Quod ex uwnitate 
legis caritatis (das Gesetz d. Liebe kann nach mancherlei Verhältnissen in man- 
cherlei Formeln ausgesprochen werden, ab. es ist im Grunde doch nur Eine Ge- 
sinnung in mancherlei Erweisung gegen mancherlei Personen) concluditür, “non 
de pluribus diversisque vivendi praeceptis sed de hominibus diversae conditionis 
ao sortis‘ agi (es ist ungereimt zu sagen: wer in Einem Puncte des - in Ei- 
nem bestehenden, keine Mehrheit von Puncten kennenden - Gesetzes fehlt, 
wird aller zugleich schuldig): id profecto satis temerarium est. Primum quae- 
vis lex, si vel summa unitate contineatur, singulis demim erga singulos actioni- 
bus violabitur: non igitur magis “salvä grammaticä‘ dicetur: räs vOuog, IAVISS 
vouoı &v Evi nepußelvoyroı, quam 6 zös vouos, Ökos 6 vouos &v Evi naga- 
Balveraı, Ev Evi ningoüraı. nec interest, utrum &v &v! ad’ unam rem an ad unum 
praeceptum referre malis: una enim res qua lex s. tota 8. quaecungue 
et servetur et violetur, est animi affectio, quae demum vera est et observa- 
tio et migratio‘, quaeque vel ex unä actione aestimari ideoque vel in uno 
praecepto comparere potest. Deinde lac. non magis quam Xtum et P. exch- 
dere legem ‘priscis Israelitis dietatam‘, si vel vouor &vroiwv dv doyueaı Eph. 
2, 15, docent diserta vba [v. 11. cll. Il. cc. p. 113] nec res refutat [vd. ad 1, 25- 
p. 79 sq. et infr. p.118]. Certe 4) Glossematis suspicionem in v. 11. nova demum 
conjicit explicatio quae ipsa absque glossemate nulla est. Sane probatä hac ex 
plicatione nihil est ‘evidentius quam istud comma causae consiliogue lac. prorsus 
alienum esse‘; sane tritis theologorum judd. effatis sententiae ab hominibus ad 
praecepta traductio suppeditari, margini adscribi tandemque in contextum ad- 
scita lectares et intptes ipsius lac. vicissim regere et decipere poterat: verum 
talis intptatio ‘a) nequaquam foret ‘laevd mente‘ intelligentis; qui enim animum 
lectoris ad tritas illas Indd. sententias converti et applicari nolehat, in tam pro- 
: pensä vbor. v..10. ambiguitate 'laevae intelligentiae diserte debebat occurrere; 
unde b) non “supervacaneum et inutile‘ erit comma 11. nisi fortasse ‘si recte 
quis antecedd. [np. v. 102- jam] perceperit‘, adeoque minime ‘multum discrepat 


ıs Er. Iac. II, 10. 115 


et mente mostri scriptoris‘ (“Vielmehr ist es der Jas. u. jeden oft. 
rs Pflicht, Missdeutungen, bes. wenn sie so leicht entstehen kün: ie 
überfi fen Uftheile im 10. Vs., gehörig zu begegnen; dass sich 
ab, Jac. so kupz h. schlaßend selbst erklärt, ‘dies lässt uns den Jac. nicht ver- 
Kennen‘ Fr); 'nek'deitune c) ‘horret istud comma varietatibus lectionis, unde 
quoque interpolltio"muboleat‘ : redennt ad praeceptorum transpositionem ipso de- 
‚calog6 subminlitratain , 'ntqu Fatt. in Praess. mntationem, quam [Lacnmo 
etj. probhtatn] weht ‘«erte”nıfrari -AubebAt, gi gaomodo ill conistare possint, se 
ipre fatetür ignöfare" [WAL tot. ".B)'SE. voutp”), qui totius deteroghin 
legis obseryator, unam legem violavit, .is Jluvzwv) sc. vouw», omnium 
legum est reus.. Est ‚apophthegma,. quod paradoxä conformatione 
profundiorem veritatem ei etiam insinuat qui sensum nondum est 
asgecutus,, nixam eam eo quod virtutis non tam ambitus quam 
vis decernit. :Unde et inyersum et ap. alios etiam populos recur- 
rit®); nec erraverit qui c. Gr. explieet @g mdvrwv Evoxog: pro- 
fecto enim “ron ea mens Ap., efus qui uttum legis apicem neglexit, 
et qui plura scelera suscepit, peccatum aequale esse, nec qui in 


uno peccavit, easdem olim ‚poenas ‚daturum ac si omnia violas- 


67) Basil. 2 de bapt. c.9: magdvonds karı müs ö un öldxingor 1. vöuor 


yuldfag 4 zal 6 ulav Byroly megaßds, quia 8 zj Alehyer zul rob nu- 
zgod z0 züv zırduveie. Clem. 9, 198: 6 naoas nomaag Evrolds nreloas 
SL dv win, ylverı mävrew Evoyos. Quam sententiam ii etiam haud inepte ef- 
ficiunt qui Er) et zdyrov ‘Gen. neutr. dicta censent, ita ut Subst. diserte ad- 
dendo non opus sit. Contra veram ellipsium legen Iaedunt qui explent &» &} 
sc. u£geı 5. nodyuer. Ceterum non defuerunt, qui pro zdvrwr conjectarent 
navıns. 68) Faciunt huc potissimum Rabb. haec: Talm. Sabbat f. 70, 2 
(R. Jochanan de 39 operibus a Mose’ praeceptis): si faciat omnia, unum vero 
omittat, omnium et singulorum reus est. Pesikta f. 50, 1 (Idem): omnis qui 
dicit: totam legem ego in me recipio praeter vbum unum, hic ser- 
monem Domini sprevit et praecepta eius irrita fecit. Schemoth 
XXV. si profanatis sabbatum, eodem vos loco habebo ac si profanassetis omnia 
‚praecepta. Horajoth f. 8, 2 (R. Jose Galil. Lev. 5, 5): qui reus est unius, reus 
est omnium. Bechorotn f. 30, 2: idololatras, qui veniunt ad’ accipiendim vba 
legis excepto ubn unico, non admittunt:— Medrasch Mischle f. 65, 3: qui unum 
‚praeceptum servat, est ac si totam legem servasset. Jalkut chadasch 1! #9. 2: 
qui iustum cibat frusto, perinde est ac #i totum Pentat. servasget, Add. 'R. Mäi- 

- mon. super Mischna Maccoth (f.28, 4. Ed. Amstel 
multa (618) praecepta sint, fieri non posse quin 
quod si fecerit, animam eius propter hoc opus viı 
Chissuk emüna p. 149: si homo israel. unım mo 
riam servaverit, venturus est in partem vitae be 
nem observationis praeceptorum multa erit eius m 

.quis uni praecepto plane satisfecerit, sperari ei 

0sse, eum ceteris quoque satisfacturum® (KnP) 

‘Vbn ipsa eaque plenius vd. ap. Eisenmenc. Enk 

Similia etiam alibi Jos. Antt. 5, 9, 4. Oöxods 

- Tv vöpav, dlld mdvın noriv zur” abroic. 1 

voulons tavrmy, el uiagopaynaaıuev , üuagrlav 

Aois nagewonen> toodivandy Zar: di’ Exareoov 

veizen. Cf. praeter haec a Wrrar. allegat. ad Her 

notavit p. 447: Max. Tyr. D. XV. p. 146. “Serreg 

z6 nagaleup9v, adv auızpdv f, diakdeı 1öv 

ri) tod Blov üpuovig ri. Sen. 5, 5. Si fatereris 

unum tignum, puto tota domus intelligeretur ex p 

incendit, sed ımam aliqiam partem, ex qua surg 

Add. item Sen.: Qui malus est, nullo vitio caret 

Ha; omnia in omnibus malis vitia sunt, sed non 

Testt. 'XN Patr. 689.".Allog xAemraı, Adınad, dd . , 
miwyols“ dingögumov uw obros, zö 32 8lov mormodr komıw. ı 


H2 


116 CONMENTARIUS 


set! (Benson). Explicationis vero: omnium quasi reus est, poenam' s. 
non minorem 8. non minus luet - variae n. 1. habentur applicationeg. 
AA) ‘Quicunque totam cetera legem Mosis observaverit „.. impegerit autem in 
hanc unam et primam: factus est coram Deo reus omnium. . haec autem est 
summa lex: dilige Deum et Dei causä proximum‘ (Smu): — Obest 1) omissin 
articuli; facilius notione primi ex hebr. fortasse derivandä cargeris, quam disertä 
relatione ad legem modo provocatam caritatis, nec satis excusat quod in notis- 
.sima hebdomadis computatione bis habetur ua a«ßßeroy absque artic. Mt.28, }. 
1Cor. 16, 2; obest 2) Vs. 11. cuius sane argumentatio esse debebat quam Smt,. 
supplere (!)iubet: ‘idem etiam dixit amore omni prosequehdum’ esse röv AN. 
oov.* h. sens.: ‘si vel maxime abstineas ab adulterio, homicidio, furto,. laedas 
autem boc praeceptum de amando socio, qnod est positivrim atque ista Begativa 
omnia complectitur: tum violasti ista omnia praecepta.‘,— Ipse sensit, addens 
alteram de qua infr. [not. 69] ; quod autem antiquiores [Oxc. Tarn.; Acsrın. Bo. ctt.] in 
eandem sententiam cesserunt, sensum potius quam vba (dv &ri = &v rü Fvi) se- 
cuti videntur. Tura.: 'Ev &vt‘ tour’ Eorı 10 un releiäy Eysın Kyannv“ Toüto 
yüp 10 xeyalmov ray xalürv. Ei dE T. zepalig Artogei, alaıııov dnur To Aor- 
nov owur‘ 6rı DE neol Tourou Akyeı, dnAov Ex Tüs. NYOEENUeInE KaTaaxevns. 
cell. Schol. ap. Mr.: &v Evi nralocy karl To un telelav Eysıy ayarıny“ Tovto 
yao To zepalaıov T. xulöy. dr BE ent zovrov Afysı, Wikov Br’. TEDosEYya- 
Ou£yns xataoxevjs‘ nüoa yüp adıy N xaraoxeun nuepl Telelag dyanns N. 
BB) ‘Si quis cetera omnia praecepta [legia mos.}] quorum violatio morte mul- 
tatur, servaverit, peccaverit vero contra unum modo, cui itidem- capitis poe- 
na dicta est, non minus capite plectitur, quam si violasset reliqua omnia; non 
prodest illi ceteras leges non neglexisse, punitur propter transgressionem unius 
legis‘ (Jasp. post Gr. Mr. et Stz.: ‘So wie, wer auch nur Ein Verbrechen 
gegen das mos. Gesetz begeht, die gesetzmässige Strafe ‚leiden muss, wenn er 
auch sonst übrigens ganz unbescholten gelebt hälte: so ist, wer arme Xsten be- 
schämt, schon ein Uebertreier d. (sesetzes des Chth. wenn auch sonst übrigens 
auf s. Wandel nichts zu sagen wäre‘). Haec adstrictio, non quidem ex exem- 
plis v. 11., verum inde tuto derivabitur, quod legis mos. vel singulorum praece- 
ptorum migrationi poena dieta est mors Deut. 4, 1Lsqq. 30, 15sqgq. cell. Gal. 3, 
12. (er. ist eben so gut der im Gesetz verordnelen Todesstrafe verhaftet; mit 


Fleiss solche Gesetze gewählt, wa die Schlussfolge besser eingesehen wird in- 


dem die Richter nicht lossprechen hönnen Bme); rediret vero ad .meram eamque 
salis exilem disputationem e cuncessis, nec ab aestimatione rerum plane externä 
vindicari potest. — CC) ‘Legis transgressio non censetur omnium praeceptorum 
violatione, sed qui vel unum migraverit, similis habetur ei qui omnia violaverit 
.. non certe gradu, verum genere. i. e.: non minus legislatoris majestatem 
laesit quam is, qui totam legem singulaque eius praecepta violaverit‘ (Hr. post 
Assrtı.: ‘der Uebertreter Eines Gesetzes hat vor dem Uebertreter aller weiter. 
nichts vous, als dass er nicht so sehr gestraft wird. der Modus ist derselbe, 
nur der Gradus ist verschieden‘). Sane dici debebat quod de quocunque prae- 
cepto. cuiuscunque legis valeret, non casu aliquo arbitriove sed ipsa humanä na- 
tur& subministratum; verum quod gradu tantummodo differant, nimis esternum 
atque exile foret momentum: quid enim praeter gradum decernat in hominum, 
qui omnes sunt, peccatores, meritis et delictis? — Addit Hr.: ‘totius argumenta- 
tionis ratio ostendit, duo ista enunciata y&y. m. &voy. et yEy. napaß. vouov hic 
prorsus loodvvausiy. nam eo quod volebat demonstrato, in fine v. 11. quum pro- 
prie dicere deberet: y£yovas. aavr. Evoy., non hoc dicit, verum illud: yeyovas 
napeß. vou.‘; quo Pr. (in Ed. 3) ita usus est, lac. occurrere voluisse ‘ne quis 
dicat nimis durum videri, eum qui ceteris.. morem gesserit, ob laesam hanc unaın.. 
zrepnfdrug T. vouov annumerari.‘ At talis Zoodvraule non solum a cogitandi 
legibus abhorret, verum incideret etiam nervum totius disputationis: migratorem 
eumque legis esse qui ullo aligquo modo impingat, sponte intelligitur. Quod autem 
illos rooswzoinntes simpliciter dixerat wapafaras, id tam facile ipsi agnove- 
rint,, ut non quidem res demonstratione, verum rei culpa singulari aliquo pon- 
dere egeret. Sensit Pr. ipse, cavere iubens “ne locum nostrum ad meram dispu- 
tationem grammaticam de sola voce repaß. recte adhibita revoces, cui po- 
tius gravissima de prosopolepsiae vitio haud vili pendendo subest sententia.‘ 
DD) ‘Lex evangelica talis est, ut ni tota servetur, tota videa- 
‚tar esse violata. cum enim summa totius legis contineatur in. ca- 


zitate Dei ac proximi, quisquis excidit a caritate, quae radix est to- 


ın Er. Iac. II, 10. - 11% 


tius legis, nimirum totam legem violavit et legis auctorem offendit, 
cui hactenus factus est omnium reus quod, qui semel aberravit a 
scopo totius legis, quod quidem in ipso est aberraturus videatur, 
quoties se dederit occasio‘ (Er); *‘nulla virtus sola nullumque vitium 
solum, sed virtus c. virtute, vitium c. vitio tam arcte cohaeret ut 
qui una virtute, et pluribus praeditus sit, et sic quogue qui unum 
vitium, etiam'plura sirkul committzt vel commisisse putandus sit.‘ 
[‘Keine Tugend u. k. Laster sei allein: wer Eine Tugend besitze 
od. Ein Laster übe, sei aller übrigen fähig u. sie dürfen ihm zu- 
getraut werden‘ Stz). ‘Deus enim omnium legum auctor est. iam 
vero qui reverentiä erga Deum non ab uno deterretur vitio, nec ab 
altero perpetrando deterrebitur dummedo adfuerint incitamenta et 
occasio‘ (Pr); ‘was, nach Jac., GELLERT 80 einfach als schön sagt: 
- Freund, wer kin Laster liebt, der liebt die Laster alle. 
Wer Ein Gesetz der Tugend übertritt, entheiligt in 
dem Einen Falle im Herzen auch die andern mit... 
Doch darfst du Ein Gebot verletzen, so schwächst du 
ja den Grund, auf dem sie alle stehn — das ist tief in der 
menschl. Natur begründet, u. das Weiterumsichgreifen des Bösen, 
das vom kleinen Anfang zur furchtbaren Macht fortwächst, den 
Menschen dem ganzen Sittengesetze Hohn sprechen u. ihn allen 
den daraus entspringenden traurigen Folgen anheim fallen lässt ... 
das und nichts andres wollte Jac. hier andeuten‘ (Gss)*”). Ita 


4 


69) Addit-in not. quod item BaumsanrenCaus. in: Lehrb. d. zstl. Sittenl. 
(Lips. 1826) p. 179. Jac. effatum comparet ‘mit d. tiefsinnigen Lehre des Paul. 
vom Glauben (d.i. der freien frommen Gesinnung)‘, hoc subjuncto judicio: “diese 
paul. Ansicht ist so echt apostol. dass sie ganz auch bei den Andern, dem Sinne 
nach, gefunden wird. denn Jac. 2,10. 2 Pir. 1, 5. 6. deuten auf dasselbe; dort, 
‚wenn nicht Alles im Gesetz erfüllt würde, werde Nichts erfüllt: hier, eine Tu- 
gend schaffe immer die Andre.‘ — — Add. Smr.: Quicunque ‘sciens et volens 
unum praeceptum semper [?] negligat et violet: is sane omnes alias leges etiam 
violasse putandus est‘, np. ‘ratione animi qui caret vero sensu et motu morali, 
simul alienus est a justo et casto proposito, quo opus est ad xt. religionem in- 
genuam‘. Asstı: ‘Wer e. Theil d. Gesetzes. mit Wissen u. Willen übertritt, der 
zeigt dadurch, dass er sich überhaupt nichts aus d. Gesetze mache, u. dass er 
es nicht aus moral. Gesinng erfülle sond. entw. um Vortheil dadurch zu erlan- 
gen od. aus Furcht“ Rossnm.: ‘Wer nur in sofern den vorgeschriebenen Ge- 
setzen nachkommt, als sie nicht mit s. Neigg streiten, sich ab. kein Bedenken 
daraus macht, hier u. da e. Punct derselben, der etwa gerade wider s. Tempe- 
rament od..s. Neigg ist, zu übertreten: der zeigt eben hiermit wie wenig Ach- 
tung er gegen d. Gesetzgeber habe, indem er s. Gesetze blos nach eigner Will- 
kühr befolgt.‘ GörPrerr.: ‘Jac. redet nicht von d. tägl. Schwachheiten, nicht von 
leichten u. geschwinden Fehlern, nicht von. wider Willen aufsteigenden Begier- 
den, sond. von Sünden die man vorher wohl beurtheilt, in genaue Erwägg ge- 
zogen u. sie im Gewissen gebilligt hat. Ein. solcher versündigt sich am ganzen 
Gesetz. 1) Weil er den Grund des ganzen Gesetzes untergräbt u. wankend 
mocht (die Pflicht Gott zu gehorchen als einem ÖOberherrn, einem Gesetzgeber, 
einem Vater). 2) Weil er die Gebote doch innerlich bricht, weil ihn seine 
Grundsätze zur wirkl. Uebertretg d. Gesetzes führen. Er ihut nur das u. 
jenes Gute, weil er an dem entgestehenden Laster keinen Geschmack findet. 

Wäre das, so würde er eben so sehr dieses Laster begehen. 3) Weil es ganz 
vermulhlich ist, dass er auch einmal e. Theil derjj. Gesetze übertreten werde, 
die er jelzt nur innerlich u. im Herzen übertriti. Verändrg der Umstände 
schafft oft Verändrg der Sitten. Wir lassen e. Laster u. wählen das andre. 
(S. Saurin’s Predigt: Von .d. Verbindlichk, gegen das ganze Gesetz.) Jac. schliesst 


118 | CONMENTARIUS 


1) refutantur qui istam rtoogwrtoAmplev levlus fertasse peccatum 
duxerint, cuins veniam facile impetret qui ceteris Dei legibus satis- 
faciat, simulque 2) occurritur universae libidini et in singulis exter- 
nisque haerendi et effieiorum peccatorumque delectum factendi: do- 
cetur, non solum culpam unius praeeepti vielatione contravttam abo- 
leri non posse reliquorum omnium ebservatione (additä fortasse con- 
clusione a maiore ad minus: Könnte sogar die vollkommne Hultg 
d. Gesetzes die Uebertretig Eines Gebotes an sich nicht vergüten 
u. ergänzen, wie viel weniger wird es die Haltg einiger Gebote 
thun können? Bme.), sed etiam, quum omnibus pariter tangatur le- 
gislatoris auctoritas, adeoque unims iam migratione facile declaretur, 
hominem in fis quoque quae legi coiivenienter fecerit, non pietate 
sed aliä quacunque causd fuisse ductum, pernieiosissimam tali arbi- 
trio introduci Hcentiam, quae omnem veram pietätem non possit non 
exterminare, uno vbo: ne in uno quidem, si vel levissimo, impune 
sperni divinam maiestatem, quae vel in uno eoque levissimo spectari 
admittique' possit ac debeat. Porro 3) vitae moribusque applicantur 
Judaeorum satis idonea proverbia, quae vero quo magis iactari exagge- 
rarique solerent, quo frequentius a genuino sensu usuque detorqueri: 
eo aptius vv. 12. 15. ad verum suum momentum retocata sunt, of- 
ficium np. 'multo interius sanctiusque novae religionis modum me- 
tiendi; qui nexus aptissimus sententiam ipsam haud parıum commen- 
dat. Denique 4) exprimuntor, ut saepius ap. nostrum, diserta ipsius 


Xti mandata de legum singulatim moss. observatione Mt. 5, 19. 28, - 


2. quae ab accommodationis quae dr. criminatione satis vindicantur 
crebris et disciplinae priscae emendationibus et Pharisaeorum casti- 
gationibus (ut 5, 21 qq. 15, 10 sqq.). ‘Der Herr hat allen Ernstes 
so gesprochen u. mit vollem Recht. Nichts Heilloseres als wenn 
d. Mensch selbst wählt zwischen Gebot u. Gebot, zw. Dogma u. 
Dogma. Nicht d. Buchstabe u. d. Werk macht selig, sond. d. Geist. 


Durch ihn erhielt auch das weniger wesentl. Gebot u. der weniger 


wesentl. Lehrsatz Bedeutung. Nicht Menschenhand, selbst nicht 
die Hand des Menschensohnes durfte Mosis Geseiz aufheben. 
Gott selbst hob es auf, indem er die Juden trieb die Xsten auszu- 
stossen u. indem er durch den Untergang d. Tempels u. d. Staates 
s. fernere wirkl. Beobachtg unmöglich machte. Das ist d. Sinn u. 


.d. Bedeutg d. Wortes Jesu (Mt. 5, 17. 18): Ich bin nicht ge-. 


kommen d. Gesetz aufzulösen sond. zu erfüllen; k.Jota 
vom Gesetz soll untergehn, bis dass alles erfüllt ist“ 
(Theoll. Annalen, Cob. u, Lpz., 1831, III, p. 103 sq.). Ita profecto 
satis excusatus est Ap. adv. Son. ("überh. geziemt es dem Ap. nicht 
den jüd. vouodıdaoxehog zu machen, den rigiden so wenig als den 
laren‘ Annalium thh. noviss. 1. c.); et intelligitur etiam, summä opus 
esse cautione in admittende intptum criticorumque trito perfugio: 
diei tantum moralem legis mos. partem eaque nonnisi transferri 
ad legem Xtianorum moralem ett. 


———— 


vornäml. nach dem ersten Grund, wie aus V. 10. erhellet‘. — Cave tamen, ne 
peccata imbecillitatis temeritatisve eleves ac spernas; eo facilius decipient eri- 
pientque, quo leviora ipsa videantur. 


- 


1N Er. Iac. IL, 10-13. 119 


12. 13. Vos igitur, in tam facili voluntatis div. migratione, 
eo modo totam vestram vitam, dicta non minus quam facta, con- 
Jormate, quo decet oportetque eos uti gui secundum legem suam . 
xtianam, ex ipsä löiberalitate suä sanctiorem ac severiorem, 
se quoque’ipsos aliquando tudicatum iri seiunt ac tenent. Nam- 
que iudicium misereri mitigarique nescium ei imminet qui ipse 
misereri nesciebat, nec nisi misericordia quasi gloriabunda 
vincet iudicis severitatem. 

Concludit cohortatione, quae’quanguam dovvd&zwg addita transi- 
tum parat, non tamen (Wrsr. Sur) exordium_dici potest novae se- 
ctionis. *Quum ne singulare quidem praeceptum impune negligi pos- 
sit, totam vestram agendi rationem ad omnes omnino leges divinas 
et inprimis ad mutuae caritatis legem componite: nam immisericor- 
des gravi olim et severo supplicio afficientur‘ (Pr). *Damit ihr si- 
cher kein Gebot d. Sittengesetzes übertretet u. freudig einer künft. 
dlechenschaft entgegenblicken könnt, so redet uw. handelt immer 
dem gemäss, was das euch zur wahren sittl. Freiheit erhebende 
Chth. von euch verlangt.... Vor Allem aber seid liebreich gegen 
eure Mitmenschen‘ (Ges). 

12. Oürw... wg dıa vouov Eievdegiag ueAAovreg xpiveodai] 
ita ut futurum iudicium semper recordemini (ubi tamen non opus 
est ce. ScH. ueAlovrac cogitare “animo praesagiente curantes ac me- 
ditantes‘, quang. "ueAAeıv cognatum est vbis ueleı, uelouaı; nec 
iure Scunk. negat wg ad oVrw referendum esse quia ceteroquin 
oti uelkovres dieci debuissent). Ipsi quoque, quanquam lege mos. 
exsoluti, iudicabimini - extremo die - fıa vouov] per i. e. secun- 
dum legem, ‘vi ac iure legis' (Sch), adeoque minime exleges estis; 
‘beneficium legis* cogitare hoc *quod qui eam servaverint ... non tri- 
stem iustitiam, sed serenam clementiam Dei sunt experturi‘, impe- 
dit consilium deterrendi, ex quo vchl. 4200» non tam absolven- 
tis et liberantis evangelii sententiam sperantes (Mich), quam dalmna- 
tionem poenamque caventes inducit. /udicabimini ex lege liberta- 
tis (vd. [ad 1,25] p.%8sqg.) quae in quantum liberalior, in tantum etiam 
est severior religiosiusque servanda: ubi non solum externa actio 
decernit sed dicta etiam animique sensa expenduntur (Mt. 5, 22#qg.); 
ubi vi sıvsuuarog mosaicae Ödovieig atque 77 000xi oppositä ‘ex 
rrooaıg&osı 2levdtog jam omnia xald x. @yada Eoya continuo 
studio se produnt‘ (Smr.; Schol. ap. Mr.: oUzw TO &yadov Eoyale- 
IE WC un dno vouov Avayxalöusvor aAA audaigerorı); ubi 'longe 
severius subibunt iudieium‘ znAıxaurng aueAnoevreg owrneieg (Hehr. 
2, 3) non effugiendum nisi liberalitate erga alios. Bipartitä, co- 
hortatione: Aaksire .. moLeire] doctores singulatim compellari: 
‘non solum_vbis docete sed exemplis‘ (Sca. ell. Mt. 5, 19. p. Su. 
ell. 1Cor. 3, 4. 1 Io. 3, 18), dissuadet nexus; imo alterd parte com- 
prehenduntur disputata adversus universam linguae temeritatem (1, 
13.19 [ad q. 1. vd. p. 62 sqq.] 26. 2, 3, 8) - quo sane etiam pertinent 
(2, 14sqgq.) quorum mores et vita dietis haud respondent - alterä 

13. Oratio traducitur ad necessitatem operum singulatim bene- 
ficentiae denuo (1, 22. 27) uberiusque inculcandam. A lege, quae 
ipsa liberalis etiam erga alios liberalitatem flagitat, alienissi- 
mus est ‘O um woımoag &leog] Immisericors i. e. inhumanus. Affe- 


120 CoNMENTARIUS 


etus misericordiae in tantum subest- humanitati et beneficentiae, ut 
voci non demum ex hebrr. rn, "or, rn“ [p. Gr. plerique] sensus 
succrescat benignitatis - quippe aliis non solum bene facientis sed 
etiam bene cupientis) - (“omnigenum officium humanitatis et amoris 
erga alios® — pılav3owrsia Me.; ‘Liebesdienst, liebevolles Betragen“' 
Asarı; ‘benignitas et liberalitas, in iis rebus versans quae sunt ex- 
tra publicas tabulas, propterea quod ratione et intelligentiä teneri 
possunt non manu. Mt. 9, 13. 12, 7. [ubi ex Hos. 6, 6. opp. äleosg 
et Yvoia] 23, 23 [ubi inter Bapdrega Tod vönov appellatur &1eog 
medius inter xgioıw et sıiorıv]. EAeog rroLeiv Gen. 24, 12al. [10917 0] 
non: -erogare aliquid in unum alterumque egenum atque mendicum, 
sed: denignitatem et humanitatem quocunque modo ezercere in ho- 
minem quicungue sit, ob eam ipsam causam quod is homo sit‘ Sch). 
Praeterea ideo etiam haec potissimum virtus appellanda erat, quod' 
ea personarum acceptione quippe iniquitate in pauperes facil- 
lime migratur. — Qui ipse immisericors est, ei etiam ‘AH xpioıg avl- 
Aswg] sententia sua feretur immisericors i. e. ‘de severitate legis ac 
summo iure ne tantillum quidem remittens': imminet poena certa re- 
missionem non habens — si vel ceteroquin habeant quae sibi gratu- 
lentur, ut fidem (2, 19), miracula (Mt. 7, 22 q.) ctt. Pnav.: Kor- 
ag‘ n xdheaıs. wg &v To edayyellp’ xal eig xoloıv oüx Foyerat, 
rovreorıv ov »olaLeraı. — Finit contrariä sententiä: Koraxavyä- 
rau EAsog xoloewg] “beneficentia de damnatione triumphat: eam non 
metuit. non potest Deus damnare suae bonitatis imitatores* (Gr); ‘mi- 
gericordia quam aliis impertimur ... non expavescit poenas Dei, vel 
mitigat Dei iudieis sententiam‘ (Kur). "EAeog] A) Dei (cuius sit xol- 
very v. 12. et zofoıs v. 13), quae “cmphatice ut gloriabunda i. e. superior iusti- 
tiä et rirore repraesentetur I. sns.: ‘ei qui misericors est non esse metuendam 
Dei iustitiam s. vindictam, sed si cetera recte habeant, potius expectandam eius 
misericordiam‘ (Wr. p. 1,Cırrsuı. prob. Bue), ut igitur maior et efficacior Dei 
virtus sit &.eos quam xglors. Contra nexum, nullo sententiae Incro. 3) Homi- 
nis, Tov rroınoavrog EAeog. “Benignitas virtus est candidior ac 
sublimior quam xoioıs, iustitia, .quae suum cuique tribuit Mt. 2, 
23. Benignitas enim est hominis boni, qui prodest quantum potest ac 
plus quam par est, in aliorumque commodum et gratiam de suo iure 
quantum licet ac nescio an plus quam licet, multa mullis concedit, 
dolores, inimicitias, iniurias. Vir bonus igitur, qui non summo iure 
cum aliis contendere solitus erat, nec ipse ius tantum obtinebit ac 
merita reportabit, sed summa clementia atque benignitas in ipsum 
profundetur‘ (Scu). Cur c. Hr. Abstr. pro Concreto dicatur, non 
sufficit quod sententia hoc etiam modo exprimi potuisset; eodem 
tendit Knp! nooswronorie (ut Ps. 85, 10-12. Ies. 59, 14. 1 Cor. 
13, 4sq.) quae tamen potissimum inest in vbo Koraxavyäcdaı] se 
quasi iactare contra aliquem (3, 14. BR. 11, 18) i. e. se poten- 
tiorem, excellentiorem praedicare. Quod quum de xgioes divi- 
nad nonnisi in bonam partem diei queat, n. l. non mere superio- 
ris sed eius est qui etiam bonä& suA causä fretus de futuro iudi- 
cio gaudet, gaudere certe potest (*die Menschenliebe besteht vor Ge- 
richt freudig‘ Mn.; die Barmherzigk. rühmt u. freuet sich des Ge- 
richts GuasnH.; ‘es trotzet die Güte dem Rechte‘ Scn). alienum est, 
si vel a Subst. auy&vog ordiendum esset, Aasrıı: widerstreben 
(gleichsam sich mit d. Nacken wogegen lehnen). Sensum recte 


ıs Er. Iac. I, 18. 121 


expresserunt OEc.: xaraxavy. üyri Tod vırd, zaraywrilerai, ATTau- 
ßiAvveı, Schol. ap. Mr.: 7 yao EAenuoovvn Tods xadapwg adıny 
Eoyalousvovg Efagnaleı Tg xoAnoewg, &v ao T. xOLOEWG TrapL 
ro Jooro Eorwoa zo Baoıkıxa‘ ”) Bo.: ‘snperexaltat misericor- 
dia iudicium i. .e. superponitur misericordia iudicio. in quo inven- 
tum fuerit opus misericordiae, et si habuerit forte in iudicio quo 
puniatur, tanquam undä misericordiae peccati ignis extinguitur.‘ Nec 
admodum interest utrum nectas c. Agastıio: ‘Bine harte Sentenz 


‚spricht es aus über den, der nicht menschenfreundlich handelt, die 


Menschenliebe hingegen entwaffnet den Richter‘, an c. Bua.: 
‘Nichts wird den Menschen v. der sonst verschuldeten Verurtheilg 
befreien, als die Annehmg der göttl. Erbarmg durch Glauben u. 
Nachfolge‘. De xgiosı eiusque ad Xtum Xtianosque ratione vd. ad 
Io. 8, 172g. 


-  Dietum sententiose... Subest hebr. haec formula beBn2 von TOT quae 
tunc, ut videtur, in proverbii consuetudinem venerat. Ap. Lxx xavy. et xarı- 


xuavy. vbis O9 et vos respondent... Eadem sententia magis perspicue enun- 
viatur Prov. 17, 5. 'O ?nuomlaygvılousvos &lendmoeraı. et Mt. 5, 7. Beati sunt 
misericordes, nam ipsis misericordia #ribuetur. Sed utraque ‚haec Jac. vox illu- 
stratur sermonibus Xti Mt. 18, 23-35. 25, 34-46; ac si Jo. audimus et P. (1 Jo: 
4,17. 2Tm. 4, 8. 1 Th. 1, 9sq. Ph. 8, 20) peculiare id quidem et proprium 
veri Xtiani est, ut T. nu£lpav T. xoloews et T. Zruıyavelay T. xuplov non modo 
secure et intrepide sed etiam laetanti animo prospiciat atque expectet' (Knp). 
‘Benignitas hominis praevalet iustitiä, et habet quad contra’ istam glorietur ac 
minime reformidet 119 u&llovoav öpynv anoxalvg. Hvar. nam si nos oldauer 
ayıdEvaı T. AVIEWTOIS TR NEPANTWUCTE aUToy, quanto magis parens coelestis 
condonabit nobis nostra delicta?‘ Mt. 6, 14sq. 7, 1sq. Sir. 28, 5. cell. Tit. 3, 5. 
Dan. 9, 18. Bar. 2, 19 (Scan). ‘Confero Tob. 4, 9-11. 2lenuoouvn &x Jara- 
rov bveroı x. oUx Bü eiseidelv eis To 0x6T0S  dwpov yap ayadov korıy ... 2vo- 
zu0» 100 Viplorov (SmL). ‘Diog. L. 2, 14. Anaxar. 0 Ilepıxins naoyyayer aü- 
zöv Int To dıxaornoıov, dsedbunxöra x. Aenıöy Uno v600oV, ste 2lkp uüllor 
n xolocı apesivar... Bereschith R. 26, 14. al. opp. mensura iudicii mensurae 
misericordiae. los. 2, 12° (Wrsr). °Similia dieit Demosth. adv. Mid. p. 547. 
Ovdels yag 8orı Ilxaıos rvyyareıv ÜBkov, uw undeva Elsovyroy, oddh ovyY- 
yyouns, av dovyyyauovov‘ (Hr). 

‘In comparatione loquitur: Sint duo, alter ad exactam regulam iustus, ut 
nihil male designet, neminem laedat, nemini inferat iniuriam, deinde maleficos 
etiam puniat districto iudicio; at calamitate miseri nihil moveatur ut vel consilio 
vel auxilio adsit. alter infirmitate aliqua carnis superatus in aliquod crimen laba- 
tur, animum autem habeat misericordem et proximo inservire paratum: is priori 
longe praeferendus est. et fere huius mundi divites, iustitiä suä et vitae inno- 
centiä freti, divitias suas nec vi nec fraude partas, utinam vere! geloriantur ac 
iactitant, ceterum erga proximos quamvis calamitosos vix unquam affectu mise- 
ricordiae commoventur. hi etiamsi tales essent quales sibi videntur et aliis vi- 
deri volunt, vere iusti non sunt: alteram enim partem iustitiae non habent, de 
qua David dieit: discede a malo ac fac bonum! habet enim iustitja adiunctam 
sibi beneficentiam, quae est benignitas et liberalitas in proximos. -deinde non so- 
lum non aufert aliis sua, sed insuper quod suum est cuique tribuit. et philoso- 
phi docuerunt, eos non esse iustos, qui ab his quibus infertur, si possint, non. 
propulsant iniuriamz; quique non defendant nec resistant iniuriae, si possint, tam 
esse in vitio quam si parentes aut amicos aut patriam deserant. hi np. a bene 
faciendo avaritiä et habendi cupiditate retrahuntur, quo studio impediti, quos 


70) Add. Sibyll. 2, p.’ 224. ed.’ Dall.: dvera &x Savarov &.eos, xoloıs Ön- 
ör’ &v &9y. Testt. XII Patr. p. 641. &yere edonlayyvlav xaurı mavıös av- 
IHoorav dv Ülı, Tva za 6 xUpios eis üuäs onlayyvıadels Elenon ünüs, 
Iudaei de duplici in iudicio mensurd loquuntur, Audicii et misericordiae 
(ırnm et Donym no). 


122 CONMENTARIUS 


tuerl debent, deserunt. quid autem refert, aladrationem iniustitiae respiciag, sua 
homini auferre aut non reddere cum deheas ? hominem occidere gladio aut fame 
necare quum alere possis, quid interest? superat ergo, inquit lac., misericordia 
iustitiam. non quod iustitia sine misericordia esse possit: hinc summum jus 
summam iniurıam esse dixerunt; sed humano more iustitiae vocabulum usur- 
pat‘ ctt. (Zwer). 

‘Ad legis ev. normam non solum facta vestra, verum etiam sermonem et 
animi cogitationes componite, ne quid unguam sit quod a proximi caritate dis- 
crepet. lex est libertatis, non quod per eam liceat peccare, sed quod ev. caritas 
ultro impetret a volentibus quod leges bumanae metu poeuarum extorquent 
a nolentibus. ad hanc itaque legem vitam omnem componite, summum laturi 
praemium si quod praescriptum est praestiteritis, contra gravissimas daturi poe- 
nas si semel excideritis ab eo unde lex tota pendet... Qua froute petet a iu- 
dice Deo misericordiam, qui servus in conservum se praebuerit immisericordem ? 
quo ore postulabit a Deo diligi qui proximum suum non diligit? si vis iadicium 
nancisci dilutum misericordiä, fac te praebeas misericordem erga proximum vel 
peccantem vel egentem. atque in hanc sane partem praestabilius est defle- 
ctere, ut misericordia quam iudicio nitamur. cum enim pene totum sit miseri- 
cordiae div. quod habemus, magis quam iustitiae, potius annitendum est ut Deum 
misericordem quam ut severum experiamur‘ (Er). 

Lectionis varietas. IJ) Lectio AC all. av£leos receptae arilews suppar 
ap. GRiEse., potior ap. MırLr., asterisco commendata aKnp., recepta a LacHm. 
est quidem vcblum andy. (= avelens quod et ipsum etiamnunc a nonnullis re- 

udiari docet Pass. in Lex.), tamen satis defensum et fiuitimo zzoAvflcos ap. 

xx et nostri |. annominatione. Non quidem eam tollit receptum; verum faci- 
lius hoc illi substitui potuisse videtur quam vicissim. Utut enim NTiarziy. ayl- 
Aewg (ab flrog, }Ragos, propitius, serenus) aurem librarii facile poterat offendere, 
vix tamen Grammatico, si vel de personis dici soleat, linguae contrarium (Gss) 
adeoque alteri posthabendum visum fuerit. II) Kal ante xaraxauy. omitt. plu- 
rimi Cdd. et Yi . (inter quos ACG et Syr. utr.) probb. Mırx. Bene. GRIESB.5 
videtur potius nectendi studio deberi quam ‘minus intellectum displicuisse atque 
pro lubitu varie mutatum esse‘ (Scu) quod certe inde non licet suspicari quod 
‘pro eo habent plerique vel zaraxavuyäraı re vel dE“ [quod etj. Lıcnn. inseruit] 
“vel yag.“ Nec, si genuinum esset, interpungerem xaf‘ ut ‘cum plures loci lau- 
dantur, alterum alteri videmus annecti Hebr. 1, 10,* ut sint ‘duo lemmata huj 
vus diversae sententiae ex apocrypliis quibusd. prolata‘ et xoloıs prino l. tudichum, 
secundo stustitiam .significet; simplicius verteres s. c. plerisque: atqui, autem, 8. 
atque — nonnisi: ex sententiarum ratione. Universam librorum fluctuationem 
satis ingenioseMr. ad xaraxavy& ı€ revocat, quod vb. inusitatius zazexavydzas 
mutatum varios nectendi modos dederit. Audacior visus est Prv. Lectivnem A 
et & all. Cdd. xaraxavyaodo dE (efficite ut per beneficentiam triumphetis de 
damnatione) Sch. confictam conjicit ad zavyaosw dt 1, 9; certe Srr.7!) nou 
tuetur qui “sensum haud incommode explicuit: eztollimini per misericordiam (bh. 
e. si misericordiam facitis) super iudicium‘ (Wın.); item VuLe.: superexaltet vos; 
quem adeo legisse xatavyäraı cervicem erigit (Corn. ALar.), refutat, quod vbum 
‘sest nihili‘ (Wr). 

— ‘Mirum sane est negolium aut foedum potius, cum xt. religionis prae- 
cipua vis opposita sit exili Julaismo et yıxgoloylaus quasi sacris, tamen Ati. tam 
cito descivisse ipsos a xt. relig. indole et contrariam fere doctrinae Xti atque 
App. sententiam praelulisse, qua phrasium et vborum religionem sanzerunt 
neglectd internd animorum virtute, .. Didicerunt peıfectiorem doctrinam ut a se- 
dulitate judaicd sanctulorum vanorum alieni essent, tamen eo lapsi sunt ut reli- 
gionis pracstanliam formulis statis et descriptionibus quae auribus et oculis sub- 
' sint melirentur: a quibus qui loquendo et intelligendo absint, pro non Xtia- 
“nis, pro haereticis habendi statim sint et, quasi zelotarum judd. socil 
instent, mulctandi, morte afficiendi‘ (Sm). 


a W so ohal RN PX 


ın Er. Iac. IL, 18. 14. 123 


IH) 2, 14—2%6. 


Omnium minime beneficentiae officio detrahere debet fides. Ea enim, nisi 
opera accedunt, frustra: celebratur 14. haud secus ac si summae hominis indigen- 
Hae meris volis verbisque succurrere volueris; 15. 16. quae eius vanitas 17. inde 
probatur, quod fides nequit demonstrari nisi operibus 18. quod quantumvis recte 
habeat , nihil tamen praecipui est, quippe ne a malis quidem geniüs prorsus alie- 
na 19. quod denique - si quis ulteriorem probationem fortasse desideraverit 20. - 
ctiam in celeberrimis fidei exemplis, Aorahamo et Rahaba, eminuerunt opera. 
21-28. 25. Itaque effectäs potius probulionem div. salutemque parant 24. fides 
vero ipsa per se spectata comparabilis est corpori inunimo. =, 

14. Numquid utilitatis afferre potest, frutres mei, 3 quis 
Jidem persuasionemque xtianam dicat se habere, opera vero 
xtiana kabeat edatque nulla? Potestne sola fides eum salvum 
beatumque reddere? 


Cohaeret per vv. 12. 13. eum 1, 22. 27; vd. ad v. 1 [p. 90). “In 
illustrandäd convertendäque ad usum sententi&... jam porro sic ver- 
satur ut de indole et natur& verae fidei lesu Xto. habendae disserat, 
quippe quam sterilem esse non conveniat sed quae fertilis sit fru- 
- gumh. e. virtutum quibus in conspectum lucemque proferatur‘ (Kup): 
‘exhortatus ad benignitatem in omnes nullo discrimine fratres, ne- 
cessitatem talium operum ostendit ex periculo absque iis non obti- 
nendae salutis® (GT) “potestque inferri haec pars ex superieri sie: 
iudicium sine misericordia erit ei qui non fecerit misericordiam, ni- 
hil ergo cuiquam proderit in Dei iudicio, habuisse fidem sine ope- 
ribus, at sunt opera misericordias quae fides ipsa facienda praeserl- 
bit (Esr). Ä 

a. I to opehoc} “quae utüitas? np. ad salutem aeternam, 
ut 1Cor. 15, 32; pro eod. ovd&v eluı dixit P. 13, 2 (Gr) ell. 13, 
3. ovder woehodner (dav Ayarınv un &%w); explicatur vbis Mn 
Övvaraı 7 niorıs 0W@ouı adröv;] “numquid poterit fides salvare 
eum? Interrogatio haoce efficacissime negat. Dlud 3woaı] sal- 
vare, ut plerumque in NTo, est ad vitam aeternam aliquem perdu- 
cere‘; vd.ad1,21 [p. 60]; elevant sine eausa qui ec. Ma. nolunt &9 unice 
referri sed amplissind signif. cayıi, suis commentis indulgent qui vertunt: 
moralisch, glücklich machen (“der Begr. von: ewiger Seligk. muss 
hier ganz entfernt werden‘ Acsrı). ‘FH niiarıc) “Ades illa quam 
vos habere dicitis® (Bz; der, dieser, e. soleher Gl.), quam non Aa- 
beri revera sed dic; tantummodo et iactari (A&yn Tig Eyeıv- quod 
‘gr. etiam dixeris rziorıv Egeiv, idem loqui, Glauben im Munde füh- 
ren‘ Knr), inde apparet quod "Eoya un Ey] nuda est operumque 
erpers ; — quam tamen vim Artic. nexus demum sententiarumque op- 
positio subministrat, nec abest ab altera versione (Lru. Acgsrıi all.): 
Was hilfts dass jemand sagt er habe den Glauben u. hat doch 
die Werke nicht? kann ihn der Glaube (n niorig uöyn Pr) selig 
machen? ”Eoya] nicht alle Hdlgen u. Verändrgen sond. gute, 
rechtmässige (Bme). 

Loquitur de fide per Xtum Deo habendä (v. 1. el. 19. et 1, 3), quae ss 
vel non solum cogitata sed etiam praedicata et jactata sit (Adyn sc. intra se GT.; 
sich selbst überreden u. einbilden, auch wohl gegen andre vorgeben u. behaup- 
ten Bme), eius quoque esse potest qui, se ipsum cognitione et agnitione suä de- - 
cipiens, “intra se cogitet: opera quidem mea non recta sunt sed fides recta est,_ 


ac propterea de salute non periclitor‘ (Gr). Add. Kne.: ‘Fides sane, quae in 
animo et nascitur et habitat, pie factis prior factorumque effectrix est; at talis 


124 CONKENTARIUS 


fides, cui facta non respondent vel quae, si potestas datur, se non profert foras, 
non est vera fides sed imaginaria, ficta, simulata ... fidei nomine plane indigna: 
ex quo fit ut ea hominem salvum reddere nequeat.‘ Vd. ad calcem cp. [singula- 
tim sub 11) et 1V)] disputata. ’ 

Ceterum recte vidit GBs., constructioni Scul@nae zf rd Öpelog accipienti pro 
rt Toüto öy. (q. d. rl owelos zö 8aw rıs Akyn 8. td Afysıv tıya) iure contra- 
dixisse Fritzscn. I. c. (wie hier die Worte folgen, kann rö aus allbekannten 
grammat. Rücksichten nur zu öy. gehören). Nec confutatus est secundis cüris 
p- 211sq. Mira sunt argumenta, ut: Es ist wohl grandis quaedam inlantia, nicht 
wissen, was ıl og. heisst, was od. wozu nülze? et: so das Lat. quid hoc opus 
est? dp. entspricht ganz dem opus der Latt. wenn dieses nütze heisst. Attendi 
potius debebat 1) Subst. gen. neutr. quod si vel Adjectivo et Adv. reddi qneat, 
servat tamen Substantivi constructionem (etj. 11. 1. zö dir’ av eins Oyelos Tuiv 
&v90d’ wv; Aristoph.; Ti oLv Opehog nuiv ol doyuanızol; et: ıl Tour’ Oyeloc 
evrois; Sext. Emp.; z/ 00. Öyeios ww Euades; Zen); 2) quod certa utilitas 
inducitur, quam np. haud pauci temere sibi informaverint (welcher s. welches ist 
.der Nutzen), ubi quum non tam qualitas quam veritas momentum faciat, cur 
tandem dici debuisset: 20109 dorı Br Ögpeios, Ei 7l.? omnium minime DE WETTIUS 
concedet versioni suae 1 Cor. 15, 32: ‘was habe ich davon Nutzen?‘ subesse 
Lance constructionem: ei 2Ingiouaxnoa, Ti nor 76 (sc. ISnaouaynjoaı) Oyelos; 

Vulgaris interpunctio cur mutetur, causa deest. Nec enim duplex apodosis 
habetur quarum altera praecedat, altera sequatur protasin (Frrz. I. c.: zit zö 
ögp., dd. uov, day nlarıw Akym dis Ey. Eoya dl un iyreı, un düv. 7 nılor. oüoaı 
@Urov;), nec protasis ex insigni orationis vehementia in apodosin rapta (Sch. 
p. 213: zl 10 dp. ddeApot uov; 'Eay nlorıv Akyı ls Ey. Eoya di un En un 
duy. — aürdy;). Certe Mt. 5, 18. nec cum hoc glossema, nec cum illo alteram 
apodosin recte dici, monstrat ipsa loci sententia. G»s. vero, utut a Fr. sibi 
persuaderi passus, in versione tamen sensum potius quam duplicem apodosiu 
reddidit. 

15-17. Si v. c. e vesträ societate frater aut soror non satis 
vestiti incedant deprehendanturque destituti diurno victu, di- 
cat vero üs alius quis vestrüm piis blandisque verbis: abite cum 
pace divind, calescite vestitu et saluramini, nec detis vero üs 
quid eorum guae necessaria sunt corpori sustentando: numquid 
verae utilitatis afferetur egentibus? Ita etiam fides guüe operi- 
bus destituta sit, mortua efficiendaeque saluti impar est ipsa 
sola atque per se, tota quanta est. 


Mera verba esse monstratur exemplo ipsä praecedente tracta- 
tione subministrato. ‘Homo inducitur inops carensque victu et vesti- 
tu necessario, cui tamen a beatioribus amicis, nihil datur quo frigus 
duramque famem depellere possit‘ (Kur), cui A0yw tantummodo et 
yAwoon nec vero &v &0y@ x. dAndeig succurritur (1Io. 3, 17sq.). 
JE] "tam vero, atqui; est declaratio ab exemplo Xtiani qui ita agat 
uti iam describitur. ab uno exemplo facile licebat similia pernosce- 
re‘ (Smr): est oppositio sententiarum in tantum non plena et pressa 
ut in appositionem vergat.’”) 


15. 16. AdeApög 7) adeApn) ‘vestrum aliquis, vir aut foemina 


72) Ad hance normam exigenda sunt, quod sit transitiva (Hr), ‘ut plurimum 
nonnisi transitiva et copulativa‘ (SchH.; qui tamen I. c. p. 228. adv. Farz!! (p. 18): 
‘steht um e. Beispiel anzuführen, wo noch häufiger yag. S. MATTBıaE zum Eu- 
rip. P. VII. p. 377. notavit: “was Sch. aber dem Marta. nicht gelten lässt, 
so wenig als dem Nor». die 70 Bdtgen welche er der Part. 7, u. ScHLEUSNERN 
alle die 30 welche er dem xal beilegt‘); ‘sieht hier für yao. S. Passomw unter 
d. W. u. Hram. ad Pig. 845° (Guns). ‚Cum B et 9 all. Cdd. atque aliquot Vss. 
omittere (quo inclinat Don) vetat” ipsa difficultas Particulae, quae quomodo in- 
ferri potuerit nemo facile dixerit. 


ın Ep. Iac. I, 18.16. | 125 
Xtiani,. quibus ante alios propter sacrorum communitatem succurrere 
fas est‘ (Hr). Eos ponas inopiä premi. T& &nırndaıa T. owuarog] 
quantum satis 8. necessarium est corpori: necessitates corpo- 
ris sustentandi (v& avayxaia Gloss.; singulatim z& rupög zoognp 
c N > \ > \ ’ oe 
Gouodıa Sum.; &popudg eig Töv Biov dixit Xen. Mem. $, 12, 4, 
necessaria vilae .praesidia Cic. Off.1,8): alimenta et tegumenta, 
Öiereogpai et axenaouere quibus doxso9noöueda 1 Tm. 6,8. Vox 
ipsa (sec.;Burrm. ex Zrri vade), NTioriy., usitatissima est et ap. 
Grr. et in .Apocrr. vd. Wrst. atque Kyrx. et Beetscnn. in Lex.. 
Comprehenditur quod per partes dietum erat. T'vuvoi] “male vestiti, 
usu huius vebli ap. scriptores cum sacros tum profanos. frequenti. 
ita.Hes. Opp. et dier. v. 391. yvuvov onesigeiw, yvuvöv de Bowreiy, 
‚eumque imitetus Virg. Georgg. 1, 200. Nudus ara, sere nudus, h. e. 
eo anni tempore quo calor satis magnus fuerit ut superiori veste 
‚possis carere. vd. Act. 19,16. ubi yuvuvodg est vestibus dilaceratis. et 
lo. 21, 7. ubi ö &rtevdürng est tunica inter indusium atque pallium 
media‘ (Hr). add. Iob. 22, 6. ubi Day a2 drr. detrahi. Aet- 
zöuevor TiS Epnusgov (— dp’ nuspav) zeophs] - Toopnv xad 
nusoav dixere Comici Alexis et Antiphanes. Grr. intptes Dan. 1, 5. 
To ng nusgag xas° nusoav. et Phil. in allegoriis: zö zjg Nudpas 
eic nusvav‘ (Gr) - destituti victu a) guotidiano (“quo per singu- 
los dies vitam sustentamus’ Pr), b) diurno (“qui ne habent quidem 
alimentum quod in unum diem sufficit‘ Mar), c) hAodierno (*eius 
diei qui nunc agitur‘, ita ut “non habeant unde urgentem famem de- 
-pellant* Hr.; cell. Aristid.i 70 eig nv Eniovoav un uEvov, &pnus- 
.00v): pro vari& formulae latius patentis applicatione. Fames vero 
et nuditas recte diei possunt c. Gr. omnes calamitates complecti, 
ad quas vita hum. patet et quae aliend ope facile sublevari possunt, 
ut Mt. 25 extr. 
_ De vb. Aeineodaı vd. ad 1, 4 [p. 15]. Vbi subst. cum Part. compositioni 
(vd. ad 1, 17 [p.50] et quae coutra Fr. notavit Sch. I. c. p. 229-32), non qui- 
dem ubique singulari vi dietae nec tamen etiam ubique eä destitutae, nostro |. 
suum pondus tribnere, suadere videtur plenior oratio: yvuvol Unaoywoı x. 
Aeınöusvor @0ı. Certe exterminandae voci &0: non sufficiunt BC paucique rell. 
“Yndoy. ‘bedeutet e. wirkl. u. beständiges Sein u. ist der Vorstellg od. dem Vor- 
geben entgegenges.‘ (Bmc. qui etj. ad sqq. haec notat: d. Umschreibg zeiget e. 
dauerhaften Zustand e. anhaltenden Mangels an, additque argutius quam verius: 
:d. Wort bezeichnet Leute, die nicht ihre Nahrung versaümen u. verlassen, sond. 
v. derselben verlassen werden d. i. aller Mühe u. Arbeit ohnerachtet k. Un- 
"erhalt zuwege bringen können); ‘significat in promtu, praesto esse ... Aeızöue- 
vol slcı ac Asinovrau ita differuut ut: sunt qui indigeant, atque: indigent‘ (Son. 


qui idem notavit xadmuepoßlovs comparatos a GT. Wrst. all. aliud quid esse, 
ap. feitra sollicitudinem futurorum in diem viventes‘). 


Nü prodest aliquem vestrim üs vba dare, si facta addere ne- 
gligitis. Einn de vıg... un dare de] Transitus a Sing. ad Plur. 
et illius vi collectivä et affectu excusabilis, excusatior videtur ipsä 

re: alloguium aptius singulis tribuitur, datio communis est, officii. 
‚"Ynayere &v eienyn, Ieguaivecde x. Xoprabeode] vivatis felices, 
calefiatis et saturemini. "lud Unaye &v eionvn, vade in pace, osten- 
dit, quae hic efferuntur Modo Imp. esse precativa s. optativa.. Ei- 
onvn, paz, ex hebr. Eiswj res prosperas significat, itaque Urraye dv 
‚eig. ut hic, aut örr. eig sionynv ut Mc. 5, 34., aut nrogelov eig 
eig. Lc. 7, 50. 8, 48. signif.: dene tibi sit! quod deinde hic aqq- 
vbis specialiter et accommodate ad praesentem eins hominis, qui con- 


126 ÜONKENTARIGB 


spicitur, nesessitatem explicatur: habeas unde te. vetins!: habegs unde 
te saties! nam Jepuaiveodar, caleferi, hie ıwst vestiri, ut, Job, 32, 
20° (Gr). Impp. ‘pro Optatt. accipiendi sunt. nam in :bonis..votie 
versatur res. illüd ergo: yogr. satiamini erit:: velim ut satiemini, 
opto vobis alimenta; alterum: Jepp. opto ut calefiatis, apprecor ‚ve- 
bis calorem, et quia Yegu. calefieri est nominatim. indui [warm klei- 
den], opto vobis induments, vestimenta’ (Mr). Primarium in eomp&- 
ratisne momentum hoc fait, quod verba sunt quse .religionis 
fideique speciem habeant, nimirum bona vote et omina eius- 
dem religionis socios ablegantia ad eiusdem professionis Deu.m. 
Formula cum faustorum apprecatione dimittendi tn7bwb 75» (1 Sm. 
1, 17al. cell. formm. salutandi et valedicendi n5 mb ei mıby: Iß, 
“37, 302: a quo Hebraismo .nostrum non salis vindicat Grorei 
lato Ael. VH. 3, 18. &v eionvn dıdyeıy) ex notissima relatione po- 
cis ad animi erga Deum tranquillitatem recte componitur nostre: 
Helf euch Gott! s. Gott wird helfen! ita ut universa sententia nom 
temere reddatur: Ks gehe ewch. wohl, Gott bescheere euch Kleidung 
u. Unterhalt! Talia siquidem eorum sunt qui sygecurrere negueant, 
consolari possunt atque erigere, vicinsim vero habent ‘si ab eo pro- 
ficiscantur qui quod optat eflectum »dare potest et non vult‘ (Gr): 
neutra male vestiti 'esnrientisve nevessitatem vere tollunt (“das Geben 
guter Worte, freundi. Liebesversichrungen w. guter Wünsche sei für 
d. Leib und dessen Versorgg nicht tauglieh, ob.sie gleich zur Auf- 
richtg d. @Gemütks zuweilen dierdich sein möohten‘ Bra). N. l.'est 
ipsissima eaque ‚udınodum nervrosa "piotara hominis inhumeni, avari 
et duri, qui verbis bonis non parcit* (Smr); nec vi oaret quod.in eadem 
- vba desinit qnibus v. 14. .exorsas est sententiam simili hoc ‚acoura- 
tius definiendam atque ilkastrandam. y 

Add. Buell: Der Ap. braucht die Bestimmung Bruder od. Schwester, um:e 
desto ‚deutlicher Beispiel aufzustellen won vollk. Unleugbark. auch bei den jü- . 
dischgesinnten Xsten; um auzusaigen dass auch e. wahrer Xst in solche Um- 
stände kommen könne, dass auch von ‚Ästen vielleicht, u. dann um so strafharer, 
so zu ihnen gesprochen würde, sich nicht blos freundlich zu stellen sond. aupk 
ausdrücklich e. liebreiches Vorhaben mit Worten zu versichern u. ihnen noch 
nähere Hoffnung zu machen. Er nimmt mit Fleiss e. Beispiel v. Liebeswerken, 
das Beziehen der Eoya V.14. auf müssere gtadienstl. Gebraüche zu verhüten. — 
Quod autem notat: Was würde es helfen? ‘geht nieht sowohl auf die nothlei- 
slenden Menschen, da es Niemand in d. Sinn kommen kann, dass eie mit blosgen 
Worten von ihrem Mangel befreit würden, ale vielmehr auf die so handelnden 
Personen‘, quodque persuasit SmL°: ‘ecquid ad te ipsum utilitatis inde redibit#* 
id minus commode occupat applicationem | 

17. *Sicut bona dicta non prosunt egenti, .cui drr., etiamsi adsit 
forte animus optans egenti'bona: ita nec fides destituta operibäs 
ptodest credenti* (Gr). Nexpa].'mortud, 'non 'quae vitam amiserit 
sed quae nunquam habuit, iranzima: ‚quam 'c. äntigtioribus mültis 
n. 1.’ exponere vacuam, oliosam, operibus destitutam, vetant tautb- 
logiä «criptorisque consilfum et adhibita comparatio; est potius in2q- 
nis, effectu fructuque. cgrens (noaröla, un dovaueın oWwoaı 1, 26. 
2,1%). “Mortuum esse dr. quicequid effertum suum non conse- 
guitur, ut videre est R. 4, 19. Hebt. 11, 12. R. 7, 8; effectus ad 
Quem 'tendit fides est vita aeterna, sed ita’demunmr effectnm suum 
conseguitur, si adsit purgatio a. vitiis, 'dilectio et dilectionis 
opera‘ (Gr): Add. Plaut. Epidic. B, 1, 13: quid'te igitur retulit 


ıs Er. Iac. II, 16. 1%. 127 


beneficum esse oratione, si ad rem ausilium emortuum est? Ka 
&avrnv] A)=xa9° £avrüs sc. est; sibimet ipsi repugnat (MöLuer in: Theoll. 
Blätter 11, 1798, 30, p. 478sq. ut vitentur et pleonasmus et additamentum par- 
tim a voce sua longius distans partim negligentius quasi adspersum, prob. 
Asstıo: dann hat man auch d. Gradation vollständig: die nlorıs yuols Eoy. 
hat kein öyslos, sie kann nicht owocı, sie ist unwirksam, ja sie steht sogar mit 
sich selbst im Widerspruch). Verum praetergquam quod latius dixit xa$’ davu- 
znv, quodque fides sibi contradicens fortasse eodem iure c. Pr° dici potest ex 
pleonasmo redire ad rlorıv Eoya un Eyovoev: illa certe gradatio stare Megquit 
nisi interpositä copulä repetitove &orl. B) Secundum semet ipsam i. €. 
in se sold et per se totam (aus u. durch sich, quod vernäcule dixe- 
ris: an u. für sich): mortua est suä solius vi, ubi per se, absque 
omni alio respectu aestimatur, ubi (qualiscunque et quantacungne ea 
sit) nil nisi fides est, ubi sola comparet operumque expers. Ita gqui- 
dem idem dr. quod iam expressum erat vbis 20» un Eoya &yn (area 
Gvyraradeoıg AuoLpodoa Twv Aralwrrvooivrwv &0ywv ÖEc): nec 
tamen (Gr) Asovaleı. ‚Est enim primarium momentum, quod di- 
sertiore insinuatione eo magis egebat, quum (notante SToRR.) apo- 
dosis comparationis hactenus abeat a protasi, ut illa proprium homs- 
nis, haec aliorum commodum adiuvari neget: sicut caritas nullis be- 
nefactis conspicua sed in vbis posita, nec caritas est nec egenis quwi- 
bus servire debebat utilis: ita fides, quae non est animi affectio foe- 
cunda bonis actibus, pariter ementita est nullamque ei utilitatem af- 
fert qui. commoda sperabat ab hac fide sua. Quo additamento pre- 
fecto non amplius. opus erat vv. 20. 26. 

Sententia plerisque constitit, quanquam varie expressa: ipsa (CARPZ), re- 
spectu sui (SToRR), sola (vet. Lar. in Cd. Corbej: aliaeq. Vss. prob. Knp), ipsa 
sola atque per se (Hr), ipsa tota quanta est (Smr). “Verba x&9” Eavınv,; xa9° 
Envrovs, x avras, x09” evıö, coniuncte posita, quibus interdum additur 
 yılos aut aliud simile Adv., ap. Xen. Polyb. all. sic usurpanfur ut Latt. formu- 
lis per se, per sese, per se ipse respondeant. eae vero significant, vel sine alte- 
rius ope et adiumenlo... vel sine rebus aliis aut sine respectu aliarum rerum... 
Lxx etiam vebla a5, 735, 2725 seorsum, separatim a reliquis, solus, sobk- 
farius, quae nonnunguam xarauovas vertunt ..‚plerumque his ipsis vbis ezpres- 
serunt... nec dissimilia sunt ueveıs xa9” £avrov Act.28, 16 [adq. 1. vd. Au. et 
Rıpn.) et oredeis moösg &evrov Le. 18, 11. Imo quod ad h. 1. et v. 24 ille- 
strandum 'inprimis facit, Gen. 43, 32 ap. Lxx vcc. uövoc et xa$” Eur. ih uno 
atque eodem orationis ambitu tang. looduvaue ita commutantur ut eidem voci 
hebr. respondeant: xal (&provs) napeInxzev aurg (Josepho) a6yWp (1725) 2. 
avrois (Jos. fratribus) a9’ Eavrovc x. rois Alyunılas.. za Eavroücs 
(am): (Kxr. qui haec addit loca: ‘Xen: Mem. 3, 5, 4. 11: avzro) xa9” dav- 
Tovs, soli, sine socäis, synon. ib. ovoı. 10, 12:.x03” Exvro, per se, sine respect 
ad aliud‘ ctt.). u 

Veblorum collocatio et interpunctio difficultate caret: la etium fides, si ope- 
ribus carel, mortua est in semet ipsd. Quod Kmp® visargst solito impeditior ‘ac 
durior, excusabilis tamen scriptoris animo vehementius cohcitato: causa est quod 
ww. x09° äovımv ad ipsum orationis Subjectum revocavit, quo tamen per Prae- 

dicatum demum redeunt:'mortua est proprid sud vi. Quodsi vero quis malit bi- 
membre enunciatum, ‘quo nihil sane usitatius est in poetico et sententioso dicendi 
genere poterit quidem colo interpungere post &Zyn* ubi tamen (si vel “omnis 

leonasmi species evanescet atque expeditior procedere videbitur oratio‘?)) vis 
orationis infringeretur apodosi mirum quantum exili.- Salra demum foret colo 
post zlorıs posito, ' 

.. — Quum Jac. lectores ex Judaeis fuerint, exemplum allatum illustrari pote- 
rit ex dissensione Act. 6, 1. comniemoratä “cum isti ex Judaeis praeferri volue- 
rint aliis ’ex gentibus‘ (SmtL); uec tamen opus est. — Nonne (ait Er) eiusmodi 
“blandiloquentia inutilis erit egentibus? nihilominus algebunt aut esurient ob 
huius orationem, quae necessitati tion opitulatur. verbotenus sublevat, re mihil 
praestat... Neque magis tibi profuerit apud Peum ore profiteri fidem otiosam, 


128 CoNNENTARIUS 


quam proximo egenti oratio blanda, cum re fuerit sublevandus. rideri se putant 
quibus dicis, calescite, saturamini, quibus neque vestis datur neque cibus. ita 
Deum ridere videtur, qui quotidie repetit, credo in Deum, cum nulia praebeat 
argumenta fidei. ut inutilem habet caritatem qui verbotenus amat, ita superva- 
caneam habet fidem qui verbotenus modo credit.‘ 

18. Imo vero tali homini quivis facile odjiciet : tu igitur 
fidem habes, ego vero opera habeo. jam quaeso monstres mihi 
fidem tuam, si potes, nimirum ex operibus tuis, ego vero facil- 
lime monstrare tibi potero er operibus meis meam etiam fidem. 

Quem connerio adversarium, eundem sententia sistit Jacobi 
propugnatorem: Ne potest quidem fides cerni ac monstrari nisi 
factis. Cardo argumentationis, quod fides quippe interni quid ex- 
terne demum appareat (‘er kann ja k. Beweis v. 8. Ueberzeugg 
darlegen als nur durch Hdlgen‘ Acsır), paululum impedietur admi- 
scendä applicatione ad facta fidemque Xtianorum: "Tam egregia ac 
frequentia facta, qualia in Xtianis ist aetate spectabantur, non pot- 
erant non ex fide procedere ... perpetua illa sanctitas et in malis 
constantia, qualis illo seculo apparebat, causam aliam quam veram 
fidem habere non poterat‘ (GT); ‘meine zstl. Hdlgen sind dir Bürg- 
‚schaft dafür dass ich auch den wahren zstl. Glauben habe‘ (Guns); 
wenn die Hälgen echt zstlich sind, so muss’ auch d. Glaube vor- 
handen sein, die alleinige Quelle des zsti. Thuns (Grasu). Ecce 
enim latum oppugnandi obloquendique campum, quum factorum vera 
praestantia vereque xtiana indoles ex interni demum fontis, affectio- 
nis animi, qualitate pendeat! 

AAN 2pei vıg] sc. adro (ut apte explet Wrsr) - ‘a merito 
fidem suam ab operibus vacuam praedicanti dicet pius aliquis bene 
suetus agere - IV rlorıvy Eyeıc]) habes fidem eamque multum iactas - 
Käyo &oya Exw] ego vero de fide meä tacens do operam püs factis... 
Aciböv uoı Tnv nniorıv 00V &x Toy Epywv 00V] ostende mihi fidem 
tuam ctt. Fides quum in animo sita sit, facile etiam ab eam non 
habentibus iactatur; itaque ne homines quidem de alterius fide hu- 
mano modo certi esse possunt nisi pia facta eam testentur, optima 
fidei indicia... Kaya deitw ooı &x T. Eoywv uov T. riorıw uov] 
ego, fidem meam non iactitans sed perpetuam dans operam mode- 
stiae, patientiae, dilectioni, facile cuivis persuadebo, etiam tacens, 
esse in me veram fidem‘ (Gr). Quod fidem habeat”) .dietum est 
ex adversarii persond non tam irridentis (Bz) quam liberaliter con- 
cedendo refutantis: “Tu qui religionis studium iactas‘ [fortasse etiam 
sentis], ‘opera negligis, da mihi aliquod, si potes, animi religiosi 
documentum: ego, qui id facio quad religio iubet, fidem meam, si 
forte tibi suspecta sit, e factis facile comprobabo‘ (Hr). Haec ar- 
gumentatio opera nec fidei opposita sistit nec a fide separahilia; redit 


[4 


” 

73) Scn.: &yeıs se. xard any dofev, Metonym. ‘per quam opinio hominum 
pro ipsa re ponitur ... vel ita: me ponente, quod tu ais, te fidam habere, tu 
ponas vicissim, me opera habere. jam ctt.‘? Srz.: “Der rechtschaffne mildthatige 
Xst könnte dem unbarmherzigen Bekenner d. Chths sagen: du hast wohl den- 
selben Gl. (dieselbe Rel.) mit mir gemein; aber ich gebe auch Thatbeweise für 
meinen Gl.. Zeige mir also erst durch Thaten deinen Gl. wenn ich dich als e. 
echten Xsten anerkennen soll; ich bin immer bereit, dir durch Thaten meinen 

Gl. an den Tag zu legen‘. 


pP 


ın Es. Tac. I, 18. 129 


ottus huc: ego non solum fidem habeo sed etiam fidei a, pote- 
ilque c. Gr.. ad Ovid. illud revocari: denique ei or et ? 
spectemur agendo! Namque (Scn) si facta adsunt, non opus est ver- 
bis; contra omnis fidei iaetatio suspicionem habet. @Quam sententiae 
rationem, adiutam quidem copulativä Partic. [Knr. Sch], etiam ad- 
versativa haud everteret. Eodem enim redit Assru:.ich aber habe 
die Werke, quo Versionum ecclesiastt.: und ich habe die Werke; 
Bamnpriıı vero pessimum: aber ich bin ohne Religion e. tugend» 
hafter Mann, neutri Particulae debetur. _ 
"Eeei] *poterit sie dicere quispiam, haec habebit sapientior ille 
quae contra dieat, merito haec dicat ad redarguendam istius iacta- 
toris stultitiam. nam fuluro tempori vbor. in tali oratione haec saepe 
vis inest, ut declaret rem in promtu atque exrpedito esse, fa- 
cile fieri posse, imo merito et iure fieri‘ (Kne). Hisce etiam ratio 
reddita est, cur Jac. non ipse pergat refutare sed alium quendam 
inducat id facientem; cuius variationis momentum acu tetigit Bz.: 
“imo eliam cuivis licebit tuam arrogantiam retundere.“ quanquam 


nee alienum sit Bma': mit fremden Worten, um desto besser u. 


freier, auch in härtern Ausdrücken, die Unrichtigk. den Lesern 
beizubringen. In hac formä pergit eo usque ubi, quippe in rafione 
subducendä (v. 24), aptius erat: propriis verbis uti; quod vero.huic 
etiam conclusioni singulare argumentum admiscet (v.25), id unde fluxe- 


rit, vd. infra monstratum [p. 143]. — ‘Primum quidem (ait Knr) Iac. ad lecto- 
res, quos fratrum nomine appellat, sermonem dirigens producit v.14. wevdodon- 
0x0y rıya qui fidem se habere dictitat sed factis caret; respiciens videlicet ad 
ea quae 1, 26. dixerat: El zıs doxei rl. Quocum comparatur v. 16. weudslej- 
uw» zıs blanda verba pro beneficiis in miseros conferens; cuias animum pariter 
1, 27. alienissimum esse significaverat a Ionoxeiz xa9do& x. üwarvıgı 1). Dein- 
de, ut liqueat absurdam esse illam fidel ostentationem factis destitutae, iam alius 
qujdam loquens inducitur (v. 18. &AA” 2oei Tıs) personam sustinens viri sapientis 
atque intelligentis qui recte agendo virtutes suas ostehdit (deuzvühv TA. 3, 13). 
Is wevdo9pn0xov istum tanquam praesentem, audientibus Jac. lectoribus, ita al- 
loquitur v. 18-23. Zu nlarım Eyeıs TA. eundemque Amientire iamiami convicttm 
üydounov xevöy vocat v. 20. Denique finita hac dispatatione--Sonoxov Tıvos 
contra wevdödonoxor rıva Jac. se rursus ad lectores (quippe ad eosdem'fra-- 
tres) convertens vv. 24-26, iterum plurali numero utitur: .ogare 7A. . Atque in: 
extrema hac parte oratiouis sic versatur, ut et in pauca conferat-quae anfte,erant 
uberius disputata (v.. 24), et haec ipsa novo exemplo confirmet (y. 25), et.;sen- 
tentiam de fide sine factis martuä ex superioribus repetitam sed hie: dilatatam ali- 
quatenus, pro epiphonemate in fiae (v. 26). subjiciat.. — Neo tamen defuerunt 
qui objectionem pro Jacobo pugnantem. magis adstringerent: ‘Der Judenzst 
möchte etwa dem Heidenzsten folg. Raisonnement entggsetzen' (Assrı); ‘Viel- 
mehr könnte da e. Nichtxzst sagen: du rühmst dich des Bekenntnisses, ‚deiner 
Rel. u. ich bin rechtschaffen, sa zeige mir. dann mit deinen Hdlgen dass deine 
Rel. die wahre sei, ich; will dir mit meinen Hdlgen zeigen was an. der meinigen 
ist! (Rossun)... Quum vero formula .: : tn 
A” Egei ti v. c. ap. Paulum sistere soleat objectionem ‚obloquentis ad- 
versarii refutandam (ut I Cor. 15, 35sq. R. 9,.19), id in n. etiem |, transferri 
tentatum est. Impedit. vbor. conformatio; partim vicissim dici debebat eblo- 
cutor fidem, Jacohys opera habere, partim vitari structura quaa -continuationem 
ae se fert ubi. gpposiligue opus est. Quam. utramque difficultatem non ex.pe- 
diunt quae varia sunt commenti. ‚ A) Knp, (sententiä serius retractatä): .Zv. 
nlorıy Eyes; Kaya Zoya Eyw ti, tune quia ipse.fide- caren,. propterea eam.con- 
temnis? Cui cayillationi iam respondeatur: Iımo verg,, plus kabeo quam quantum; 
tn et habes et postulas, fidem. videlicet sum factis, oonymetam; demonstra et Au, 
si.motes, fidem tuam .ctt. Praeiverant ‚(guanquam in alteram partem) interrogar. . 
tionem NYrLos ap. Wr.: habesne tu fidem? et Smz.i tu igitur-fidem et. relig. Abe. 
dicis te habere? ego vero ctt. B) Pr.: ‘ZU et x&yo non adeo sunt premenda 


Commentar. in N. T. Vol. XVIII. 


130 ‚ CommENTarıns 


» 


communem tractans exempla inducendo] ‘adhibet pro dilas xl & ... Sic! 
ällos nlorıv üllos HR Edya Eyeır duvaraı (der eine hält ei mil dem ei..dh 
andre mit d. That) i. e. separari potest fides ab: operibus (theorie a praxi) ) ud 
quae non sine iconia quadam Jac.: deifov‘ ctt, Praeiverant Eu. et Ma. ‘Haas 
objectiö‘.(ait Mr) declarat aliquem putara posse perspagignem et facta invieem 
sejungi. Unus habet hoc, alter habet illud... Et faciunt, proh dölpr! multi uf 
faota congrua non Jemhper addant persuasioni de religione. Plaee objectiö Akne 
removetur‘ adversarium, ad absurdum deducendo, Überius Rm.:. ‘lami. exorietur 
fortasse quispiam qui, separari Ccupiens ‚ea quae natur& ch Anden, 6 sunt; & 


ut illud ad ipsum Jac. hoc autem ad adversarium referatur sed‘ [tanquam Jogam 
og 


uorum alterum ab altero divelli non potest, dicat: iu. der habes, ego fact 

beo; sit sud uterque portione contentus. tibi sufficiat tua fid&s, mihi. sat es 
quod adsunt benefacta. Immo aeutri säffecerit sua portio. td 'Atld gloriarid, eam 
si veram liabes, factis decikres Oporiet: si mortuam hahes, frusira .habes, tm:fi 
cta iactas, nec ea sufficiunt ad consequendam immartalitatis.poronam; pi prof 
ciscantur a caritate quae fidei comes est individua ... ita demum proderunt be- 
nefacte, si non praestentur ad inanem gloriam, non ad hum. grätiam, non 0 
metam aut pudorem, noh spe lucrt, sed ex viva fide qütae neDis persuasit. Deo 
praesteri, quioquid:praestatur 'oh ipsum proximo , nee alie’quam ab illo ‚speram+ 
dum esse praemium.‘ — Verum proprietatem significationis vgc, @U et &yw. Bon 
negligendam esse, nisi res ipsa, certe relutatio doceret, cuius ceteroquin nNeG 
conformatio nec sententid congrueret. Sensit Pr.’ ipse addens conjecturam ob- 
loquenti adversarie haec tribuentem: *Du magst selbst wohl-biös mit:d. GI. dieh 
begnügen, ich aber halie es mit d. Werken ctt.“ (cil. objectiöne similiter con- 
formatä 19..9, 28) ita ut ad haec vba. adversarii, pietatem Jac. atrocissime ca- 
lumniahtis, is quasi adversarium non curans adhortari pergeret ut ne opera,a 
fide seiungerent: Ipge 'tamen quamvis vba sic omni difficuftäte carere ratgs, 
addubätavit imtelligentiorybusgque relingäere maluit. Atque prüfeoto vix -talik 
adversario suo Jac. tribuerit; omgium minime ea. diserte ‚refutare. omiserk .'Audd 
si quis sententjae Jacobi. impugnationem, buc revocari volmerit:.. C)}- Nequeung, 
sejungi, junctim eliam in nobis, habent! ita canstituenda foret oratio:. Tu ade, 
junctam habes fidem, quemadmodum mihi haud desunt opera (etiamsi.baud. 
talia qualia desideras)!. Cui Jac. (non refutaturus sed rem ita non confieci moRr 
straturus) regereref: At ulergue (non. magis tu .qyam ego) nequimus demanstra- 
re! — — In .hisee 'sententiae constituendae, stugdiis, Particulam quagque, 


’ 


Alla mpitiplicem, vexationem ‚hayd effugere ‚potuisse, sponte intelligitur.,, Non 
solum adversaliwam esse negarunt v. c. Micu, et, Hr. et tamen ille urgemrtig..ch. 
instantis disputatoris esse. disit, hic yertit; recte autem tibi aljguis.hacc objidiet —: 
sed vim etiam attribuesunf, afkrmendi. (= utique, profecto ell.,Ael. VH. 4, I: 
14, 4. et hebr. MR), guid: quod copulandi (= osze, itäque, quare cell: hebrr.. 


, 


2 et mN. » quäe: nostris- temporibus sufficit 'notasse. — Magis' huc facit quo ' 


recentiöres |[ScH. G»s. Grust. Wın. Gr. pi 42. Fritzscr. |; c.] in hanc’ don- 
senserutt interpunetionem: AN’, 2pei zes, Ob xl. Minus cömmode, opinor. 
Facitids et sptius opposuit ipse scriptor, koecium refutantem indutens, quam sochus' 
qui postquam' jem Adversatus est (AA2”), demum indüceretur (?oei is): Kecte 
recesseruht Lxchm. et Schunk. quorum hic, quanguam'non sufficit cause: ‘pro- 
pter Apostrophen c.:2gE3' grainmatice jüngendum‘, 'apte: ‘Ad negationem’ (inquit)) 
respieit uam notio vexaös invotrit, quasfdietum foret: ista fides nok est fides, 
sed dieat ii tn 
_  Lectionis Vartetas.. ‘Zoo post 2098 öitt.. AB 18. 69. 73. 88. Sy. 
Erp. Arm." Pulg. corb. Etiäm oüv post-zior. Worb; Sic etiam uov pitus Shr. p.. 
Vulg. et uov posterius BC 13. 68. 69. 73. ttrumque corb.“ (Pr); "Non mmus: 
nervosa' erit: diserta 'eanuque bipartitä oPpositto vorum: dov et uöv, quam brevis 
oppositio formeram- xbi_deidor et defdw. "Igituf ‘istie' voces u. binnes exteräil-' 
nandae 8. 'omtes’ servandae 'eruit! — :Pio recepto; deifor \.. 8% av Eoy.' Tegult® 
wols ABC: cum Li allis Odd.' multisgüe Vss. et Bdd. (ut Corım. B#. GRıEsP. 
np. Ver. Lach’) plürfmiäie intptibus. "Fuwentür tähhen ;pferaque praesidia 
critica, probb. MıLt. W#.'Wrsr) Be. Hanse. Adsrı (düfbud' etiam annunle- 
randae: simt primae Eddı-Kn?.Stz. Pri). Utrumigue extermihäri voluerüht Sir. 
Hr.; nec admodum abfukrumt Gatess. inEd. 1. et Acsıt. "Est (ait Sur.) ad- 
ditio divetsorum tempörme 00 Ioeorum. ad oba Jacobi drifoy wor ııw nldrıy doß 
quidam adjecerunt ironiod' x. 03% Epywiloov, ati rationem cur demonstrart: hie’ 
non possit. haco ’dupler' globta' Öccupäbit‘ Posten Plerosque ‚oodices.' sercentis' 
Er 1A 2 de ae Ze ES | SEE wann .r “ wa 
Er vn SE Ze 


ın Er. Iac. II, 18. 19. ’ 131 


sremplis- Kal Ihr: quaecıindue varietas scrihiengi non poteat er altern er- 


plicari, indieium est ulramque varietdtem esse additienein, variorılm sc. tempo- 
.rum et.locerum, , Simplicissimun .zane ‚forpt, ‚sed. exteri,anetoritate firmari ‘ne- 
grit; solang. catena. yon ‚gufficit, qyiaınec, consfat-utramgue a textu: One. 
zevera & fr se, nec, si constaret, vertng ipse ‚tantee est auctoritatis. Quodsi 
verd obtich ohne ebt, hon certe recepta& Xlterani.praetulerim. Utrius- 
que np. senstis ad: enndem sententiam: redit: *Tu relipionie, studium- jactas. visne 
me id oredera? ‚ostende ‚facta.quae zola, sunt cerium. anımi oere religiosi docu- 
mentum‘ (Hr), Yerym recepta 1) concinnior est et gravior.. Nequaguam ‘rwels 
tor Foy. acrius urget adversarium ef tanquam apuleis pungit.abspna loquentem‘ 
(Knp.; wenn auch beide d. Hptsache nach denselben Gedanken eben, so hebt 
doch ‚diese dus: Thörichte. jenes Voorgebens schärfer hervor Gaush).. Utrum enim 
acrjus, mohstinliopem. quae ‚externe tantum, feri pessit, postulare-sine operibus, 
an:  eandem, postulare „ex, operibus quae nulla synt? 2) Hacilius- exgerminari 
poterat. Quid enim difficu tatis in Ywois insit, excogitari demum debet. Non 
exterminari ploferat; nisi, merä aberratione s. oculorum ad_sq. &x zöv Eoy. 8. me- 
moriae ad 8} 13: eäqne .hominis nil-prersus cogitantis. Contra 2x -absurdi ‘quid 
hebere widari poterat;..‘auomedo :enitn fidem ex operibus ostendet, qui vbis pro- 
xime- praecedd. fidei esners, deseribituf,2‘ (Min) ‚idqug. eo, magis. qup apertior 
esset Oppositio sententiarum (0V - xdyw* cll. 20. 26), unde non miraberis Vas. fere 
‚omhes Xwolg exprimere. 3) Poterat ipsa (quae est Wr!i conjectura) occasionem 
dare alterius: '?x. zw» — &xıöc- indeque (suffecto clariöre)-.Ywoss. -duanguam 2x- 

dc nonniei “"Vepes. atque Est. aunptarunt;g. Cdd. quibusdam‘ (Pr) dixitque Ser. 
Velesianas nugas fictas ex ista, vulgata; sine, nec haec, Partic. usquam in NTo 
et Lxx occurrit. — — Ceterum 1) ipse etiam Kr. concessit ‘certa habere cu- 
Pientibus sold testium fide nitendum‘ esse; 2) quod (nptahte ion) vetus aliqua 
translat. lat. expressitı-sed.dicet alaquisı iu opera, ego fidem habeo. ostende 
mihi fidem sine operibus, et ego fibi de. eperibys fidem! vix.mera.aherratio (Sur) 
est scribae, imo gmendatio objectionem et aptius conforgans priore, inciso et 
statim altero douvd£ıws locato refutans; 8). ad haec ipsa vba, genninam leetior 
Dem revocari pösse notavit Mr.: ‘qui hoc legit: et ego tibi, intellexit: ostendam; 


alter qui Ienit: er pers explicayit, addenda ov, meisz ‚tertins qui. legit:.. 
n 


fidem, addidit ‚intptandi caus& ov, mean. sie una vocula ‚post aliam Addita est 
venitque in textum‘; 4) Carpeut. Spicil. Nott. p. 130. conjecit &£a,practer, abs- 
que, ad exemplum hebr. 7% Y'fI> ex quo deinceps alius Hebraismum non: capiens 
fecerit &x. . Gr ü ' 
19. “Tu tibi v. c. places quod persuasum habeas unum esse 


\ 


Deum, cum error paganorum credat innumeros esse Deos. recte . 


Jacis: nam istoc 'nomine praecellis, sed frustra credis esse. Deum 

et esse unum* (Er), siquidem. nil nisi credis; etiam mali genä 

hoc sciunt et credunt et tamen horrent adeoque nec meliores 

nec feliciores fiunt. Ä oo " 
‚ „„Pergit; ut.v. 18 coeperat, liberaliter concedendo refutare [vd, 
b- 128], smgulare afferens exemplum. SD Trigrsvsıg Orı 6.JE0g eig 
ori] “Valedixisti illis Dis, quos humane audacia invenit z; Ggros0ls 
que Deum esse wium, in lege monstratum, in Ev. apertiüs’ revela- 
tum. vd. Deüt: 6, 4. Mc. 12, 29. 32. Io. 17, 3. De pluribus, üjüae 
credenda sunt, id posuit exempli causä quod primum est atque 
unde pendet Xti.misaio atqüe ‚auctoritas‘ (Gr), Qupd in altera enar- 
ratione, ‚exhibyit;, ‘Deum esse ef, esse. unum‘, sensus: poiius quam 
significatys, pidetur, : Quamvis .enim .verti possit: -Deum tanguam 
unum ezistiere (Sorı), praeferes tamen:.Deum unum csse, Unis 
unitatis awilltio "et" eristentiae agnitionem involvehat. st sola ‚Judaeis 

[ER Ar FR ar Y PEN DEF ERFTEG Bars PET Dr Fe . . un. n 
propria efat atquie tanquam singulare meritum celebrata”').. Kadag 


. 
. 


no de Bw 


SUPCG WEN EHE EBFRL YET 7 RERNEN Ja 2 “ Zr 
74) Eodem redit ‚var, leck« GC Syr. Copt.’Gyrill. eis 6_Seos Zora’ A 68. Arm. 


Vulg. eig &oti» 6 9eos_[recepit Lacnm.]; B 69. ‚Thph. als eos da corb. .e% 
98ös’ ch 1Cor. 8, 6. Eph. &, 6. 1 Tm. 2, 5; hunc igitur ordinem probamus: eis 


J2 


132 CoONNMENTARIUS 


rcoisig] "Intptes vulgo putant hic formulam esse approbantis, ut sup. 
v.8. Ergo Gr. sic reddit: kactenus res tuae bene se habent: nimis, 
opinor, languide, pro fervido Ap. ingenio. Paulo melius Smı.: sali- 
cet! o praeclarum te Atianum! Habet certe haec' formula ap. scri- 
ptores profanos semper aliquid acrimoniae. Ita Dem. in Mid. p. 582. 
sioi ufv eig ra uakıara nAovouoı, zul xalwe rcosovor. Sunt üli 
quidem plerique omnes diyites, idque grutulor. das mag ich ihnen 
wohl günnen, das mögen sie meinethalben sein‘ (Hr). — Ista per- 
suasio nec laudem habet nec utilitatem., Kai z& daiyövıa nıorev- 
ovoL xai Ppiocovoı] etiam daemones (daemoniaci Wrer. ScH) hoc 
credunt et — horrent: consentientes habes eos, qui si qui alii et pes- 
simi sunt et ‘non modo salutem nullam sperandam habent sed et 
pro pravitate su graviora tormenta cum metu expectant. vd. 
Mt. 8, 29. 2 Ptr. 2, 4. Iud. 6. Ap. 20, 10° (Gr). Potest in contra- 
riam adeo partem facere ista tua fides; potest animos terrendo avo- 
care a vera religione quae sine amore Dei nulla est (1 Io. 4, 18); 
uno vbo: potes daemonum instar Deum horrere debere malitiae 
vindicem. Itaque malitia potius removenda erit;, *adde tu facta 
congrua, tum non metues Deum illam unum, de quo tibi persuasum 
est; ama eum, ama homines alios ab illo creatos, et nihil metu- 
es'(Mr); atque hoc ipsa lex iam inculcavit, addens Deut. 6, 5: xas 


Üyarınaeıg xUpLov Toy Heov aov &5 Olns ng dıavoiag vi. et 4, 40: 
\ ar N N) > m , 
xal wpvlakaod9e ac &rroläs autod TA. 
omentum faciunt 1) Copulatio sententiarum admodum contrariarum, in qua 
atque rhetorice locatum sane verti potest atquwi (demohnerachtet, ja eben daher 
u. um desto mehr zittern sie Buc.; ‘qui Derum esse non credant vel creditum 
non timent,, profecto sunt daemonibus tardiores ac proterviores aestimandi. sed 
nec Deum credere et contremiscere magnum est, si non et in eum credatur h. 
e. si non eius in corde amor teneatur‘ Bo); quae ‘praeter expectationem profert 
de fide pravorum daemonum, cui similis sit fides hominum wevdontoror, haec 
eo spectant ut illorum animi, tantam rei atrocitatem considerantes, vehementius 
et acrius commoveantur* (Kup); 2) Vb. NTiaziy. poloosır, quod (plane ut lat. 
‚horrere) ‘per Meton. ingentem metum significat‘ cll. yoıxıc et yorxadı 
(Has ctt.) Jer. 5, 30. 18,.13. 23, 14. Hos. 6, 10. et ypıstüs Sap.6, 5 (Gr); 
‘ap. I,xx ubique signif. horrere, contremiscere, horrore corripi, respondetque vbis 
“md, 199, nt Job. 4, 15. [Eyoıkav wov zolyes] Jer. 2, 12° (Kup). 'Add. (e plu- 
ribus Wrsrli) Etym. M.: goıtorerya, dodvuvıa was rolyas.’ bofoasıy zvolag 
vo 2ogsoüv Tas Tolyas, 010v Ioloaw xara 1o0nyV. golgası dd zıs pößo A: wo- 
z4 n deyi’ Euiyws ovy ıts palayyas yoloasır gnoı. et Eust. m Il. d: 16 
2 negyorxvier avıl tov Öpdouuevan. navy de yolooov zıy) yoloası ı@ Ayo Wr 
Fods Tı zack Öunammv ouvndcıer. ıb Aniov dorayveooır, } xarobe 7 kopıg, 
6 Aydownos Teig. Agıfiv, 7 way tais Eyyelaus, 7 Ialaaoa rois wunabiy — xal 
wößovy dnloi Ev 15° al zolyes poloaovaıv, Hroı dedel Torarzar A: nostro |. 
proxime absunt Orphei illud de Deo (ap. Clem. Al. Strom. 5 p. 608): dJaluores 


Heös, omissis vcc. 6 et:2oriv, inest enim sua emphasis. transpositioni Subjecti et 
Praedicati‘ (Sen. cll. Thh. Ann. 1828 p. 418: ‘Einer ist Gott - sagt etwas mehr. 
So Jes. 46, 9. OR YOOR, nicht DNII, wo nicht der Gott Jehova sond. Gott uni- 
versell gemeint ... Wo d. Art. steht, ist die Rede nicht so absolut ‘wie bei Jac. 
s. B. Gal. 3, 20. R. 3, 30. ctt.;-quod vero notat, Mosem nonnisi singularitatem 
Dei gentilis, Jesaiam demum 43, 10. 44, 6. 46,9. absulutum monotheismum pro- 
nunciasse: certe mandato Jehovam unice colendi Deut. 6, 4. subest haec 
una causa, quod ille solus sit verus Deus). — Erat haec prima et summa 
Judd. gloriatio, haud esse zzoAv9e£oug (keine Gottvermehrer, ut loquitur Coran.). 
Phil. leg. ad Caj. p. 1008 dicit eos dedıdayuevous Eva vouiler 1. naTeon' x. 
rom» 7. xoauov 3eoy. Neque aliter Pastor Hermae ad Xtt.: noWrov nayıwy 
nlotevooy, Ötı eis 6 sis dauv 6 1a navyıa zrlanc. 


[3 


ın Er. Iac. II, 19. 1833 


/ 


öv Felooovaı ° et oraculum Apoll. Milesii de cultu Judd, consulti (ap. Lact. de 
ira Dei 28): dt Heör' Bagılje x. yeryarjoa srponavıwv 6y Tofuster x. yalı 
x. ovoavös ndt Yalnoca, tapragsol Te uvyol x. daluoves Exipglriovany. 

Aliene sunt 3) Saı!: ‘Vix dubito respiei ad aliquam formulam nlorews quae 
recitabatur a baptizandis .. hancque unam partem quasi exempli loco poni atque 
inde ab initie. xtianae formulae ceteras partes ordine longo intelligendas ease: 
credis Jesum esse Xtum, esse mortuum, resuscitatum, fore judicem ctt. ctt.‘; 
vix ex aetatis ap, ingenio, certe non necessarium; 2) Quae multa disputarunt 
‚de cogaitione, fide, theologia adeo daemonum (vd, ap. Wr); ‘nobis certe (ait Sur) 
parum laudabile videtur studium quod confertur in comminiscendam difficilem in- 
stitutionem de, diabolo et daemonibus: scio enim, hac via cyclopicam corruplionem 
et perversitatem oppressisse Xtianismi luculentam et frugiferam indolem‘; 3) Me- 
tonym. ex qua -dasuorıa dicte sint pro dasmovnzois, deamuorıloufvos, dao- 
yıoy Eyovaı. Sane daemoniaci solebant (noteante Schu) partim ipsi, rabie suä eo 
abrepti ut personae suae obliti alienam caperent, sese (ex notissima qua Phari- 
saei plebem jud. imbuerant superstitione) zaurilecıy daemonis, partim ab aliis ita 
iisdem zavıllcodeı ut quae Ips; dicerent ac facerent, promiscue illis tribueren- 
tur; sane furiosis siogulatim exoreistae, Jesu aetate haud pauci (Mt. 12,27. Act. 
19, 13 sqy. Jos, Antt. 8, 2, 5. dBj. 7, 6, 3), apparatu habitugue inusitato et mi- 
.. maci vultu intonabant ac per- nomina Dei hebraica defugere daemonia jubebant 
ita, ut (qui Judaei nimirum Jehovam unum metuere didicerant) illorum vicem 
perhorrescerent atque contrarie motu aestuque facillime excitato (vehementiore 
opinione) ad tempus certe ganarentur: nec tamen ista explicatio vbis sententidve 
satis vindicatur, nec, a recentioribus intptibus s. silentio praetermissa s. vix uno 
vbo improbata, post secundas etiam curas Scnit I. c. p. 418-23, ad ‘multa ea- 
que felicissima‘ reete referetur, quae *oblivione sepulta videmus dum diligenter 
inepta per manus traduntur‘. Ex ipsa cogitationis lege faciendum certe foret c.. 
Sur.: "daemonia (in khominibus) hoc idem credunt atque adeo non sine hor- 
rore‘; alia in hoc vcblo Meton. neque locam habere potest neque usquam (ut 
Mt. 8, 28sqq.) habet; talis autem adstrictio, si non disertis vbis monstrata est, 
cogente demwm rei locive- naturä ‚jure statuitur. Est igitur, si quae alia, a 
n. |. aliens.. Non flagitat vbum goloasır. Quodsi enim ita drr. “quibus horrent 
ac rigent terrore gelide pili‘ ideoque, daemoniis nec pilos habentibus nec ad- 
spectabilibus, Jac. “improprie locutus esse debet‘: cur tandem darmorıa impro- 
prie dicta esse debeant nec vero yoloveı?; vd. modo illud 1 Ptr. 5, 8: ö dıd- 
Bolos ws Akwr wpvousvos repınarei Intüv ılva xaranin!; et si vel essent, tur 
tandem per Meton. pro daemoniacis? ld profecto apparet, daemonia et appel- 
lari et horrere dici potuisse, si vel non credideris esse Tg.yı@vra (ut Aqu. 


expressit 79% Jes. 13, 21. quod Lxx dawudrıa reddiderunt; cil, Eısanm. 
Entdeckt. Judenth. 11, 406. 466: Die Haufen der Teufel, die Lilin heissen, 
‘Nachtgespenster, sind mit Haaren bedeckt, vom Kopfe bis auf die Füsse; auch 
das: Gesicht ist voll davon. nur die Weibchen haben keine Haare auf dem Ko- 
pfe), si vel non videris ipsg (‘Ist doch jeder, & un dwguxev &ußerevay, wie 
P. lehrt, six; Yuowvusvos ind ToU Yoos. Tg ORpxOs avrov ... wer könnte ab. 
Menschen als Lehrer der göttl. Rel. anerkennen .. die .. sich aufblähen liessen 
von der fleischl. Phantasie ..? Oder.. hat jemand jemals e. Damon reden ge- 
hört u. schaudern gesehn als in der Phantasie?‘), si vel haud tibi persuase- 
ris.de eorum existentiä (‘ Wir glauben es jedem echten Ap. Xsti u.namentl. dem 
Jac. schuldig zu sein, dass wir ıhm zuytrauen die Erkenntniss d. Wahrh.; dass 
er duvorös ı7 nloreı R. 15, 1, e. starker Geist war; der keine bösen Engel, k. 
Götzen, k. Teufel glaubte. Od. ist er e. versteckter Rationalist, e. Heuch- 
ler des Sup.mus gewesen :.der.. die Teufel den Glaübigen vormahlte zum Bei- 
spiele, wie man bei allem Menotheism. doch unselip, sein könne? der d. Teufels- 
gl. mit s. Auctorität mündl. od. schriftl. bestätigte?‘). Nimirum fac veram esse 
argumentationem hanc: “Unstreitig sind eldwia u. dauorın einerlei jm bibl. 
'Spr.gebrauch: Ps. 96, 5. navıes Jeol zwv Edyay eildwla, ASNOR; 1 Chr. 16, 
26. navrss Heol r. E3vuv daımövın, SON: also. edle — daıuövın ... Nun 
war P. dessen gewiss, Öt ovdir eldwio» Ev x0oumw... hiermit auch ovdir 
nveüua n).uyor, dxadagrov, ovdels Ayyelos org s, 6üdelc dıeßodos, nicht 
blos für ihn, sond. für alle, in denen 7 yröcıs (1 Cor. 8, 7), ofrıyes Eneyvo- 
xeı0avy ıny aANdELay 1. Heoü‘ — wiewohl es ihm nicht eniging, dass dieselben 
für alle, denen es an der yyöoıs gebrach, etwas ihr Gewissen Afficirendes (ebd. 
V. 1-10), auf ihr Leben u. ihre Gotiseligk. nachtheil. Einfluss Habendes wä- 


184 CoNuNENTARIUS 
ren‘; — fac porro eandem fuisse Jac. sententiam : nonne in idem simulationis 
crimen inciderit Ap. quippe de furiosis cum vulgb Id&tüs '&öqiie certe meliore 
su& inteligehtiä haud usus? Non daıuovıazovs s. datworıfoufvovs, nedum' dar- 
körıa ipsa appellare licuisset; utroque enim, singulatim fosteridre, videri debe- 
bat superstitioni auctoritatem addere, a quo tantopere Abliortet' ipse Sch... Utut 
autem est, satis mire 'et frigide “ignavae fidei et futilitatem et foeditaten? illustra- 
ret‘ his: ‘Du hast Recht daran — darum ab. bist du nicht besser u. glücklicher 
als die Besessenen u. Wahnsinnigen, denn die glauben auch an Einen Gott, 
zittern ab. wenn sie von den Exeorcisten den Namen (iotles aussprechen hören‘ 
(ut expressit censor commentarii Scnlant in Wın. N. krit. Journ. IV, 1825, p. 67). 
— Rem ipsam Sc. illustravit his: Opinio Dei nullam fiabet jaddem; nulla 
gens nultusque homo est quin,' etiamsi ignoret‘qualem habere Deum deceat, ta- 
men hubendum seat. Nec opinione wnius Dei ubsolvitur salutatis religio et pie- 
tas; aecedat oportet ut credas mesanodorne esse idque absque omni rposwro- 
Amplg. Neque hoc suffieit; sine rerum divinar. desiderio studioque: desperabis 
de Deo eumgne aversaberis teque ei invisum’ credes. Ita demum redönola exi- 
stet, ‘Deum pro infinitis quibus abundat divitiis nullo discrimine munificum esse 
in omnes, qui ipsum colant; eius münera unice expetendA -eide ipsoque elüs cul- 
tu nihil melius, nihil beatius; Dei colendi onplam et farultatem a Deo 'hommibus 
dari, simulac toto animo sincernque fide rogaverit.‘ — Kal poloaoye: (ait Be) 
-vor Frost u. Kälte sow. ale Schrecken hefliger Gemüthsbewegungen u. Leiden- 
schaften zittern 4. beben - wird beigefügt anzuzeisen 1) dass diese Vorstellg 
bei den bösen Geistern wirkl. mit e. Ueberzeugg verknüpft sei, 2) Hass e. solche 
Erkonntniss unzulängl. ja schädlich sei, ‘selbst wenn wie mit einiger Rührg d. 
Gemüthe verknüpft wäre; so lange dutch Vorstellg göttl. Wahrheiten nichts als 
Furcht u. Schrecken erwecket wird, sei es e. Zeichen e. unrichtiren u. unzu- 
längl. Erkenntnissz könner auch sogar selbst die Teufel derglb. haben, so muss 
e. gottloser Mensch auch ohne die geringste ‚Beffnung‘ e. dadurch zu erkhalten- 

den Nutsens dergl. leisten u, haben können: u 
30-2%. Lubetne vero discere et nosse tandem, a komo vana 

[) SEE.) \ D 23 o ’ ’ a" ., .,4 
jactans, jidem sine operibus inanimam esse alque inanem? Adbra- 
hamus, gentis nostrae auctor, nonne er operibus reportasit div. 
probationem, np. postguam Isaäcum filium' unicum promissionis- 
que haeredem,” poscente Deo immolandum obtulit super altare? 
Vides igitur, fidem nonnisi adjuvisse eius opera ipsamque ope- 
ribus demum ad finem perfectionemque perductum esse, at- 
que ita dettum factorum documento comprobatum ac quasi er- - 
pletum esse elogium a SSd anticipatum hoc: “Midem ‘Vero ha- 
buüt Abrahamus ‘Deo, numerosissimam pollicito progeniem per 
. quam omnibus terrae gentibus salus impertiretur, idgue ei sta 
est divinitus imputatum ut probationem div. reportaret‘: 
nuncupatus est in scripturis hominumque ore amicus Dei. 
20. Quot vba, tot aculei! Quanquam in eodem argumento ver- 
sans idque in fine diserte exprimens (dzı 7 niorıg xweis Twv Eo- 
yov vergd 8. üoyn 2orıy), orditur tamen quasi oppositione ali- 
quä ad novam pergatur sententiam runc demum cum lectoribus com- 
municandam. O£ieıs de yywvaı;] visne vero, talem fidem esse 
- ratione mentis animique ac vitae - inanem (v. 17), discere ?: sc. etiam- 
nunc s. aliunde etiam. *IEAw lubet mihi, aveo, Max; aliud quid est 
Bovkoucı, in quo consilä notio inest, in illo affectäs“ (Sch). Sns. 
huc redit: Vix plura posces; possunt tamen. ) alia etiam exem- 
pla afferri, eaque 2) SSae, [quid quod $) ea ipsa quae in con- 
trariam partem allegari solent?], "Qnanquam igitur. talium exemplorum 
certa ac fere div. ap. lectores auctoritas esse debebat, non tamen orätig est, ita 
conformata, quasi reliquae adhuc dubitationi supremo occurratur argumento (Ker- 
langst du e. Thatbeweis? Hr.; - den letzten schlagendsten Beweis Gus. 
Guisa.; 'Yıywox., yy@oıs de accuratiore VTi coguitione primum fuisse usurpa- 
tum constat‘ Schunk); imo momentum facit, quod rea per ge aperta,. ex nolissi- 


ın Er. Tac. II, 19-21. 185 


mis adeo [iisque fürfasse ah ipsis adversarüs prolatis?] exemplis elwescat, [Vd. 
ad caisen ep. sing. kubVil}; Ackrba fere inerepatio, apte adatodırm ei tributa 
guem Joquentem indnxerat, (‘qnod si adeq stautuxes ut adhuc tbi. biendiaris inanj 
de, age‘ ctt. Er,; willst du wirklich -? anzuzeigen dass es gemeinigl, am Wil- 
len liege ctt. Bms.; ‘vel haec increpatio secum fert, non raros fuisge isto tem- 
‘“ pore qui tam: levi et vano omine xtianum nomen jactarent et eo facilius multos 
agseclas sibi. adjyngerent‘ Smr). — Interpositd compellatione pressius ad- 
versarium urge, “4virpwris] mi homo, est deprimendo castigantis. 
Kevpg] vacuıs, ranus — quanquam haud’temere diceretur stultus 
uippe. vand se spe lactans (Gr. Mr.; von Vorurtheilen gehblendet 
Kr gedankenlos, kurzsichtig Pr; q. d. xevög Ypsvum. 8. vods — 
&ratrog ell. capitis vacui esse Iuv. Bat. 15, 28; pn Mi. 5; 22°) 
el, udd: 11,8. op aan Lix Grdges xerol) — plus tamen’inest: 
agitux.de hansine qui uperäkus vacuus. imanın jactat vba [Kur.’‘) Bon. 
cil.-Oue.: xeräw: Sxalseev ardp. vor Wıhn T. Mioreı adgodvra, | 
under tus dıa- Er dpyur Unoaraoewns zeurnutvor ei; ninpwory). 
21. ’Ißoncu 6 narye nucv]) Hebraddrum, kure ‚oapxd, Atia- 
norum, xara rveünk. B. %; Als, cell. Io: &,.89.: quod posterius 
(netante Kar) vim sane hahet: in loce dmmia.ad imitationem exempli 
referente, ut np. nonnisi 0i 2x ciorew@c probentur et beentur dDr 
to nıoro 'ABo. Gal.2,9. "EdıxaıwIn] = dlxauos, Iöxınos, pi- 
Log JE0v xareoraIn 1,12. 2, 23. cll. R. 4, 19.: zalis factus est 
qualis esse debebat, qualem Deus volebat — Deo prebatus est: cuius 
probationis div. necessaria: eonditio est virtus interna, necessarium 
consectafum felicitas aeternum duraturu; itaque: extitit probus 
Deoqgue carus eogue ipso incolumis ac beatus. Vd. infr. ad calcem cp. 
disputata sub I) etadR.4,1-5. ’EE &pywv] pröpter actionem - ex 
qua quasi prodiret ista dıxalwoıg (dıxamoovynv x. aAmdelavy dıa 
riotewg TOoLnaag, ut expressit Clem. R. Ep. 1, 30 sq.)- propter 
filium oblatum, Aver&yxac tk.] “filium de Sara unicum, vin- 
etum, ut fieri mos victimis, imposuit arae [naar 53 Du; pro quo 
“ etiam dici potuisset simpl. 9:7], paratus etiam mactare, si Deus 
in iusso perstitisset‘ (Gr); 'Erri 7ö JvoLaorngıov) auf den Opfer- 
altar (Grasu), vor den Altar (Hr); nonnisi sensum .expressit Ma.: 
in ara obtulit, nec opus est multornm restrictione: cum obtulisset 
i. e. ctim offerre vellet. "Ioadx vöv viöy. aurgd] 8. eigenen Sohn. 
- u. ziwar d. Isaac, den einzigen, mit ünleugbaren göttl. V er- 
heissungen geborenen, auf dessen Erhaltg die Erfüllg aller Zu- 
sagen zu beruhen schien (Bue). “Utitur eo documento quod est aliis 
Incalentius‘ (Sur); "tanta cum fide et religione Deum coluit -Abrah. 
utniil.. ei nimis difficile et arduum esset quin susciperet, nimis 
carum quin offerret‘(Scn). Narratio habetur Gen. 22, 1-10. | 


v 


73) Xins prohibet isacundiam in tales voces. prorumpentem, non ipsäs voces 
ubi 8, magistris ad corrigendos discipulos usurpantur, multoque ‚minus, ubi non 
certi homines notantur sed certa hominum genera. apparet hoc Mt. 38, 17. 19. 
Le. 4, 25. Gal. 3, 1: % (Gr). 76) *Ut vanım s. xevöv in universum id 
ommig vocatar, in quo nihil veri ac solidi inöst vel quod aliquam speciem, nihil 
rej habet: ita illnd nominatim ad superbiam et elationem auimi 'refertur, cum 
quis se effert et sufflat sibique arrogat quae non habet. inde vanitas 4. xevarıs, 
veritati opposita, et mendacium significat (ut orationis vanilas ap. Cic. dOff. 3, 
14), et frivolam jactantiam atque ostentationem; eademque notio elucet etiam 
ir compp. his vec. zevodofos, x896copes... quibus simm. sunt hae Latt.: vani- 
dicus, vaniloquus, vaniloquentia ctt.. possis ergo a6y0y aydg. accommmodate ad 
illa vw. v. 14. day nlony Adyn vis &y. [ell. 1, 26] h. 1. interpretari xevoAoyor, 
voniloquum, inania vba jactantem‘. 


136 CoNMENTARIOS 


22. 23. Applicat Ahrahami exemplum argumentationi, partim 
amplificans, partim adversus eos vindicans qui fortasse in Patriar- 
chae fide tantopere celebrat& haererent. Huic applicationi haud 
exigua vis accedet 1) unitate sententine: Al£neıs ri... ovvynpye...zal (ötı).. 
treicınadn za) (örı) Errinowdn: quanquam ferri quoque potest: dr avynpy. za 
(örı) drei. zal (obıwms) Enino.; 2) affirmatione: “nam quietus hic ac remis- 
sus sermo ei-magis convenit, cui propositum est edocere quid ex ante dictis 
efficiatur‘ (Kup. provocans ad Worrıı animadv. in Dem. Lept. $. 75. cell. v.2&. 
Act. 21, 20; da siehst du nun Lru); interrogatio: Pifneıs—; videsne —? 
[Gr. Sur. Mr. Acstı Schott ScH. LucHn.] videtur nimis exilis esse, singulatim 
praegressä  interrogatione v. 21! transponendo etiam adauctä. Verum haec ad 
formam .tantum faciebant orationis. Res vero ipsä disertem aestimationem fi idel 
ab Abr.. praestitae poscebat. FF] sriorıg avvnoyeı Toig Eoyoıg aurod 
x. &x T; doywv 5 niovıg &releım In) Sane ‘ouynpyeı Imp. actionem 
‚continuatam exprimit, Aor. rei. non item. dum tentatur homo se- 
Asıovmevog, fides operibus velificatur; postremo tandem tam dıxaıw- 
eig, quam releıwdeig evadit‘ (Sch): non tamen tanti momenti est 
quin salva sententia c. Cd. 4 ovvnoynoes ». c. Cd. A ovvepysi legi 
possit. Decernunt potius Vb. reAeıodoIar et Praevb. our. 

. 1) Fides ex operibus (post et per opera) consummata est. 
A) Quasi perfecta est: AA) Plene ac perfecte commonstrata (elswdnvar 
ratione et respectu aliorum dr. quibus Abr. sic dexvveı, ddelfaro fidei suae in- 
dolem‘ Smr.5 Knr. ut strictior existat argumentatio cll. v. 18. et [perperam ] 
Sir. 34, 10; Gss); BB) Ad effectum sibi destinatum perducta (‘per opera fa- 
ctum est ne fides sperato effectu excideret‘ Gr). Utrumque conjunxit Sca.: ‘F. expe- 
rimentis augetur ac perficitur, quoniam ipse rerum successus, quae per f. confi- 
ciuntur, evidentissime monstrat salutarem eius virtutem atque incomparabilem 


dignitatem“ B) /psa perfecta est (fidem eius virtus perfecit ac con- 
summavit i. e. talem fecit qualis esse debet rriorız vera ac genui- 
na‘ Hr.; inter agendum aucta est Pr). 0 
„ ID Fides cooperabatur operibus. Notio vbi latissime patet: ad- 
juvare, administrum esse, velificari, quocunque tandem modo id fiat 
(R. 8, 28. 3 Jo. 8. 2 Cor. 1, 24. 1 Macc. 12, 1. 2 Macc. 14, 5. cell. 
2 Cor. 1, 11; Hes.: ovvegyei‘ BonYei). Nostro Il. s. animum ad- 
dendo viresque intendendo s. gratiam div. parando — 
pro diversä relatione Praep. ouUv. Certe nulla causa est cur statua- 
tur ‘hypallage s. quaedam constructionis inversio pro Örı T& Zoya 
ovvnoyeı cn rsioreı* (Hr. quia [?] vba proxima sint illorum aliquod 
quasi intptamentum; cell, 2Th. 1, 8. c. Act. 7, 30): A) 4djuvit cum ope- 
ribus operantem (d.Gl. trug zugleich zur Rechtfertigg bei; ‘fides et opera 
, effecerunt ut Abr. hoc encomio ornaretur. opera autem nulla erant sine ope- 

rante: ergo idem dicit ac 7 7. avynpya To -Aßo. novyt Tauıa 14 &o- 
ya' SML.: quanquam haecce circumlocutio etiam ita informari potest c. Pr°: ‘Abr. 
fide ... sese adjutum sensisse ad immolationis Is. hand recusatae factum adeo 
praeciarum eo libentius facilius et certius edendum‘). B) Adjuvit in operante 


opera (d. Gl. hat an Hervorbringg d. Werke Theil gehabt; ‘cre- - 
debat Deum esse veracem et potentem, qui et vellet et posset prae- 
stare id quod promiserat: facilius, libentius et certius nunc ad factum 
accedit, mactare vult filium: nam Deus promiserat tamen sibi nume- 
rosam fore.prolem‘ Mr. qui addit: absque tali persuasione ac fidu- 
cia facile “turbabimur, tumultuabimur , desperabimus!‘). Hujus sen- 
tentiae ad. universam disputationem ratio triplici modo per se potest 
constitui.. 4A) Fides demum momentum ac vim addidit operibus 
(vieissimque operibus nonzisi consummata est). BB) Fides nonnist 
accessit atque adjuvit opera (operibusque demum est consummata) 


| ın- Er.-Jao.: IL, 29. 38. 19 


CG) Fideg-‚opere‚adeo:: aAjnyit (aoid gquod. per. ea demum consum- 
mata, esh)., Unde + u -:.: tin. 

‚„IH), Argumentatio ad duplex. fere momentum redibit, quod, utut 
multis modis. finitinum atque invicem inclusum, nimis tamen miscue- 
runt intptes. A) Jiaque fides ac opera separari nequeunt! Ee.: 
‘Ex factis justitiae laudem meruit, sed quae ex fide proficisceren- 
tur.‘ ell. Gr.: ‘ne quis putaret,' hie opera sepositä fide exigi, bene 
notat ad statum illum. gratiae ap. Deum tutandum concurrisse in Abr. 
et fidem et opera: fidem, quage. ab initio. ejus status ad consumma- 
tiongm usque decucurrerit,. opera, ut fidem  suhsequentia et dato 
tempore ac occasijone ad conservandum eym statum necessaria‘"”)., 
et Kup.: ut intelligeretur, #dei se, nihil detrahere, ut qui pie facta 
fidei accepta referri cum Xto..oeterisque hujus: apostolis ipse et 
agnoscat et palam profiteatur; negat ‚vero,. ea opera quae a fide se- 
juncta sunt in pie factorum numero haberi.‘ Similiter plerique; pau- 
eis complexus: est.'Göpr.: ‘Du siehst dass s. Rel. Hadlgen erzeugte 
u. dass sie durch diese bewährt erfünden ward!‘ plenius excussit 
Gss.: Schlüssresuliat des 2. V. 18. an geführten Raisonnements: 
dass d. wahre Gl. e. Anregung zu :guten Hdigen enthalte u. diese 
Hälgen den Gl; zur schönen Vollkommenh. erheben, dass er nicht 
ohne dieselben gedacht. werden könne u. eben so diese nur aus je- 
nem hervorgehen. können, dass’ überh. eines in das andre greife.“ 
B) Itaque recte o peribus tribsitur god 'fidei tribui videri potest! 
‘Abrahamim distaroovynv suam 'roig '2oy. acceptäm retulisse modo 
contenderat. quod quidem ne cum Gen. 15, 6. ubi 77 TTLOTEL TOD 
-4ßo. tribuitur 7 dıx... pugnare videatur, Jac. 'jam addit: huj. ipsius' 
fidei Abr. ad facta, et factordm ad fidem vim mutuam (mutuumque 
ad gratiam div; conciliandam.offieium) fuisse, ita ut, editis postea ab 
Abr. factis fide eius dignis Gen. 22., täm ridreı quam dixauoovvn 
ipsius Gen. 15. celebratae demum quasi complementum accesse- 
rit. v.23‘ (Pr). Np. 1) Abr. acquiescere noluit in fide; ‚ceteroquin 
abstinuisset sese ab opere tam luctuoso; 2) Dens non tam tantam 
Jidem respexit, quippe ipsi satis cognitam, quam actionem e fide pro- 


fectam: namque Gen. 22, 12: vövy Eyvov, inquit, Örı yoßi au r. Seöv" et v. 

16-18: xar' Euavroü no u. 00 elvexev Enolnoas_ 16 Inne rovro zal 00x 
&yelow Toü vlov“ ooY Toü üyannrod di. dl. siloyüy sühöynaw‘oe xal uln- 
Juvay ninduvö zo oneou @ GoU... xal Evevloynöngontom Ev di oreguarl oou 
ziavıa 1a &3yn Tg yis; av Öv Unhxovans ins uns gwvis‘ itaque' “ideo 
quod filiö ‚suo prae Dei amore non 'pepereisset, foedus nodum paciscitur idque 
ipsum facit Jurejurando (quod quanti sit -faciehdum, vd. Hebr.- 6, 33 sq4.) et sic: 
eum in propiorem amicitiae reeipit gradum (Gr. .. 


23. Atque ita =. ita .demuns ‚Enängwgn Yostph 4 Aeyovon]. 
eventus respondit -SSae non quidem v.aticinio ned. anticipato judi-. 
cioz; “impleri idem est quod. per experientiam. oaufirmari ac demon- 
strari, h. sns.: affirmaverat Gen. 15, 6. SSa de Abr. quod vere cre- 
diderit et hoc ipsi ad Justitiam Ampusatum Jworii Teando vero fidu- 


77) ‘Quum ouvi &, cooperabaiur, dicit, docemur non: ı meie et fidem. et 
‘opera fidei posse dici causam ut dixcudeng, Justificätionis, 'ita salutis (nam 
dıxalwoıg retenta salutem aflert), modo non intelligamus causam primariam, 
quae est Dei sudox/a, bene placitum, s. liberum decretum, &x wılavsewrtlas, 
“ ex sua in homines dilectione, Eph. 2, 4. Tit. 3, 4. sed eonditiones, quse 

Saepe causae, sine quibus non, aut sui generis causae dicuntur‘. 


18 "Counentanis ).- 


ciali timore et ebserrautiß onga. Beun olibalit: Blume "Gen 22, 16,, 
hoc egregio obedientiae specimine demonstratum fulb;- Ipsunt verkın 
habuisse fidem adeoque SBam "olim vers de Ipke: teitatamı Yuis- 
se‘ (Hackspan. ap. Wr.; suppletu est Veripture Verre. ;'Wurch d.’Erfölz 
wurde bestätigt was schon früher uussesprochen war Gps.; die 
Schr. die da sagt, die schon früher gesapt halte Gaasn.; "hac 
obedientiä revera Erriorevde u8 Ip ut in justifiam ips? computari 
posset‘ Schunk). Id autem eo aptias notabatur, quam' priore 1. rion 
fidei documentum, ime v. 8 hiee sequäter dubitatio! d3orrora xUnLe, 
xore Ti yrwoouas Örl Kinpovounew ch. Unde alibi etiam- illud 
effatum jungitur speeimini atque experimento triginta minimum snnis 
post dato, ut a Mattathisa moribundo 1:Mace. 2, 52. =4Bo. oöti & 
reıpaaup evgEIN nıarög zal- Eloylodn ar eis dixaioovmm. 
Vix igitur opus est effatem illud (Sen) quasi oraculam dicere, cui fide 1lla 
consummat& plenus qiiasi eventus i,:.@ veritea: rantigerit;. fatile porro caremıs 
comparatione hebr. et eheld. NDR, chaldd. et rabh. TAN. ep LeN | et "24% 
zAngovr, reltiv ctt. quae etiam dicantur. ‘ubi tale quiddam gceidit quo ejusmodi 
dicta in memoriam nustram rediguntyr et quoguo modo vel confirmantur vel il- 
lästrantur‘ (Kne. p. 533-35); omniurm mimtme licet statuere “accommodatiohem, 
vba VTi propter solam similitudinem aut conwenientiem rebus, personis, tempo- 
ribus aptandi, quibus minime dieta, syat, pläne ut proverbiis saepe ntimer rebus 
iis, de quibus jam sermo est, RER Kar Veriug certe alii: ita demum 
plenus efati sensus apparuit. "Erriörsvge, TA.| pay 3b gr Ta Prag: 
oonfisus est Deo atque hoc Deus: ei pgustavit justitiam 1. e, aesti- 
‚mavit annumeraviitque tanquam rem probe factam (‘a wurde 
ihm als Tugend angerechnet; das. Urtheil üb. ihn war, dass er e. 
Öixaıog, e. Mensch sei der so handelte wie er sollte‘ Asszı). Jae. 
1) quod textug et Lxx per cppulam ‚diserte ad praegresgam nume! 
rosae sobolis promissionep retulerunt,.per 1E] interposuit, senten- 
tiae non minus quam oratipni inserviens. 2) Secutus est, ut Paulus, 
Lxx: ’Eloyio9n avrw zig dixarapuvnv] quae enaryratio, sensum 
magis curans quam vba, quangüam eodem revocari ppesit ex He- 
braismo (qg. d. mp724 55 aynm Ps. 106, 31), aptius tamen expo- 
netur: ita ei annumeratum altgue imputatum est divipitus, ut inde 
eristeret. justitia coram.Deo, probatio div. Quum vero utraque 
justitia tanquam antecedens et consequens necessario cohaereat, utra- 
que ratio ad eandem redit sententiam: dıa Toüro (örı dnier. v. Ye) 
Ölxauog 2Aoylosn 8. &dıxaıa I (v: 21). 3) Explicat firmatque, 
non quasi plura ll. in unum oraculum conflare velit (qui igitur mos 
huc non facit), sed novum experientiae momentum addens.. Kar 
gilos Ieoö 2xAn9n] TI) Nemo dici. potest Dei amicus nisi qui dl- 
xarog censetur &3W 7109 T. ‘$e00° "nee magni refert disputare, utrum 
plAog hic active an passive sumater: quia neutrum est sine alte- 
ro*-(Smr). Ab antiquioribus illud, a serioribes hoc magis celebratur, 
idque n. 1. contextus fingitat: ‘u Deo’ dilectus; giem sud Deus: ami- 
citid digenatar‘ (Sen). -In.Gen. nonnisi: documenta- faveris div. 'com- 
memorantur, singulatim foedus illud novum jurejurando interposito 
factum; Jes. 41, 8. dr. a Deo "zak Dar ell. 2Chr. 20,7. JR "R 
quod Lxx reddiderunt altero loco: ”_4ßg. 0v Nyarınaa, (Lru.i mein 
Geliebter), altern; zo Nyanyuevp cov (Lru.: dein. Liebhaber). 
‘Sollemne hoc Epith. etiam Phil: matırpat (de vbis resip. Nosch. p. 281) Deum 
sic inducens loquentem (e.Gen.. 18, 17):ıun Zmıxalupe Eya ano Aße. TO pl- 
Lou pov [pro quo kaxı Oü mu zei Zym dad Ale. Tal naıdoc ou & 


ın Fe. Iac. II, 23. 14P: 


iyi muB; bie exprewiankehen. Sy Han TR], et A" won 
amioem (; '&vero etiam amicum simpl: ( 
ac proprio’ cogrlögline“ Ppehant“ Krr, et. Coran, Sur. 
son. Paraphr. p.'120. &t‘Schnuae. ad Ps, 148, 14). 
et"Mebraeis’ et exteris Batls' est tritum; van Weer. et 

1: 46, 13. ubi Mn et Sam! vocantur Hyannueraı 3 5 
6:6 ur” eboeßis Ads eh — zul naxdpıos ebaeßic 
bonis male D: ter hdnos viros ac Deum umicilia 
M) Quod ’Ex173n] rate non tantummodo vor 
fuit; verum vertere: /actus est, fuit (*lacutioı 
8; 1. 0: 30.1, 125: Jen. 1,26 all. @r.; “pro simpl. F, tms cl Bu 
ad Hom. I. 4, 61. 28 abrhmuar arzı zod elyıı xeirai‘ ‚mul 
all, 1}. Pr), eo minis liget quum agatur de cognomine eonue.. Pa 
rifico (mar. ala gewesen; anerkannt, feierlich erklärt Brea.;. ‘me- 
rito . . celebratas‘ Hr.;. “mit d. Namen Gottes elta, beehrt* 
Ber N d. Win. € er. ni 495 


cc. 9, 52. Gi 
tiam, alferai kenintion 
ium ,_monstran, 
tationes et ardıa a, consutimalam esse ,, 
‚ etiam priöris Taudis jacturam 'factnrns tus 
10,5. (7 u eüge pi Ülxagv x. een alroy Eueuze 
Bi Gear "Toyuoöv Epülufe (liess ihn fest sein der Hs vi Herz, 
Ben, den 8. lad: 'Plerumgte'tamen fides, Koh deniuh Anxerunt, ak; 

proharentar actiones, celebratur. Ita secundum Phil. habuit FÜGT, N, qüse 
sit näonyognua Blov , en Aannon, Bintdov, uw Basıllda zaw Pre 

zöy (plüra vd. ap. BL ad R. 9, 3. 12. 23. Gal. 3, 8, Mebp, 11,:1%, 

Cugrz. Eiterec. in Ben e e'ehh. p- 539), et sec. abh. no, ia 
B En 


® 


‚possedit mundum DE & fulurum nis per fidem, Ita sec. Paul, 
mag’ Untdg En’ Uatdı Enlorgvor .. un dadergang ji. une. 
's dafar TB Sep x. zlngoı m 
& atayie hg 2a, FR Rn. 
que in, Ep. ‚ad Hebr. e 
as a eg a 
12 5 306 Praygellas, kom m. 
Ahr. fidem: Avayi 
by en RE 
d2 00x nr Keen, %. ug; B 
AdızWrarog x. üoeBeargrog ay ap; 
1%, Avstendanoc A öy onpdp- Y 
Av telsıprar To dperügifony 
yrücır elndan. Ausytkeug, yag 
on Aunanoda, TapÜs YAROT«.ATD. 
U Ögdıoy miorevon: , dykMIN.TrOdS . 
gmäs x. x. xonuaoı x. ‚D0Eg An GorüL 
oıs moldois dvamefhsı zeragpgue. , 
% duarjaı yevdası ü,marrg RR. 
® 70 zol mods dlndeny uovg m“ 
s &pyo» Lorı ngös Duden Fr 
vun, 30; naiven, RR EM audi 


en var 


Ve hajus’exempii Kick 


. Sr abge gn Aalen ap egtabgt obalen 

ES qui apeg! numerosam &( 

sam. Verum ien erat, eaque in Deo reposta, idque taı 

nee,’ Ali adhde experd, efoctam' oem meiner Paul), nee, PR tem 
nzctus, *jus immolationem recusaret (script. ad Hebr.). Accedit,' Huöd- "ifere 


Di) ComMENTARIUS 


ım, modo mandatum, 
immolandi “eum non- 


Kies An, /nungnam eridentius emicnit, quam quum Aa. ad.patoadum pragaepte 
Dei 


0 3.., Optime, 
t... Sigoificanter au- 


fidem ad favorem 
on nn inuisset opere tam 
Iuetwoßd“, sollen auch. 


wir Gl.“ 


bewrise geben, etwas leisten, che sie sich d. Ruhm. einer Verehrerin. 

‘Sehr schön wählt d. Pf. abstechende Beispiele um s. Satz mi 
erläuterh;"d.*Yuter der Glaübigen u. e. Buhlerin zu Jericho, ja selbst die Teu- 
ä' werden‘ vb ihm angeführt um «. Behauptg einleuchtend zu machen‘ (Sra). 


28-96. Videtis igitur ex operius potissimum  probätionem 


. hamus. „Verum itidem etiam Rahaba qnondam meretriz, nonne 


er operibus reportavit probationem div. ejusque fructus, np. post“: 


yalı! uncios a Josua explöratum miisos clam susoepit eivinm- 
qu ihsidiis subductas alid quam vulgari vid, per murum et. de-, 


. töportare hominem nee tantum es. ide.. Ita aperte Abra- . 


iay.emisit? Quemadın. enim corpus a spiritu. sejuuchum morr... 


IN Er. Iac. IL, 23-2. hal 


, tuum, est merumque cadaver iners et inutile, iq eliam ‚fideg ı 
operum sejuncia experimento mortua, iners et inutilis et in Ra- 
 habä fuisset et in. nullo non Xtiano est. a 
Colligit summam ante dietorum (24), illustrat comparatione (26), 
amplificat interposito Rahabae exemplo (25). Hoc exemplum qyum 
abesse queat salvo [quid quod facilius (ob yag v. 26) fluente] com- 
textu; quum ipsum populo Xti minus accommodatum sit, quippe fpe- 
minae ‘cujus fides erga Deum mendaci perfidiä in civitatem ‚anam 
regemque probatur‘, et unde ‘facile colligi posset infidelibus fidem 
nullam habendam esse‘ (Sc#): admodum luberet pro interpolato ha- 
bere, nisi satis defenderetur 1) preesidiorum critt. auctoritate plane 
consonä, 2) usu in fidei commendationem non quidem a Paulo, ve- 
rum in Ep. ad Hebr. vere facto: qui usus magis Jac. excusabit ‚quam 
Sch": *apostolis ignoscendum, si quando dormitabant 
« 24. In conclusione momentum facit oratio omni ex parte di- 
recta. Namque finitd refutatione alius nomine prolatä ad suam 
redit demonstrationem: compellat 1) universum coetum, idque 2) di- 
serte et 3) &ovvöerwg., Toivvv] “abest a tam multis et bonis Cdd., 
etiam translatt. vetustis [ABC ctt. Syr. utr. Copr. Vure. corb.] ut du- 
bitari non possit abfuisse inde ab initio et deberi additioni, qua. ad 
sensum quidem opus est sed non ad textum‘ (Sm); *talia enim 
noster, brevitatis studiosus et concitatius seribens, omittit inter- 
dum* (Knp). ‘Ogäre] non.c. Tigurina: sehet ihr nun -? nec c, Gr.: 
‘discite hoc viri magni exemplo* - sed c. Lru.: 80 sehet ihr nun m!3 
vd. ad v. 22, Syr. singular. expressit: vides, accommodate ‘ad ante- 
cedd. sed minus nervose. "Orı 2£ Eoywv dixamoürau avdowrcosg, 
xai 00x &x mriorewig uövor] vd. ad v. 21. De sententid ipsa. nulla 
dubitatio esse potest. Homo probationem div. nanciscitur non qui- 
dem propter solam fidem, at solum propter fidem. \Vbor. ambi- 
itas duplicem admittit adstrietionem. 4) Adv. locatum est pro 
Ad). [ita plerique praeeuntt. Turn. et Cdd. 4. Mr. c. (qui pro uovo» 
legunt. uoyng) et Gr. cll. Mt. 5, 47. 21, 19. Jo. 13, 9. Act. 11,.19., 
R. 3, 29 al.; *quibus exemplis (ait Knp), si opus esset, plura eaque 
exquisitiora e Grr. Latt.que scriptoribus facili negotio addi possent], 
- Haud raro non’ solum negligentius loquimur, sed etiam eodem.redit 
utrum Adj. an Adv. utamur. B) Oppositionis lege explenda est 
oratio: non solum fide sed (etiam) operibus - np. cum fide conjun- 
gendis, itaque sensu haud diverso. | | 
... 2%. “Ouolws de »ai ‘Padß TA.]. similiter vero eliam. R. mere- 
iris, nonne.propier opera Deo probata est? Oratio plane. attempe- 
rata traetationi. de Abr. v. 21. graviter affirmat partim interroga- 
tione partim transpositione. Nec igitur, si vel pöst‘P. 7 zogvn 
interpungatur, licebit Vbo.ab Adv. prorsus separato explere: ÖöuoLwg 
(7); multo minus haec ratio (Pr.'Gss) efficacior diei meretur. — Inter- 
ponit aliud exemplum, quod: quanquam alteri universa: conformatione 
vbisque "Ouolwg xal] componit, eidem tamen per 42] non tam sim-. 
pliciter apponit quam opponit, quippe eidem quidem probationi in- 
'serviens, verum salis diversum.: Rem e Jos. 2. et 6, 22-25. 
notam in usum etiam vocavit scriptor Ep. ad Hebr. 11; 81. Tovg. 
Ayy&lovg] notos illos nuncios, duumviros a Josua erploratum, nun-, 
ciatumque missos (a3 rüir 8. Dan) nad Sur Diamanın Jos. 2, 


. 


da | - ComwMunTaRıce 


u 
en’ EHE) partim' ö'pe- 
/ ek 


 Quod noster Zeyo«s, id Ep. ad Hebr. tribait'mforsı.; Np. haec “justificatio- 
nem ex fide docens, respicit ad Jos. 2, 9-14: ubi R. qunndam idei sune de- 
clarajionem edit, quando dicit, se de maximis ‚et incomparabtihus Jehorae mhi- 
racylis. in Aeg. et mari algoso patratis convictam esse ita, ut Jeh.. Deus Isrr. in 
coelis supra et in terris infra ctt. Jac. vero ad v. 14sqq. ubi R. fidem antea 
decläratam bono opere erequitur ctt. Hoc in casu vett. Judd. doctores dicere 
solent: unus rem probat ex NW" principfo sermonis, alter ex NPD fine ser- 
monis‘ (SurenHus. Pißl. xezall,; p. 672) Igitur saprema sdne causs erat ista 
persuasio, orta ex reram ab Isrr. gestarum' famä trepidatipnisqne ‚suprum eonsi- 
deratione, Sed sola haec persuasio, si vel vbis etiam expressa, nibi ‚Frofuissel. 
‘“Quin göntra talis fidei professio, quae a fäctis discordaref,, id sine.dubio effer 
ctura- fuisset, uf etiam atrociori supplicio qüam ceteri Hierichuntini afficienda 
censeretur‘ (Knp.; ‘was an ihr gerülmt wird, ist teils ihrei'nlotıs, ihr festes 
Vertrauen auf den mächtigen Schutsgott Ieraels,. theils ihre Eoya, ihre Ver- 
heimlichg u. Befreiung der irrenden Kundschafter, welche e, Folge dieser nlang 
war‘ Acstı). A diserta vero commemoratiöne ac aestimatione fidei in hac re 


h 


18) Nec tamen Boozi sed sec. Mt. 1, 5. Salmonis‘, ‚sec. all. ipsius Josuae. 

In hebrr. narratur suam, suorum suarumque rerum integritateil, juarato a specu- 
latoribus pactam, revera obtinuisse atque posthac inter Israelitgs habitasse ad 
hunc usque diem (6, 25). Sec. Jos. Antt, 5, 1, agris eAm:,dorauit ‚Josua atque 
dıc Tuung Eiger ünaons' sistiturqug xazayarylou -domjna ‚eagye fatidica,, quae, 
 Hierichuntem ab’ lsrr. expugnatum incolasgue occisum’ iri, dicit exploratorihus 
discedentibis se scire dnuslos vörg EX: 9808 dıdaysiider. A Judaeis in qua 
tuor puleris mundi mulieribus :(c. Sara; Abig.‘.et'Kith.) nuinerdtur matetqub. ce- 
lebratur ogta prophetarum eorumque sacerdatun:. dr. decem ‚amnos nata fuisse 
quum exirent Israelitae ex Aegupt, sebrtatä ‚40. ahngs guos m. desertg. exe- 
gerunt, ‚proselfta "facta post 50% annüm aktatis: dixerdt ea: £oudonet mihi Deys 
nien peccata pro mercede funis, fen&xfike.'et lini.' Glossa’Waditar, ita dam di- 
zisse: .domfne:mumdi, per trie'pätcavis,. per:tria flat condonatior: per fanem ‘et 
linm et fenestram. ‚pam ‚adnlteri;nsgenderapt ud gam, fupibus, vik.fenestrae, ek 
descendebant et quogne abscondehat dar linis ligni.. et per ea ipsa fria me- 
rita est liberändo legatös. Loca vd. ap. ferisone. NT. e Talm. illustr. ad Mt. 


l,-C. Pi ARE, u. 


IN Ba: ke: H, 25. 143 


praestitae sage Asp absiänpihe. guiz: sp in. Abrahamo celabratissisan erat atque 
primaria, in Hahaba tecie magie en egat gehloni Israelitis gratissimae. Quod 
autem ex ipsa Fe tonkifio Jac. perquath &ptüh, erat exemplum, ei norum mo- 
mentum ex pe?soh& arccededat: -!Afnie' Lie Gr) multi: ettam alienigenae in 
eandem cum Jirdd. cvedentibus: ecalesinm valuerant,. siteram Jac. exemplum ad- 
dit, valde ad eorum'tem nappositum:, fgeminge et exiraneae a sanguine Abr. et 
vitae anten mendosae, Quale& et plerige ex gentibus fuerant‘. Namque si vel 
artificiosius sit, "Jac. foeminärtm etiaı disertam rationem habere 7%), foemi- 
naeve elegisse exempläm Ub majurem: imitändi facilitatem®), meretricisve ob al- 
legoricam idolglatsiee tanquam scortativnis repraesentationem?!): apte tamen ac 
fere sponte insegviehat flagitiosis ad meliorem vitam jam transgressis. Quod 
solum offensione haud caret, quod np. fallati erga patriam perfidid vi- 
tae rebusque suis Prospazit, id non guidem tollitur summä, quam potissimum 
mente tengerit, vi Misericordiae®%), -vVerum' elevatur eo quod non solum summi et 
ap. Judd. et ap. Xtt. fuit honpria, sed’ ereinpli etiam instar inter hosce in usum 
jam vocata. Certe usır.ac Juaro non minus carent quam successu, qui argutati 
sunt in appellatione 


Tns no@9ng] Artie.®) appellätionem non ipsam accuratius de- 


79) Ut. fecerit 4, 4: uorgol #. uorxelldss! Gus.; ut(?) ‘constat in usu fuisse 
Hebrr. doctoribus, ubi, gravem aliquam sententiam probarent exemplis e vitä 
petitis, viris insigmibirs diserte quoque Mulieres apponere, ut sexum muliebrem 
eädem conditione esse ostenderent. Hebr. 11, 35. Phil. de nobilit. p. 908, vbis 
de Abr. factis ita pergit:. ravını ehrerev eu uovov Heorpileis dvdoss lid 
xad yuvaixes &inlacav, e,quibus Thamar. excitst, exemplum nostris moribus 
haud minus absonum.illä Rah.‘ (Scunk). 860) Bn.: ‘Ne se causarentur opera 
tanti patris Abrahae Imitari'non 'valere, praesertit) cum nullus eos modo cogeret 
Deo filios olferre’perjmeridos, sed hoc potias ipse per- seripfüras Deus fieri pro- 
hibent, ‚addit. at muliehia exemplum; mulieris criminosae, mulieris ulienigenae; 
quae tamen per opera misericordiae, per officium hospitalitatis etiam cum peri- 
culo,vitae syae Dei famulis exhibitum , Justificari a. peccatis meruit, isr. po 
ciois: adderldi;, regalis- eorum prosapiae catülogo unnumeruri, ipsius domins ao 
salsatorix nestri gemerationibüs, quae &.Patrierchar. fonte descendunt, insert, ad. 
ezcidio patriap nereuntie, cujus perfidian. deseruit, eruf. 81) Cauv.: ‘Vide- 
tur absurde facere, qui tam dispares simul copulat. cur non ex magno potius im 
signium patrum Nümero aliquos delegit quos Abrahae adjungeret? cur illis ompi- 
bus praetulit meretricem? consülto düss personas tam diversas inter se commi- 
sit, quo evidentins'monstraret, ‚mullum ’unquam, cujascunque esset vel conditio- 
nis vel gentis vel ordinis, fuisse absgne buhis operibus inter justos et fideles ha- 
bitum. Patriarcham sominavit longe omnium excellentissimum: nunc sub mere- 
tricis person& comprehendit omnes qui quum aliens essent ab ecclesid, inserun- 
tur. quisquis ergo justus censeri chpit, etiam ut inter infimos locum aliquem ha- 
beat, bonis operibus se talem ostendat‘. CurYvsost. serm. 2 de poenit.: Eixov 
Tns Buximolas % Paaß tig more zrepvou£vns ın noovelge tüv daıuovwy. Ma- 
gis adhuc, ad allegorias descendit Ammmas.. ad Ps. 87: “Quid de viris sublimibus 
Joquar ? Raab meretrix,.alienigena illa de,sneculo, tamen animam sum non 56- 
lum contemtu omnium quae hahabat,, sed etiam vitae periculo: putavit esse redi- 
merdam: quae .explorateres Jesu . Nave- civibus suis .quaerentibus denegavit et 
hostes patriae,.legates tamen fidei, malsit ocenltare quam perdere. non eam mi- 
nae civium, nen bellorum periculs, nen, incendia patriae, nom suorum diserimins' 
terruerunt. Disee vir, disce Atiant, quomado:verum Jesu: sequi debeas, quando 
foemina contemsit ompin ‚sus et: Jesum.in, figused propter similitudinem .nominis 
est. secuta‘. It. Bo. supra allatis. addens haecı ‘His eomversäe at meliora mi- 
lieris exemplis snadet. auditores suos 'pairiae: pereuntis ihtroilum :davere, et a Ci 
jus sceleribus..credendo recesserant;.. ab .bäc .etidın fructuosis :operibus' ss memi- 
nisse Secernere, qustegun sanekorum coetibus copulari et ad redemtoris- sul mie- 
reantur pertingera.cpnsortium. et ällos’ erg hortatus suseipere 'nuncios Jesuih: € 
praedicalores obi evgläiı graimnter. audare!. citı. . 82) Ems: *Täntum valet ‘ap, 
Deum misericordip ao-benefikentia in. prokimum;: ub mulier, ut meretsix; ut, alle« 
nigena, hospitalitatis officio: comimentlata ‚:. mexmerit 'in catalogd' pioreni, ih: ca» 
talogo civium, in. cafslogg .probatissimorum- Pairiercharum amdimereri. 88) 
Fiuctuat ‚gerte Hr!: ‚‘Artic... clere:opiaör, argeit. non gentem sed vitae'-genus' 
signifcari‘. . u | SEE 


144 : Conmendansis "- 


. finit sed diserte tantum uttribuit, idque' foeminse 'hoc noniine histo- 
rice satis insignitae, nec tamen ab aliä ejusdem. nominis distinctae 
(unde Jos. 2, 1. any madı mar men, deinde vero.6, 17. 22. 25. 
mr Men .et MH ara: @ qua'non diversam esse Salmonis uxo- 
rem Mt. 1, 5. id ipsum suadet quod 'simpl. 7) Paxaß dr.).. Vox 
utriusque linguae tam trita est sibique tantopere -constat, ut signi- 
ficatus mulieris cibaria vendentig nec e,chald. ir cibure cell. hebr. 
irn cidus, nec e gr. sıegvaw alere:(?; est vendere, unde mögen 
recte deducatur. Multo minus decernit, quod Cnato. Jos. 2,1. Judd, 
11,1. 16,1. 1 Reg. 3, 16. hr reddidit xrnpT212 (a Pre = ner- 
doxelov 8. ravdoxıov) corrupt. ex ravdoxig:8. ravdoxevrpia (quo 
ipso usus est Curvs. |. c. qui tamen meretricem »istit: komil. 3 in 
Mt.). Melius sibi constat sensus. Fuit pröfecto caupona vel 
hospita (Gr); sed non ideo dicta est mar; ‚solebant meretrices 
cauponam et cauponae meretricium fäcere. Fuit porro idololatra, 
peregrinos colens Deos (Rosenm); sed nec ideo dicta est Mair; "fa- 
tendum: est, sic potius prophetas stilo sublimiori utentes loqui, quam 
in tenui narratione historicä id ita dici, ubi potius vbi proprietas 
servanda erit, fuisse quondam®) lascivioris vitae generis ' mulierem 
istam® (Ms); “nec ullibi vocem 217 de muliere singulari, sed vel de 
totd gente jud. Jer. 2, 20. Ez. 16, 35. vel de urbe tantum Hieros. 
Jes. 1, 21. me legere memini‘ (Pr); add. Ap. 17, 1 sqg. Paucis: fuit 
. mereirir,, cujus partim ap. Judd. famae, partim ap. Xtti. in Xti ge- 
nealogia commemorationi deberi visum ‚est studiem: illius criminis 
diluendi. - [nn | 
26. "Norıep TO güna Xwpis niveiuarog vexgöv orıv odrw 
x. N niorig Xwpls TWv Epywv vexoa $orı] Tertium comparationis 
est absentia vitue i. e. spifitds in corpere, operum in fide, itaque 
illtce rei internae, hic rei externae. Hoc sane discrimen paululum 
impedit imaginem, eo magis quo facilius opera cum corpore ,„ fides 
cum spiritu componantur (unde v. c, Hebr. 9, 14. &0ya vexoa a qui- 
"bus purgata conscientia Aargeveı FJew Lwvrı). Üonvenit tamen, 
quod inanima atque mortua ut sensu et efficacid ita etiam pretio et . 
utilitate carere cogitantur (vd. adv.17 [p.126]), Quum autem Ilvsd- 


84) Iloovn ‘non quod tälis.esse perrexerit, sed quod talis fuissel* (Gr); np. 
‘saepe fit ut tale cognomen, e vitä ante actä: aut pristino statu cuipiam inditum, 
meneat et fixum sit: quo e genere ex ipsis 'NTi libris exempla 'afferri possunt 
Mai3otov r. eiaivov, Zluwvos 1. Aenpov et Zuvü T. vouıxov“ (Kup). Nec 
tämen opus est ac vix licet cogitare de Meretricio guaestu jam tum omisso 
quım isti .exploratores venigent. ‘Hi enim, quod meretricdm potissirtum adieriat, 
excusatione hand egent.. Recte vero.Knp.: ‘la libro Jos. de ex re nihil extat 
literis proditum,' nec laus huic mulieri propter facta et -fidem h. uttoque in I. NTi 
tributa .eam 'intptationem efflagitat. meminerimus etiam; im fidem quae aeter- 
nam ‚salutem affert, in R.:non magis laudari quam in Sims. Jephtha aliisque 
ceompluribus querum .exempla Hebr. :11. Xtianis ad imitandum commendantur‘. 
Quodii -vero desiit meretrix esse, :ne: opus::quidem est c. Hr. excusare: ‘Qui 
ipsa::re offenduntur,. i.non cogitant;; ista haud esse :#x. hodiernae aetatis cultu 
atque-sensu. judicanda, et. si, quae in’ hominibus ‚ quoram.mores universe probari' 
hand. possint,:.vere laudebilig commemorenter,' non ideo edram instituta probari“ 
— Add. .Smi.:: ‘Parvi momenti est.quod: Ralmbae- statum ac vitae 'genus multi 
malunt itä.describere, ut avertant nomen meretricis... Cum ipsi scriptores :S$.' 
nihil..admonesant, ‘ne. meretrix .isto nomine'censeatur: 'operae säne pretiat non: 
est post tot seculorum intervallum historiae quasi aocuratius nos consulere' velle‘, 


5 


v 


I‘ 


% 


ın Er. Iac. II, 25. 26. | 145 


ua) spiritus non solum animam et animum complectatur, quibus 
junetis corpori subministratur vita, sed etiam Aalitum ac respiratio- 
nem, quibus ista vita se exerit: concinna certe constitui posset ra- 
tio haee: guemadm. vita corporis respiratione, ita vita (animi ideo- 
que etiam) fidei actione conspicitur atque exeritur; "quemadm. ita- 
que respiratione penitus sublatä cognoscitur animam ex corpore ex- 
cessisse, ita ubi opera desunt, intelligitur fidem hominis non veram 
sed imaginariam atque adeo cadaver esse‘ (Wr). Quid quod opera 
dicta esse possent conseqguens pro antecedente, h. m.: quemadın. 
corpus animd destitulum mortuum est .et inutile, ita fides, si desit 
caritas, mortua est et inefficar. “Caritas (ait Sch) fidei ani- 
ma, qua dum vacat, iners jacet quasi corpus inanimum‘.®) — Cete- 
rum comparatio , quae universä sud conformatione conclusionem ad- 
dit toti disputationi, per ['‘ ae] tanquam confirmatio addita est exem- 
plo proximo I nicht sow. e. Folge. als vielmehr e. Beweis u. e. Be- 
stätigg des Vorhergeh. Buc) atque eo demum ad praecedd. omnia 
refertur, quod quae ad Rahabae singulatim fidem erant applicanda, 
ad fidem applicantur universam. Sensui bene inservit Hr’: *Partic. 
causalis sententiam arguit ita fere supplendam: atque sane ia res 
habe‘, namque ctt. 


Dissıvium QUODDAM DE FIDE ET OPERIBUS 


inter nostram sectionem et ll. R. 3, 27-4, 25. Gal. 2, 16. 3, 6 sg. 
Hebr. 11, 17-19. 31. intercedere, ab antiquissimis inde temporibus 
notatum est. Nec tamen haec sententia, satis antiqua et communis, 
alio fundamento niti videtur quam apertä vborum formulaeque do- 
cendi discrepantiä.. Unde quauquam qui in varia conciliandi studia 
se. darent, longe plurimi, non minus praejudicati quid attulerunt 
quam qui istä repugnantid ad Ep. repudiandam , fortasse primis jam 
temporibus®), moverentur: ista studia magis minusve idonea eo di- 
ligentiorem congiderationem merentur, quo facilius ejusmodi discre- 
pantiam casus reive natura subministraverit. Quid quod in quibus: 
etiam recentiora tempora haud parum laborarunt, ea fere omnia jam 
tetigerunt illi quorum .expositiones praemisit Gss. p. 200-210. Quae 
vbis discrepent, re et sententiä congruere, jam Oec. et Tara. inde 
monstrarunt, quod niorıv et Eoya diverso sensu dicant, J. fidem 
quae sit simpler assensus, opera vero fidem corroborantia, P. fidem 
er affectione cum firmo assensu et effectu, opera vero legalia: ita 
ut discrepantiä significatüs pro consilii ratione usi, eodem Abr. exem- 
plo alter z& &pya 7. niorewg alter zn)» niorıv 7. &pywv common- 
-straverit”). Eodem redire, utrum Abr. ex fide an ex operibus ju- 


- 


-85) Add. Cunys. ad R. cp. 8. Ob duvarör oüdl uerd.r. nlaıy bu- 
‚Fvuoüvıe awdijva euxola yüo T. nalafaouara, Iva vızjons dymvıldue- 
vog, oiy va xadevdys, oüd’ Iva zu uey&deı T. Zagızos npös sasunkıs 
vmodeoıy Anoyonon, TO. Bopßogp ndlıy Eyxalıydovusvos ro rgoripp. et I. 4 
de sacerdot.: ovdiv xEgdos Uyıoüs nlorews, ns nolırsias dıepdapuf- 
vn. 86) Vd. Prolegg. et not. 91. 87) Odx avuıyaoxa Taüze 1. uaxaplm. 
Hovip, xard dvöo anuaıvouelvwy Tod T. niorews Övonerot. pegoußvov. Ent 
TE yap r. anlijs TOD yaıvoulvov avyraradeasus nlarıy dudauer Akysıy, Io 
x. Tovs daluovas Eyvwuxaucsv nıoreveıw Or Fol vlos, x. nadıy ımy dx dıadE- 
oem; Enaxoloud70ıy uera Beßalas ovyxatadesceus 1Ü Tas nloiewg ARPOSENURTL 
xalouyıwy num. "Iax. uty T..arnıny gras OUyxzatadEuıy vexoüv eivaı 
Commentar. in N. T. Vol. XVII K 


146 CoumERTARIGS 


stificatum dicas, fide quippe ex operibus confirmatä, hotavit Schol, 
ap. Marta. ad v. 21*). lisdem vbis diversa tractantem disputatio- 
nem non casu extitisse visa est Acstıno; existimavit a J. exponl 
quomodo P.non bene a multis intellectus sit intelligendus, nec vero 
contradici, quia ceteroquin ipse P. sibi contradiceret, agi potius hie 
de operibus quae fidem praecedant, illic de operibus quae sequantur®”). 


ntany x. duoıpevcay v. iyalanvoovrıny Eoyer, II. di vür dx dıadKatwns 
Aysı is ovx Boskontar Egyar uakore. ovx &y yag abın dıazdvp aeuyar 
Eoyav E&yy£vomo. ovd! yap ost Aßg. Ervye TeVINS un nooregov dınyarıauf- 
vos 179 nargızyv Anwoaodıı dodevsar, & rırı aywvlonarnı n niarıs Enaslov 
Zßpaßsvero. all’ Zoywv ıavıny noofzoıvev 6 IT. 1Wv xard vouov Vaßßerıonur 
z. negirouäg x. T. loınör ayvıauarey. dvo yüp x. Int 1, Eoyar Spies va 
onuasvöoueva Eoya yüo x. u nlarıy Peßasoürrn. yes wr duo 
govoa 7 nlarıs vexpa, Epyu aalıy ©. 1& T0oU vonov av x. zwols AP. & 
navıss ol zara Xoguoror dızaoürıaı End Str nlanıs oüx dv dzadugıw moos- 
y&vono (Ayo BR zyy üvrı nlorıv), tl dyregei; oürg yap Bopßöpov Inge dy- 
yelp uvoor tauızvdeln, obre dxadaprp Ardgorne nlörıs EyyEvoro Jeov. 004 
Goa dıaymyos ol PEios anoorolos alle zepl ‚wo. dıapogor.,z. onumronfvau 
gıgeyöusvor, pds 1. xotlay Exa0Tog T. amuuvousvov zo agoreItv air dıes- 
ayeı x. Exnegalverıuı. — Toy avıoy ’"APo. duporegoi.. eis vnodeyua zoU Ts 
nlotews Aoyov Aaußdvovow, 6 ulvy r. nlorıy 1. Eoymy xotlım deRavüus... 
6 de nalıw 1. Epya 1. nlorewg ... negl 16 dırtav 7. qyucıvopevov Exarepos 
orofperu, T6 auvyreloür auro noös r. anodeıdıy Enayouevos. wuwis 
uErtos T. nareowy x. 0UTO Trepl Toviov Syvo0ay" Ya yap T. kbrör.’ ABo.T. 
xo0vors dınarellönevov Exarkoas niareorg eivau elmdva, %. As ao 1. Bentiaug- 
Tos Tas un Enıknrovons Eoya ei an T. nlarıy uövnv x. z. oyoloylar 1. owrm- 
elas x. T. Öjue. o dixamvussa mıorsvovzes els Xa., %. IS uere TO Pant. ın9 
ovvelevyußyns rois Eoyoıs. odıws oüx Evarıiov yalvııdı R Py rois Ant. iu- 
Ijoas nyevua- alla ns uiv di’ omeloylas pörns dixauems z0v nıgossbrte, 
el nagerpäue, andldor T. Plov; (tourp yag od nagsı0m Toym'all’ Embdıor 
auro ixayov n dıa rov Pant. xadagıms), vs d2 zo ndn Peßfanngulvov anu- 
Tovons x. dyaday Foyav Enldusıv. tovrw x. 6 IT. ovupavei (Gal. 5, 6)... 
"Allws. Tas ulv Ex wörns nlorens dixzamwosws elxav nv ’ Aa. Öle mıoTsvond 
lioylodn «ur eis den, züs d2 EE Eoyen, ber. vlov. dveveyaas Ent 1. Ivo. 
x. yüo ov uöror ra Zoyor.Enole elle x. ıns nlor., oun andam, orte Io, 
nelheı T, onegum alıou nAmdurey 1), — Oudiv nlauıg wgpelti Yngevovae .Eg- 
yuv, el un x. usllovos Nuäs aueornuaros Unodlxovs xzadtoınar, To Talavzow 
ulv Aaßovras fi Enupspoufvous I87. gyaalev. 09ev x; 6 xugıos (Mt. 4, 1agq.).. 
x. H. (Hebr. 4, 11)... os oUx dpxovans z. nlorems GAR? Önpeilosons oosTedi- 
vor x. 1. zagagıörnrog r. Blou, x.nolinv reg) Toisov yarkadas onondnv. 

Zyoayls, as eineiv, 1. nloreus yeyore 1o Eoya. dıö &x nlorew; au x. Eoyur 
ebloyws dızaıwdivar Akysım 6 ’ABo.. Allws‘ oüx Bvayılov 1 zoU. An ıd 
#2 un ?oyaloukvo, morevorr: dE Ent r. dixalodvra 1. a0eBi Aoylierı n nlorıs 
eis dıx. (ft. 4,5). Tavıör yao darıy 6 Adysı- dr 6 Tois olxelos Eoyoıs sign 
doxziodas ngös owrnolay x. un Täs T. Head yapızog deiodu, Loregyrau ve. 

olas’ avre yap dlya Eoyoy n Ev 6Inuaoı nlarıs pvse 7 di Eoyay zav- 
xnoıs diıxai. 89) De diversis quaestf. 83, 76 (Opp. Antwerp. 1701. T. VI 
p- 48): ‘Quoniam P. Ap., praegicans justificari hominem per fidem sine operibus, 
non bene intellectun est ab iis qui sic acceperunt dietum, ut putarent, cum se- 
mel.in:Xtum credidissent, etiamsi male operarentur et fachiorose flagitioseque 
viverent, salxos se esse posse per fidem:. locus iste hnj. Ep. eundem sensum Ps 
Ap., quomode sit. intelligendus, ezponit. ideoque magis Abrahae utitur exemplo, 
vacaam esse: filem si non bene operetur, quoniam' Abr. exemplo.etiam P. Ap. 
usus est, ut probaret justificart hominem: per fidem sine operibus. Cum enim 
bona: opera: commemorst Ahbrahäe, quae ejus fideın comitata sunt, satis ostendit 
P. non ita per. Abraham docere , :justificari hominem“ per: fidem sine operibus, ut 
si quis.'crediderit, ‘hen ad :eum perfineat' bene operari, sed ad hoc potins, uf 
nemo 'meritis prierum operum ‚arbitretur se pervenisse ud donum justificationis 
quae est: in fide.. in hoc enim' se gentibus in Xtum credentibus Judaei praeferre 
cupiebant,guod dicebant se meritis' bonoram operunt, quae in lege sunt, ad ev. 

z ‘ FE Fear‘ 0.04 


ın Ep. Iac. IK 14-26. 14V 


Eodem pervenit B». in, eo subsistens, quod uterque idem Abr. exem- 
plum diversae auditorum suorum indigentiae applicuerit”). — 
Judicii I) summam severitatem, revocatam?!) dogmaticis de 


gratiam pervenisse:, ideoque scandalizabantur multi qui ex iis crediderant, quod 
in-circumcisis' gentibus Xti gratia traderetur... Justificatus per fidem quomodo 
potest nisi juste deinceps operari, quamvis antea nihil operatus juste,- ad fidei 
justificationem pervenerit, non merito .bonorum operum sed gratiä Dei, quae in 
illo jam vacua esse non petest cum jam per dilectionem bene operatur? Quod 
si cum crediderit, max de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, 
nec praecedentibus bonis operibus, quia' non mertito ad illam sed gratid pervenit, 
nec consequentibus, ‘qua in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est.. 
nen ita. intelligeudum esse, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum, 
etiamsi.male vixerit... Qui putant istam J.i Ap. sententiam contrariam esse illi 
Ap. sententiae, possuntarbitrari etiam ipsum P. sibi esse contrarium, quia dicit 
al... (R. 2, 13, Gal. 5, 6. R. 8, 13, Gal. 5, 19-21. 1 Cor, 6, 9-11)... Quibus 
sententiis nınnifestisshune .docet, non eos praeterito bono opere ad fidei justifica- 
tionem pervenisse, nec :meritis corum istam gratiam datam, quando dicit: et haec 
quidem fuistis. sed cum .dicit: qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt, 
satis ostendit, jam ex quo crediderunt, bene operari debere,. Quod et Jac. dieit 
... et.ipse dominus.(Mt. 7, 21. Lc. 6, 46. Mt. 7, 2% sqq.).. Quapropter non 
sunt. sibs contrariae duorum App. sententiae, P. et J., cum dicit unus justificari 
hominem per fdem sine operibus, et alius dicit inanem esse fidem sine operibus: 
quia 'ölle dieit de 'operibus quae fidem praecedunt, iste de is quae fidem sequun- 
tar': sicut eliam ipse P. multis locis ostendit‘. Add. Esusp. de fide et epp. (ib. 
p- 122 syg.).. ‘@uoniam (dicit de fide et opp. 4, 14sq.) haec opinio [non modo 
opera: legis sed etiam opera: justitiae excludi] tunc fuerat exorta, aliae app. Epp., 
Ptr; Jo. Jac. Jud., contra eam maxime dirigunt intentionem‘. 90) “In uno eo- 
debnque facto b. Abr. Jac. operum ejus magnificentiam, P. fidei constantiam lau- 
davit. Nec tamien disparem diversamque J.o protulit P. sententiam. Sciebant 

nämque ambo, quia Abr. et fide et operibus erat perfectus, et ideo quisque 
corum. illam magis in eo virtutem praedicavit qua suoe auditores amplius indi- 
gere. perspexit. Quia enim J..illis scribebat qui fidem sine operibus otiosam te- 
sebant, opportune illud protulit exemplum, 'in -quo illa praecipua fides Abr., quae 
et prius scriptura teste laudata est, apparet, quae non otiösa ejus in. corde tor- 
puisset sed ad obediendum div. imperiis jam probata liagrasset. Quia vero P. 
illos. mstituebat, qui sine gratia fidei de suis se extollebant operibus, ostendit 
quia sine fide impbssibile. est placere Deo, atque ad redarguendam corrigendam- 
que eorum temeritatem, collectis [Hebr. 11.] omnium Patriarchar. exemplis ma- 
nifeste edocuit, quia omnes testimonio fidei probati sunt. ‘Unde et specialiter 
de Abr. intulit, quia fide offerret Is., arbitrans, inquit, guia et mortuos suscilare 
potens est Deus. Conjunxit ergo. opus fidei,. qui- ideo fillum mox offerre voluit 
quia Deum hunc continuo resusditäturum esse eredebat. ldeo autem hunc post 
mortem a Deo: resuscitandam esse credebat, quia verum esse credebat quod au- 
dierat,: quia in Is. votabitur tibi semen: Quam conjunctionem utriusque virtutis 
b. quoque J. subsequenter 'exponit (v. 22. 23)... Quie Abr.. tantä et tam fer- 
venti fide credidit Deo, ut promtus esset.animo ad agenda omnia quae Deus jur 
beret, merito fides ejus a Deo, gu cor noverat, reputata est ad justitiam,. Et 
«t 'nos quoque fidem illius, qua justificdtas est, sciremus, tehtavit eum Deus ju- 
bens oflerre fillum, — et ex. operibus. fides consummata est'i. e, quia esset in 
corde ejus perfecta ,. operun executione probatum est. Hoc 'quoque tempore, si 
quis.nuper ad fidem veniens bapt. acceperit et proponens se toto corde Dei 
servire praeceptis mox de hac luce 'migreverit, justificatus utique per fidem sine 
pperibus migravit, guia tempns operandi, unde fidem probaret, ipso in quem 
credidit-Deo dispohente, non’ habuit. At qui perceptis fidei sacramentis longo 
gupervivunt tempore 'hec bonis insistere .curant operibus, his inculcandum est 
quod 'b. J. (v. 24).. Quod ait ex’ speribus, sigmficat ex operibus fidei. @uia 
perfecta opera sine fide nullus habere potest, fidem'‘ vero: sine operibus multi, si 
illis- operandi tetapus mon -adsit*. ° .91) 'Consensit antiquioribüs  etiam.Zwar.: 
“Hie locus"quoniam salutem‘ operibus-tribuere videtur, in causd.füit ut haet Ep 
tanoaiciz” libris 'a- quibusdam - veterum :noR\connumereretür. Sed si tenor ıtotius 
£p. -diigerftlus‘ consideretur.et: saneti . virkiuens: in Deu ardentiseing: nihil mi- 


148 CoMMENTARIUS 


causis a Lura.”), plerique intptes dogmatici IT) nönnisi mitiga- 


nus quam opera justificare dixisse Jac. palam fiet, maxime si a fide sejuncta 
fuerint. Atque hic a multis in utramque partem peccatum. Alii enim fidem ab 
operibus separant, ut Judd. ommes, Pharisaei, hypocritae, pontiflcii, justitiarii, 
qui ex lege et operibns justitiam quaerunt... Alii vero fidei earitatis opera adi- 
munt, inani tantum fidei vocabulo gloriantes, quum interim non Xto sed sibi vi- 
vant, libertatem Xti velamentum scelerum suorum faciunt, rursus crucifigentes 
sibimet ipsis Xtum et sanguinem ejus pedibus conculcantes ac ludibrio exponen- 
tes, sues Sc. ac porci rursus ad coeni volutabrum redeuntes, postquauı fuerint 
loti... Inter hos electi filii Dei regid vid inter metum et spem incedunt, mor- 
bum suum demisse agnoscentes, unde in is generätur peccati horror et pudor, 
desideriumque salutis excitatur. Rursus cum caritatem illam pientissimi parentis, 
qua eos ab aeterno complexus est, perpendunt, et quod ipsorum gratiä filium 
unigenitum in hanc vitam produxit: fiduciam certam et spem in Deum concipiunt 
atque in enm se totos conjiciunt... Haec vero: fides quoniam ex Deo est per 
SpS. in corde hominum excitata: sine caritate esse non potest, quae se in usus 
‚proximorum totam effundit et ita filios Dei incendit ut patrem coelestem bene- 
ficentiä in omnes referant‘. Addit deinde, fidem a J. dici per mimesin opinio- 
nem quam hoc nomine jactent, dieique mortuam ‘ne quis putaret eum veram fi- » 
dem spernere. Mortua autem fides dr. quod simulacrum fidei sit, non fides vera, 
quemadm. mortuum corpus hominis nomine appellatur... Fidei verae ... quae 
tantam in SSä laudem obtinet, nihil derogat sed in simulatores ac sterilis fidei 
jactatores invehitur‘. Quod illum tenorem Ep. attinet, haec notat: *Status 
totius Ep. est, eos qui de fide, de Deo, de virtutibus multa garriunt, fructu bo- 
norum operum quum careant, vanos esse et hypocritas. nam tametsi approbatia 
et salus omnis sit optionis et fidei: opera tamen caritatis certissima esse optio- 
nis ac fidei documenta, quum ex fructibus arbor coguoscatur atque ipse Deus 
cuique sit redditurus xar& za Eoya avrov R.'2, 6°. ‘Multi sunt (ait) qui Ev. 
ita ediscunt ut vel memoriter teneant, de Xto egregie disserant, cantillent etiam 
suavissime, lectitent quotidie, audiant quotidie, doceant quoque ceteros, sed vim 
et spiritum Ev. nunquam delibaerint‘. 92) Lurn. - den (ut aitKavc. p. 323) 
s. Gefühl nur selten trog u. dem nur gründlichere kritisch -esegett. Kenntnisse _ 
fehlten um d. grösste Bibelausleger u. d. glücklichste Bibelübersetzer zu werden; 
der hier die Synthesis nicht gleich finden konnte u. sich aus dogmat. Gründen 
auf die Seite d. paul. Antithesis warf - Praef. in NTum: ‘Summa, St. Joh. 
Ev. u. s. erste Ep., St. P. Epp. sonderl, die zu d. R. Gal. Eph., u. St. Pi. 
erste Ep., das sind d. Bücher die dir Xstum zeigen uw. alles lehren, was dir zu 
wissen noth u. selig ist, ob du schon k. ander Buch noch Lehre nimmer siehst 
noch hörst. Darum ist St. Jac. Ep. eine recht stroherne Ep. gegen sie, denn 
sie doch k. ev. Art an ihr hat‘. Praef. in Ep. Jac.: “Diese Ep. Jac. .. achte‘ 
ich für keines Ap. Schrift, u. das ist meine Ursache: Aufs erste, dass sie 
stracks wider St. P. uw. alle andre Schr. den Werken d. Gerechtigk. 
giebt, u. spricht Abr. sei aus s. Werken gerecht worden da er s. Sohn opfert, 
so doch P. R. 4, 2. 3. dgg. lehret, dass Abr. ohne Werke sei gerecht worden, 
allein durch s. Gl., u. beweiset das mit Mos. Gen. 15, 6. ehe denn er s. Sohn 
opfert. Ob nun dieser Ep. wohl möchte geholfen u. solcher Gerechtigk. d. Werke 
e. Glosse funden werden, kann man dach sie darinnen nicht schützen dass sie 
2, 23. den Spruch: Mose Gen. 15, 6. welcher allein v. Abrahams Gl, u. nicht v. 
8. Werken sagt, wie ihn St. P. R. 4, 3, führet, doch auf die Werke zieht: 
Darum dieser Mangel schliesst,. dass s. keinen Ap. sei. Aufs andre, dass sie 
will Xstenleute lehren u. gedenket nicht einmal. ın solcher langen Lehre, des 
Leidens, d. Auferstehung, d. Geistes Xsti. Er nennet Xstum etliche 
mal; ab. er lehret nicht v. ihm sond. saget vom gemeinen Gl. an Gott. Denn 
das Amt e. rechten Ap. ist, dass er von Xsti Leiden u. Auferst. u.. Ami predi- 
ge, u. lege desselbigen Gl. Grund...... Ab..dieser Jac. thut nicht mehr denn 
treibet zu dem Gesetz u. 8. Mierken, u. wirft so unorilentl. eins ins andre dass 
mich dünket,. es sei. irgend e. guter frommer Mann gewesen der etliche Sprr. 
v. der Apostel Jünger gefasst. u. salso uufs Papier geworfen hat: ad. ist viel- 
leicht aus s. Predigt v. e. andern beschrieben..... Summa, er hat wollen allen 
denen wehren, die anf d.:Gl. ohne Werke sich vwerliessen, u. ist der Sachen zu 
schwach. geweser,.. will es. mit: dem ‚Gesetztreiben ausrichten, das die App. mit 


ın Ep. Iac. II, 12-26. 139 


runt”®) varlis modis. Nimiam np. in tant4 dissensionis specie rati 
similitudinem, quam quae casu extitisse credi possit”'): Pauli ratio- 
nem a J. habitam esse fere concesserunt. Alii vero, eodem ap. 
utrumgue sensu vcblis vindicato, contradictionis maculam diluere la- 
borarunt, 1) antiquiores potissimum, artibus dogmaticis”®), 2) recen- 
tiores nonnulli, scriptoris consilio, quod partim, ipsum aliud, aliud 
etiam scribendi genus requirat (d. Beschaffenh. derjj. mit denen wir 
reden, hat ausserordentl. Einfluss auf d. Kinkleidg unsrer Gedanken), 

partim ardentius, animorum gravius percellendi causä, disputare fa- 
_ eiat. Plerique, eadem vba s. omnia s. ex parte diverso sensu dicta 
rati*), contradictionem 3) ab ipsä P. sententid traduxerunt ad abu- 


Reizen zur Liebe ausrichten. Darum kann ich ihn nicht unter die rechten 
Hptbb. setzen, will ab. niemand wehren, dass er ihn seize u. hebe wie es ihn 
gelüstet: denn viel guter Sprüche sonst darinnen sind.“ In Comment. in Gen. 22. 
dicit adeo eum in Ep. su& delirare additque: ‘facessant itaque e medio adrer- 
sarii cum suo Jac. quem toties nobis objiciunt‘. Consenserunt pedisequi Luv- 
THERI, ANDR. ALTHAMBR (si J. dixit,ex immolatione filii sui justificatum esse 
Abr., mentitus est in caput suum; eitat SSam falso; suis ipsissimis vbis sci- 
mus nescivisse quid sit fides) et Centurısrtores MucDpene. (Ep. J. ab analogiä 
doctrinae ap. haud mediocriter aberrat, dum justificationem non fidei soli sed 
operibus adscribit); recentius: theol. Monatsschrift edd. (inde ab a. 1825) 
Grunntwie et RupeELsacH (unapostol. u. später untergeschoben, weil er als d. 
Gl.bekenntniss widerstreitend v. k. Ap. herrühren könne; vd. Studien u. Kritt. 
1828, 4, 883). — Add. quod etiam Erısm. apost. gravitatem in hac Ep. deside- 
ravit,' Beng. vero in Gnom. ad Gal. 2, 9. haec annotavit: “Non facile et J. et 
P. aeque capit unus idemque homo aut coetus‘. 93) Antiquiores qui conci- 
liationi operam- dederunt vd. ap. Faseıc. Bibl. gr. ed. Hırr. 1V. p. 820. et ap. 
Wr. Cur. V. p. 36sqq. Add. Turkrın Exercitatio theol. textualis de concordia 
P. et J. in artic. justificationis (in Institut. Theol, elencht. Vol. Ill). C. Cn. 
Tırrmann Prolus. in sent. J. cp. 2. de fide, operibus et justif. Vitb. 1781 
(rep. in ej. Opuscc. thh. n. 6. 1% 391 sqq.). Kmwapp (praeter Commentat. in pe- 
rioch. J. 1, 22-2, 26. in ej. Scriptt. var. arg. n. 14. p. 459sqq. ed. 2) De dis- 
pari formula docendi qua Xtus, P. atque J. de fide et factis disserentes usi sunt, 
item de discrimine Zoyov vouov et Zoywv dyasoy deque dissidio Ptr. et P. An- 
tiocheno Hal. 1803 (ib. n. 13. p. 413 sqq.). Auc. Nzanper P. w J. Die Ein- 
heit des ev. Geistes in versch. Formen. Einladungsprogr. d. Pr. Hauptbibelge- 
sellsch. Berl. 1822 (rep. in ej. Kl. Schrr.ed, 3.1829. p.1-39). Rauch Ueb. d. Br. 
J.; e.ereg.-krit. Versuch (in Wın. N. krit. Journ. VI, 1827, p. 257 sqq.). [Cf. nott. 
97. et 133). — Contradictionem tenuerunt varieque sibi informarunt Au- 
custı Theoll. Bil. II, 1798, 13, p. 200-204. et uberius (ratione eorum habit& 
quae contra monuerat SonNENMATYER in: N. theoll. Bl. 1, 1799, 2, p. 55-58) iu 
Exc. 2. ad Ep. J. in l.: D. katholl. Brr. I, p.164-74. (refutatus potiss. a Kne. 
et Pr). Port Exc. 2. ad Ep. J. (verior expositio 1. 2,.14-26) p. 3l13sqq. Hve 
Einl, ins NT. 1]. $. 150. 159. (refutatus potiss. a RıucHıo). Horsere De in- 
dole Ep. J. imprimis cp. 2, 14-26. Havn. 1825. De Werte Eregett. Bemerkk. 
üb. J. 2, 14-26. in: Studien u. Kritt. 1830, 2, p. 348-51. (refutatus a Scuns- 
CKENBURGERO iu: Tüb. Zeitschr. f. Th. 1830, 2, p. 178-90). Item Kauvec: d. 
Widerstreit d. Vernunft mit sich selbst in d. Versöhnungsl. dargestellt u. auf- 
gelös’t. p.324 (ed. novae in Krusıı scriptis theoll. [Brunsv. 1830] I. p. 299-352). 
1ef. nott. 142. 126. 134.125. 132]. 94) Cf. not. 136. 95) ‘Adeant G. Burrı 

armoniam ap. (exst. in’ Opp. ej. ed. Gras. Lond. 1703), quorum interest talia 
penitius perscrutari' (Pr. qui ipse nauseam lectoribus creare noluit exhauriendo 
“infinito argutiarum et distinctionäum mere ecclesiasticarum et a mente ptriusque 
Ap. alienarum labyrintho‘). 96) "Eoya ap. P. esse legalia [Knr. Ges.], ju- 
daica '{Wrst. Mr. Hr. Hve Rıvc# Grasu.], ap. J. moralia; nlorıy ap. illum 
actuosam, morte Xti et gratid Dei niram (d. theoret. u. prakt. Gl. an Xstum 
zugleich), ap. hunc falsam (per concessionem demum ita dictam, ne de vbis li- 
tigare videretur): nonnisi jactatam [Wr], meram theoriam s. notiliam - soliva- 
gam et jejunam cognitionem ut Cic. Off. 1, 44. dixit ex oppositione virtutis 


10 COnuENTARIUS 


sum temere factum”). Modum conformationemgne disputationis, 
revocatam plerumque ad consilium eadem vba eademgue exempla 
quam maxime premendo adversarios eo apertius efficaciusque debel- 
landi*), alii, ad Lru' judicium ex parte relapsi, inde derivarunt 
quod s. non satis penetraverit mentem Pauli”), s. de necessitudine 
Rdei et martis Äti aliter naululum. sentiens'”), pro, modestiä 'suä 
pacisque studio maluerit contra perversam perversorum :hominum 
intptationem tutari quam argumentis refutare; alii vero, eädem con- 
formatione 'comparatä cum utriusque scriptoris aliunde satis conspi- 
cuä virtufe, recentius potissimum III) prorsus mittendam et re- 
pudiandam. censuerunt Lru! severitatem. Quum enim adversarii 
rem ipsam impugnantis speciem singulatim'”') Jac. minus caverit'quam 
doctorem eircumspectum scriptoremque satis idoneum oportebat, nunc 
quidem consensum fere est, neutrum scriptione sud alterius habuisse 
rationem”"”). 'Paucis: apparuit neuträ expositione alteram- revera tolli, 


E } 7 


actuosae - [Bz. Sur, Hp« BerruoLor], professionem [Stz, Hr. Grusn], sin- 
ulatim untus Dei (Mich. Einl. 1], 1130 59. Wach Entw.o. Ketzergesch. 1, 215]; 
Jexalwoır ap. illum coram Deo, ap. hunc coram hominibus, declarationem et 
tractationem beneficiorumgue collationem [Bz. Gr. Wr. 'Smr. ctt.). — ‘Res aptis 
espedita fuerit, si-P’um de. justificationis actu, J. vero de ejusd. statu, vel P. 
de fide verä, J. autem de fide jactatä loqui dicamus. ab actu justificationis 
opera, quocunque titulo veniant, tam remota sunt quam praesentia esse debent 
in statu justificatianigs. et aliud est dicere habere se fidem, aliud eam habere id- 
que opere-ipso, sine qno id fieri non potest, demonstrare‘ (Wr). “Tanto inter- 
vallo sunt isti duo Joci, et ut in h. |. series orationis et Abr. historia ducere 
debet intptem, ita ibi (R. 3) etiam series orationis et, consilium fastum Judd. 
reprimendi ducet lectorem .ad legitimas illo in 1. ideas‘ (Mr). ‘Es hat alles bei 
ihnen andre Bdigen: Gl., Werke, Rechtfertigg; beim J. geschichtl. Annahme, 
Tugend, Rechtschaffenh. vor Gott‘ (Baums,- Carus. Grundzüge d. bibl. Th. p. 434). 
— Cf. infr, I) et 41). 97) Eminet Knp. de disp. form. ctt. Ad Xtum regres- 
sus, docet hunc ipsum istam quae videatur repugnantiam induxisse, pro dispari 
erudiendorum affeetione, sapienter id imitatis discipulis, qui igitur non magis 
vere dissenserint quam ipse Dominus; P. deducere impunitatem et salutem e 
fide, J. ex. effectis .fidei, ita ut in vera fide fontem et originem pie factorum 
quaerat cum Xto et rell., utque necessitati erudiendorum, criminatipni et abusui 
Pauli obviam eat quam maxima vborum similitudine in summa dissensignis spe- 
cie (si vel non -ratione habita scriptionum paul.). Recentissime GrasnH. (triit 
wahrsch. mit Rücksicht auf P. gegen e. Misdeutung auf: die Werke nöthig, nicht 
um d. Seligk. dadurch zu erwerben sond. um dieses Geschenk Gottes nicht wie- 
der zu verlieren). Add. Rosenm. Smr. BErRTHoLDT (Einl. VI. p. 3029) et Hve. 
(qui vbis quidem Paulum, revera tamen doctrinae ejuas corruptores impugnari 
censet; cf. not. 134). 98) V. c. Pr. (c. Smr.): ‘quo luculentius appareat 
hac vi vocibus istis substratä, contrariam sententiam quae opera fidei praefe 
vel ex ipsä mente paul. tuendam esse, J. sententiae hujus demonstrationem ad 
eadem vba eademque exempla,. quibus P. fidem prae operibus commendaverat, 
eo lubentius adstrinxit, quo magis Judaei eruditione pollentes in ejusdem rei 
cum pluribus iisque sibi invicem oppositis convenientiä explorandä eodemque 
disputandi genere ad res contrarias fransferendo ingeninm exercere ama- 
‚ bant‘(p.313). 99) Ita recentissime DWert. (cf. nott. 93. et 125); nec aliter Lru, 
quanquam severius sententiam pronunciaverit (vd. not. 92). .100) Est conje- 
ctura Pr! (vd. not. 126). 101) Paulus etiam, quanquam minus, 'culpandus fo- 
ret, siqnidem huic c. Acstıo (vd. not. 142) oppugnatoris partes tribueren- 
tur. 102) Mic». (vd. not. 122); Nzanper (vd. not. 133); Sch.: “monitos vo- 
lebant alios homines aliam in partem aberraturos. quod autem uterque Hebraeus 
de Hebraeis, ubi de fide agitur, eodem Abr. exemplo utuntur, res ipsa tulit 
non aliqua contentio‘; RaucH (vd. not. 122.134); GBs.: J. wollte e. aus d. Gl. ent- 
springendes u. andern Theils den Gl. 2. Vollkommenh. erhebendes u. als einen 
wahren bekräftigendes Thun u. Handeln empfehlen u. diejj. widerlegen, die glatt 


ın Er: Tec: II, 14-26. 151 


imd Jac. etiam; ‘quantumvis cam Paulo had, loctitus #'®), "cam eq, 
re accuratias consideratä, sensisse . ul m rn 


—— (|— 


nn , : Ne DE a 
des wahren: Gl. blos s. Schattenbild, u. sich in d. Schlummer ‚eines tugendleeren 
Lebens eingewiegt hatten: dergl. es’ zu allen Zeiten, auch schon vor P. gegeben 
hat, ‘wie denn auek: früher u. später .die pqul. Lehre selbst allerdings. ‚misver- 
standen worden ist u. unsägl. Irrthümer u, Streitigkk. herlieigeführt. hat (p..192. 
222); Scun&ckenB. (vd. not. 132); Schorw Isag. ia, NT. p. 389: In ipsa doctri- 
nd consentientes, discrepant, uterque suo coonsilio ‚„ccommodate, ratione do- 
cendi (Jacobo a) non diserte pronunciante quod.spld gratid div. justifioemur, b) 
fiden mortuam diserte upponente fidei verae.guse opera haheat,. c) opera ipsa 
non accuratius definiente), Alii (Strz..Bme.-Ca) fluctuant, aliquam fortasse ra- 
tionem habitam esse rati, Usterıı vha (Entwickl. des paul. Lehrbegr. p. 38. 78) 
in utramgue partem valent: S. Polemik geht nur. gegen die nlanıs nexpa, u. der 
auch. P. nichts wissen will; bei J. sind die Begrr, &aya u..nnlarız ‚anders. gefasst; 
wig P. die nloug fasst hat er gar. nicht erst nöthig zu bevorworten, düss sie 
nicht vexoa sein dürfe: ‚gie wäre e, contradictio in .adjecto; um so weniger, dä 
er die niorıg immer nur in Beziehg setzt auf die dızaıoavyn age €. Jap, die- 
se ab. nicht auf dem düssern sond.. dem Innein ‚beruht, v. da.er bei den Zpyoıs 
u. dem oyalsadar immer. an: e. dpalkqun.u e,uaps denkt u. also auch um 
deswillen die &oya. nicht zw, die nlarıs, u. die dıx. stellen konnte, weil es sonst 
scheinen würde als wäre die dıx. nicht e, yagıs sond. ein durch den Vertrag 
bestimmter Lohn. .. 103) Hic disce taht utru | componendus.. ac conciliandus 
sit philosophando, pi ihferpretando 'historiasyg consulende, Primum postulavit 
v.'c. Kruc.; alterım mälbit K'np. qgına jllud, ‚nisi jnterpretätione niteretur, fun- 
damento careret; adjunkit tertium, quod quum ab Omnibus in usum vocatum in- 
qae! diversissimas partes 'Erdietäm sit; Kacildihtelllgiftie thomentum facete. Ni- 
tendüm est'ihterpretätfone, quar’'tkiheil "Phorum ' aimBi fbitatl! non ex merd 
succuffat possibili, !si: vel' doctrinae' püblicae ‚auetoritate kuppeditat, sed ex‘ scri- 
ptöris partim in genfo' partim histor iA*' itaque' free histöriee nee pillosophice 
setum. - :104) *D.' Mensch: wird gerecht vor‘Gött durch U.-Gi., ab; er muss 
Werke haben‘, lehrt Pi; d. Mensch wird’glrecht durik: W "Werke, db, die müs- 
sen aus''d. El.‘ kommen, !dehnupfet' I. 5 beilldr' Formeln “ab.: sagen ‚eins u. dak- 
selbe‘ (Riten p. 262). “Diganze' Unterschiell sw. J. u. P. besteht Harin, dass 
erstrer vornehmi. 'die: im ‘Handeln 'zu eiokisenile Energie d. Gläubens‘;' Telzterer 
die v. Werkierechtigk. freid Hinkebän 'ilesstlben an’ d.' Ghdde hervorkebi, u. 
dass J. mit a. Gegnern wush- schon: dee'bi. Theörit Glaubeh rennt. Jedoch be- 
fasst er selbst; wie P. ; in’ den was ihm’ zeit: Gt, It, auch as Phihcip d: Hdlns, 
ja die That gehört ihm zum Gl: als’ ddssen'Währe- Verwirk ichd: Voltziehg, oh- 
ne welche er todt, 6. leeret Schall, 'e. Tebehsfoser Leichnam: bleibt: "Dieser volle 
juo. Gl. ist auch der paul.; keiner. vertrdßt' sich mit Unseligk.“ (Schnecken. 
p. 190). — J. kämpft gegen das Yorurtheil v. d. Unnöthigk. guter Werke um 
d. Hinlänglichk. des Gl. willen zur Seligk.; er verwirft gar nicht d. Gl., der 
allezeit hier ‚vorausgesetzt wird ,beheuntet- auch. k. Verdienstlichk. d. Werke, 
sond. nur e. Unentbehrlichk. derselbäu'zur Erweislickk. des 'GL“ (Bu). = 
Satis quidem causae erat, ‘quare ad ea, ;quae illorum quüisefie doceret:wul doce- 
re diceretur, mutuum zespectum haberent caverentjue quantum possent, ne auß 
indsciles homines, et parum confirmati ;.. autı efiam- subrepfieii .abevdedehtpos.. ea 
quae ipsi dixissent ‚addendo detrahendaque :vel .alio: qupvisımodo perworterent‘; 
“jam.sune exorti, suunt qui suis verroribus Aucheritätem.: acı'fidem oönciliaturi eos 
dissentäre.dietitarent‘ :(Kup.;p.448); tamen .apn admadıum ‚anklifuisse: videri ‘pos- 
sunt, — ‘Man, könute ‚zugeben,  dass.:heide „dpi. jobjeetive. mit: einander 'einver- 
standen gewann wären, a. dass di ganze Streit:zw. beiden nur: subjective zu de- 
trachten. seit. .\. Wenn zwei Philosophen aus. e. :u.: derselben. Sokule üb, gew. 
Puncte ihres Systems ‚versch. denken,: ist: das :e. Beweis entus vo. d. Verworfllichk. 
ihres ‚Systems od.: davon.,.dass.: sie nicht zu: Kinak Schule: gbhönen 7 Eben! d.-Ver-' 
schiedenh..- ihrer Meinung. .ist .e.: Beweis dafür; dass we:k. blinden Nächbeter 
sind, dass 8. vor versch. Saiten u. aufı wersch. Wegen die Wahrh. zu erforschen: 
suchen‘ (Acati. p, 372)... „Bau. Jı wie noch, heutzutage kluge Relilehrer “werden 
u, müssen Gl; od. Werke predigen,; je nuchdeintes subjectiv das Bedürfnisse 
derar heischt welchen sie predigen. O.bjectie ‘predigen: 'sis immer hur einerlei 
Sache‘ (Krucp.340). Varioa: docendi.modgsnapostolorum ita descripsit Bauma.-: 


152 


CoOnNENTARIUS 


His summatim descriptis ad singula jam descendendum est. Momentum facit 
disputationis a J. institutae conformatio. Ordiendum igifur est al eorum, 
quorum conciliatio agitur, compositione: 


Jac. 2, 24. 

"EE koyaw dızmoürcı &V- 
Howmros x. 00x Ex nloreos 
hovoV. - 

Jac. 2, 21-23. 

Apo. &£ Eoywv Bdızauadn, 
ayev&yxas’lo.ragv vlov eü- 
zov Int ro Ivaiaoripıor.. 
j nlarıs auvaeyei 1. Eoyoıs 
vdrovx.dx T. Eoyarnnl- 
orig Ereleredn E2 Iminod- 
Inn yoagn n kEyovon“ 
“’Entorevoe di. ABo.T.IED 
x. Boylody avıa eis di- 
xa1000ynYV“ al ylRos HEod 
&xindn. 
Jac. 2 ’ 25. 


Pac n nöpvn 25 Eoyor BdızamsIn;oro- Iklareı "Pak 
detauevn Tols ayy£kovs x. Erlör od Ex- 
\- . 4 


R. 5, 28. Gal. 2, 16. 
Aoyılöueda dızawdodeı nloreı &v$ownov ywols Eo- 
yay vöuov. Ob dizmodraı aydownos Bay u dıa 


nilorsoss 'Inoov Xogıorov. 
R. 4, 2-5. 
El Aßo: EE Eoyov Rdızan- 
&9n, Eyes xavynun all’ 
1l- Tiyap yomıpn klyeı; 
“Erlorsvoe dt ABo.T.9ed 
x. 2loylodnaurıd eis dıx.“* 
To dt koyaloulvo 6 wı- 
0905 0% loyilernı xara yo- 
ıv alla zara Öyelinua" 
9 DR un foyaloudvy zu- 
orevort. dR... Aoylleras 
nlorıs avıoü eis dız.. 


Hebr. 11, 17-19. 
Hfortı noosennvoxev Aßo. 
rov ’Io. nerpulöuevog, 8. 
109 uowoyerij noosepenev 
6 Tag Inay Ella vage: 
fausvos, oo 07 BalnIn 
sörı 8v’Io. xAnPnaeral 00L 
ontoua‘. koyıoauevos drı 
zal Ex vexoav Eyelpeıw dv- 
varos 6 Heos* DHEV aürdy 
zur iv naoaßoly Exouf- 


0aTo, 
Hebr. 11, 31. 


N nöovn od ovvanwiero 


Tols äneıdnoacı, dekaulynitoüs xare- 
:0x0novs ner’ elonvns. 


Ibi cum in exemplis Idem effectus, dıxalwaıs, a diversis causis ita de- 
rivetur ut alterius causae diserta’ häbeatur ratio, cumque in tlesi causam a Jac. 
universe appellatam Paulus adstrinxerit (Zpy« v»öov): videndum deinceps est 
de isto eflectu, de additae adstrictionis momfento, de impugnantium ratione. 


J). De eddem re utergue loquitur.. Quanquam enim vbi dıxmoüodaL et for- 
ma et notio satis late patet, eodem tamen ap. utrumque ambitu dr.: smpuni- 
tatem salutemque consegai (d. Beifalls Gottes u. aller daraus entsprin- 
genden Wohlthaten theilhaftig werden). Primum Hebraismus, ex vi Conj. 
Hiph. sensüs efficiendi, existimandi, declarandi, tractandi complectens, nullius 
momenti est in re coram Deo adeogue a:Deo agenddä: Deus enim, (notante 
Sch), fallendi nescius ac verus tatus, neminem potest per nescio quam illusio- 
nem sui probum existimare, declarare, trartare, qui non talem se praebuerit, 
vicissimque ‘dum quis justus evadit, qualis est a Deo existimatur, ut vero Deus 
hominem justum existimat, illico praemia, justitiae ipsi decernit ac tribuere coe- 
pit‘. Utut igitur e contextu non male redditur justum declaratum manifestatum- 
que esse, non tamen negligendum est, id demum per consequens ’accedere et 
alterum complecti debere (öffentl. thätige Erweisung der geschehenen Rechtfertigg 
u. dadurch dem Menschen ertheilten Gerechtigk, Bsc). Unde hac certe viä non 
licet dissidigm componere, quasi ‚dicat Jac. eum operibus commonatrasse ju- 


Carus. (Sittenlehre p. 89): doctrinae morum xtianae tractari a Joa. objectwum 
fundamentum, in persone et opere.Xth.situm, a Paulo subjectivum ac commune - 
priacipium, animi aßectionem liberam piamque, a Jac. denique externam in so- 
cietate praeceptionem.. — 'Ceteram jam antiquiores fere consenserunt in hanc 
sententiam, ‘obtineri ;justificationem per fidem, conservari per facta. Pa- 
rum est aliquid adipisci poluisse, plus est quod adeptus es posse conservare. nec 
enim conseeutia sed consummatio homimem servat (Agsrın). Üredenti. praemium 
datur, si quod creditur, ‚et .geratur. (Hızn.). BRedemti. heredes designati sunt, si’ 
. in regeneratione perdurent, ut fides prima veninm., saneta vere coBwersatio per- 
durans cum fide..coronam merestur (Awswos. cll. Gr.: ‘sicut vitansihanc parentum 
facto adipiscimur, per alimenta vero conservamus,' sie status ille ih quo Deus 
nos tanquam innocentes acceptat,. fide quaeritur, conservatur autemt benis operi- 


. bus‘). Add. Cum. Strom. V: Xapırı ulv so gwlsurde obx ürev uw Tor Tor 


zaluy Egyor. et: n nbarıs ... koperıs ayasar x. dıxwmonpeplag Peullios. an- 
de VD ste Or”. äy dxovamuir, 9 mlorıs oov. ahawxe 1 [74 Mrhc toÜs 
anaxouv nıcıklcarıns sadnusades Akyav:würbv Brdeyousde, 2A un zei 1a 
£oya naxolovusnay. Cunrs. ad Eph. IV extr.: oda doxei zaxlag anukleyijver, 
el dei 1. Baoıkeias 1. ougayür: inıruyeix, alla dei x. nollis hr Tür dgerör 
toyaalas ... 70 dyador ui mosjear, unlas ulpos. °: en “ 

- ® 


ın Er. Iac. D, 14-26. 153 


stitiam, quam inculcante Paulo ex fide reportaverit!%). Deinde et virtutis 
et felicitatis, quae-ia justificatione div. abesse nequeunt, varia admodum et 
- potest et debet existere conformatio: quantumvis eam arbitraräs suis limiti- 
bus circumscribere et coarctare laboraverint formularum inter Xtianos publica- 
rum conditores ac statores. ‘Omnis fides Deo habita per sese est laudabilis et ' 
prasniorum feracissima: sed pro dispari quasi materid, quae ei subjecta est et 
in qua versatur, etiam disparin sint oportet praemia quae Deus fidei factisque 
fidei congruentibus persolvit‘ (Knp). Non reperio unum vb. lat. aut germ. quo 
exprimere possim Jdıxacovoseı, sed periphrasi puto vertendum: probari ‚prae- 
müsque ornari. insunt favor Dei, propter vba: erat amicus Dei; laus et prae- 
mium propter narrationem mos. cll. Hebr. 11, 17sq. 12. R. 4, 17sqq.; sic au- 
tem justificationem dici posse, docent Ps. 106, 31. cll. Num. 25. ubi de aliä re 
est sermo, sed justificari indicat praemio ornari; Hebr. 11, 7. ubi de Noacho 
Justifieato dr. quoniam sc. arcam aedificaverat et crediderat promissioni (Mr). — 
“Ut P. (ait Kup) c. hac. voce commutat euloyeiodar, owLeodaı et simm. vocc. 
(Gal. 3, 8. 9. Tit. 3, 5. 7. Eph. 2, 8. 2 Tm. 1, 9) sic Jac. 2, 14. pro eä& sub- 
stituit o@oaı (cell. 1, 21) et 1,25. uaxapıor eivaı, hisque opponit de pravis dae- 
monibus loguens 2, 19. geloosıy, ut significet illorum fidem ipsis salutem non 
dare, od owiLeıv, od dıxamür“. . 

I]) Impunitatis salutisque nen minus necessaria quam unica condilio est, 
consentientibus SSä et ratione, ‚fides i. e. pietas s. virlus. Illous, a nelder, 
sensw act. dicta, ejus est qui zuoreve 8. 72 8. tıvd. Vbi notio sibi constat: 
persuasum sibi habere, credere. Differt ratio Objecti, ‚arctior minusve arcta. 
A) Credere aliquid, monstrante Casu, in unum quasi coire debet: verum ali- 
quid habere, persuasisse sibi aliquid revera esse. Dicunt fidem historicam. 
B) Credere alicui, item monstrante Casu non primum proximumque Objectum 
est, sed elterum idque remotius, altero tamen_ (notione vbi in se consistente) 
quodammodo incluso: credentem esse circa aliquid i. e. confidere alicui. Redit 
tandem ad qualitatem ideoque rem existere involvit: credere, aliquid non solum- 
esse sed etiam idoneum esse ideoque ei se committere. Digunt fidem religio- 
sam!%). Np. ista Adentia, firma animi confisio, simpliciter et xaz’ doyn» di- 


105) Cımero: ‘probatus est, 2doxıudosn, dedit experimentum sui‘; Wr.: 

‘ jusitus cognilus est, testatum factum est operibus, eum justum esse‘ (cf. not. 96); 
Smı.: ‘declaratus et manifestatus est probus, Dei verus cultor et amator‘. KEo- 
dem Hebraismo nixus notaverat Bz.: ‘non justificationem sed testimonfum ac de- 
clarationem exprimi‘ (singulatim etiam quia triginta demum annis post Jehova 
dixerit: jam cognovi te metuere ctt.; cui posteriori satis responderetur illo Ei: 
‘pronunciatus est justus et antequam immolaret, sed a Deo qui noverat vivam et 
‘ efficactm senis fidem nihil recusaturam si se dedisset occasio‘). GT.: ‘quan- 
quam certum est, hominein fustum fieri per fidem,' deinde etiam justiorem per 
opera continua, tamen totus huj. sermonis contextus ... exigit ut ... intelli- 
gantur tum Abr. tum Rahab a Deo tractati ita ut si qui justi sunt tractarı 
solent, non tantum respiciente ipsorum fidem, sed ex fide profecta opera‘. 106) Ex 
his sponte judicantur 1) Beoas (ad 2, 19): ‘Aliud est credere :lli, aliud credere 
tllum, aliud credere in illum. credere illi est credere vera esse quae loquitur, 
credere illum, credere quod ipse sit Deus, credere in illum est diligere illum‘. 
2):.Sculi (ad 2, 1): “Aliud est d. Gl. zu einem, persuasio revera hominem esse 
quem se profitetur, e. c. medicum, architectum, itaque ejus curationi suum cor- 
pus, ejus operae suas aedes committere exstruendas; aliud d. Gl. an od. auf 
einen, das Bauen u. Trauen auf ihn, certa illa persuasio et firma fidueia, quid- 
quid sumus ac verorum bonorum quidquid habemus, ortum habere ex aliquo et 
ad eundem redire, omnem ac totam nostram salutem et felicitatem ex aliquo 
summo aptam et suspensam esse‘. 3) Scunk! (ad 2, 14): ‘Fides in NTo et in 
Ew. praecipue primum animi dispositio est e paupertatis intimae sensu et fidu- 
cid auxilii orta, gratiam divinitus exhibitam recipiendi, tum autem ipsius gra- 
tiae plena acceptatio, animus operante Spiritu illä repletus ideoque ad redden-: 
- . dum aliis pie ac sincere amorem strenuus... Sed quum hic animi status non- 
nisi ope doctrinae parari possit ... ipsa veritas docendo proposita ... ejusque 
cognitio zrlorıs audit; h. sns. noster de fide operibus carente disputat, qui tamen 
idem 2, 5. fidei plenae, quam P. commendat benefactorum fontem, notionem 
cognoscit et in ipsä hac disputatione fidem mere theoreticam (mlorıy uovor) 
non esse fidem perfectam (v. 22) demonstrat. quod autem solam cognitionem 


K2 


184 2 COWWENTARIUS 


cta, ad hominis cum Deo necessitudinem referri-solet. Cujus necessitadinis 
fiducia quum potissimum culpae sensu impediatur, ista cenfisio redit tandem eo, 
ut tibi persuasum habeas de -divinä peccatorum condonandi et facnitate et 
voluntate. Quae persuasio quum in re xtiana morte Xti nitatur, P. potissimam 
“ lorıy et nıoreveıy non solum ad Xtum, sed singulatim ad ejus mortem hujas- 
que mortis:vim veniae effectricem referre solet, ita ut antecedens fere appel- 
letur absque diserta mentione consequentis: nuoreveıw Xoord, eis Xo. ct, = 
nıorsveıv (9eB s. eis Heör) dv Xosoro. 

In Jac. disputatione notio fidei fiuctuat. Kädem appellatione fidei ejusque 
simpliciter dietae in sententiA su& exemplis firmandd inducit 1) simulationem 
(14-17); si quis vbis prae se ferat fidem, haec sola vba nihil prosunt si vel 
non sine provocatione Dei pronuncientur; 2) fidem kistericam (19); mera agni- 
tio non magis juvat xtianum quam persuasio de existentia et unitate Dei dae- 
mones; 3) Aduciam, qualem Abr. (22. 23) in Deo collocavit (quo etiam redit Ra- 
habae exemplum v. 25. absque fidei mentione allatum: professa est Jehovam 
coeli terraeque Deum sibique de ejas omnipotentia persuasit). Quae fiuctuatio 
-s. ea casui, 3. consilio lecterum necessitatibus attemperato, s. singulari mor- 
tis Jesu aestimationi [vd. nott. 96. 134. et 126.] debeatur - eos satis refutat, 
‘qui Jacobum Paulo conciliaturi, illum iis in locis ubi de fide generatim disserit 
(2, 14. 17. 18. 20. 24. 26) de sold notitid ac persuasione hujusque professione 
loqui volunf, non de fiducid notitiae et persuasioni junctä; justo subtilius atque 
invito Jac. horum alterum ab altero sejungunt‘. Nec profeimt ‘qui persuadere 
volunt, Jac. hic non disserere de fiducia gratiae div. propter Xtum ejusque mor- 
tem, de qua sola P. loquatur ...; quae enim et h. ]. ap. J. et Hebr. 11. atque 
alibi in P. Epp. de habitu et indole verae fidei universe disputantur, ea ex sen- 
tentiä utriusque seriptoris talia sunt, ut in eam quoque fidem nominatim conve- 
niant, quae homini geternam salutem affert‘ (Knp. p. 417 5q.). 

lsta autem in Deo collocata fiducia non differt a pietate atque haec demum 
vera est virtus solaque verae salutis magistra. Justus 1”) vel innocens atque adeo 
praemio dignus ex Dei sententi& proprie dici haberique nemo potest, nisi qui 
cognitae voluntati div. ’per omnia satisfecit. Id qui praestaret, praemiam non 
- acciperet beneficii nomine, sed pro debito. Verum nemo officio suo omni ex 
parte satisfacere potest. Culpd tenemur omnes apud Deum judicem. .Praece- 
pta, internae aeque atque externae legis, nec omnia nec rite observantur. Facta 
vel prorsus repugnant legibus div. vel, si legitima censentur, partim specie qua- 
dam assimulatae virtutis fallunt multisve aliis modis ab officio discedunt, partim 
manca, inchoata, imperfecta sunt. Qui igitur lege nituntur i. e. qui ita e lege 
pendent ut eä servandä salntem se consegui posse confidant, speratä salute ex- 
cidunt adeoque rei peraguatur. Nitendum est ad spem .beate vivendi non hum. 
‚Virtutis sed div. bereficii fiducid 1%). — Probatur homo Deo virtute. At ea nulla 


fidei nomine appellat, id ex usu eorum, quibus obloquitur, fecisse videtur‘. — 
Recentissime, singulatim etiam de variis vbi constrüsctionibus contraque distin- 
ctionem dogmaticam inter zuor, zıy) et eis rıya, subtiliter disputavit ScHhuLz. 
Vratislav. in l.: Was heisst Gl. u. wer sind die Ungläubigen? e. bibl. Entwicklg 
mit e. Beilage üb. d. sog. Erbsünde (Lips. 1830). — Vicissim habet vb. hebr. 
TAN, partim principalis notionis (firmum esse), partim Conjag. (hiphil.) ergo; 
sq. 4 est ceredere, sq. 2 et MN confidere. 107) Usi fere sumus vbis Knp!! p. 
422 sqq. 108) “Omnes ss. scriptores inde a Mose in hoc und mente consen- 
tiunt, omnium recte factorum, quae quidem Deo probentur, principia a fide du- 
ci; summaque eörum quae illi praeceperunt haec est: Xwols nlarens dvvaroy 
evagıorjoaı T. He" item: zö zelog rs nlorews Oornole yuyw@r" Hebr. 11, 6. 
1 Pitr. 1, 9. cf. vv. 5 et 21°. Contra “exteri non vbis solum totoque genere di- 
cendi, sed ipsis rerum notionibus dissident plurimum.... Plerisque c. Stoicis at- 
que Academicis sic videbatur, sol& virtutis fiduci& (ut ait Cic. Tusc. 5, 1) niten- 
dum nobis esse ad spem beate vivendi, nec votis faciendis virtutem virtatisque 
praemia a Deo impetrari‘. Cic. dND. 3, 86: virtutem nemo unquam Deo acce- 
piam retuljt. — in virtute recte gloriamur, quod non contingeret, si id donum 
a Deo non a nobis haberemus — judictum hoc omnium mortalium eat, fortunam, 
a Deo petendam, a se ipso sumendam esse sapientiam. Hor. Ep. 1, 18, 111. Det 
(Jup.) vitam det opes: aequum mi animym ipse parabo. Juv. Sat. 10, 363. Sen. 


Ep. 41, 1. Epict. ap. Arrian. 1, 29, el zı dyasov Helles, napk 0Eavrod Aaße 


(Kup. 419. 428). 


m 


m nn 


ın Er. Iac. H, 12-26. 185 


xst üine pielute, qeuniäin ipsa non ex fadie externä sed ex internä affectione. ju- 
diestur. Vicissim pielas, quse in Dei fducia comsistit, nulla est sine virdute; 
Sides quidem in aaimo ‘et neseitur et habitat factis prior facterumque effectrix, 
veruui, quippe interni quid, facile diffluit ac disturbatur. Interna non possunt nisi 
senliri et exsternis.probari. ‚Hiad et fraudi et errori nimiaum relinquit locum; im- 
pediant iaque discrimen vocant sensuum illecebrae: summae enim sensüs effica- 
gitati faciHime perniciosissimeque adhaerent affectus-et libido. Hoc firmius est; 
guanguam enim externa wirtutis actio et haberi potest et saepe habetur absque 
internä: virtutis affectione‘,. isto tamen ex operum defectione conelwditur pietatis 
absentin !9). Itaque singidis actionibus profecto opus est. Sed non ipsae ac s0- 
lae, ‚quoceunque titulo veniant, momentum faciuntz; non facie sud externä kegisque 
8 externae s. internae observatione valent vigentque, sed internä origine inter- 
Boque impetu. In numerum vero operum, quae interno momento ac pretio de- 
stituuntur, ipsa etiam fdes facile cedit saepeque cessit, non solum notitia ac 
Pessussio :ejusque professio, sed etiam fidecia; idque non fraude potissinum, sed 
megis fore :urrore (vd. «ub IV)]. 

111) Non .decernit quod P. Eoya vouov, Jac. simpliciter &oyu dieit. .4) Non 
licet &gya vöpov ap. P. ad legem mos. restringere. “"Quanquam enim eo ea re- 
fert primo et potissimo loco, non tamen reprobat tanquam mosaica] sed 
tenquam legalia i. e. eo animo ac mente patrata, qualis operarum esse solet 
guae solä mercedis .ratione ductae operose potius quam interno impetu 
agubt, Operatio, cui effectum salutarem abjudicat, minime ‘ad solos ritus sa- 
 enorum' ecoaque nos. in lege praescriptos spectat, veram etiam ad doctrinam de 
ssoribus, immo in plerisque ad hanc praecipue, eamque.a Deo 3. per Mosen ». 
naturä  duce 8. per ipsum Xtum aut quenquam alium doctorem ad homines de- 
iataim, nam Paulo in Ep. ad R. propositum est hanc illustrare sententiam, ne- 
sainerm :propter obseguium quod ulli legi vel doctrinae div. praestitisse sibi videa- 
inr,.s. eam literis consignatam s. aliä quacunque ratione traditam acceperit, im- 
panitatem 'et salutem consequi‘ 110), Nim. Pauli disputatio 1) Judaeos paganos- 
que: pariter spectat; 2) nititur Abr. exemplo, viri ante legem latam, quid quod 
ante susceptam circnmcisignem Deo probati R. 4, 10; 3) legem divinitus pro- 
mulgatam non inferiorem censet legi divinitus ingeneratae: si quae igitur illam 
impediunt, multo magis in hanc quoque cadere debent!!!), B) Ab his Zoyors 


-i 109) Wo das Wort.od. d. That irgend wie der aüssern od. innern Lega- 
Utät ermangeln, u.-beiruliiger Prüfung als so beschaffen erscheinen, dass man 
abgesehen v, ihrem 'gleübigen Hintergrunde (also z. B. bei Andern) dieselben 
nieht durchaus vor dem posit. Gesetze od. vor d. Stimme d. Gewissens zu recht- 
fertigen’vermöchte, so Üegt (so sehr auch der eigne Stolz od. die eigne Glau- 
benszuversicht. sich dagegen straübe!) irgend welche Taüschung unwiderredlich 
sum Grunde, u. der ın solcher Art sich aüssernde u. wuchernde Gl. ist entw. e. 
völlig falscher .od. e. (nach Tiefe od. Umfang mangelhafter u. also) entw. 
nicht ganz reiner od. nicht ganz vollständiger‘. Sunt vba l. m.: 
Artus u, d. Vernunft... Drei.akadd. Reden nebst erlaüternden Beilagen (Lips. 1830) 
pP. 74. ; 110) Knp. 425. ell. 394 qq. Add. Gr.: Sunt ‘ea quae sine fide s. ex 
natirie homiaum viribus et hum. tantum institutione praestari possant: qualia sunt 
risuslia omnia, deinde etiam malarum actionum abstinentia poenae vitandae 'can- 
sä, praeter 'ea alia quaedam, quae commodi honorisve studio fieri selent. Judaei 
plarimam- tribuebant ritibus; praeceptorum vetantium ea solum urgebant quibus 
'Appositan est 'poena; 'cogitationem, quamvis deliberatam, negabant poenae etiam 
ap, Deüm esse obnoxiam; omissionem vero praeceptorum jubentium facile dice- 
"baut expiari. Haec erat pietas jüud. qua inflati contemnebant alienigenas, quan- 
‚tumvis & Diis falsis ad verum Dewn, a flagitiosa vita ad sanctam conversos. Ad- 
versus hos disputans P. ostendit, neque Deo placere ad dandam salutem ulla 
opera quae non ex animo per fidem vitae aeternae purgato et supra rerum tem- 
poralium curam ad amorem Dei proximique accenso eduntur, et contra nihil im- 
pedire mala opera in iis qui se per talem fidem ab iis averterint Deoque se et 
‚sanetae vitae dicaverint. 111) Rabb. dicunt int 99% P. vero non 
Adj. (vöuıun, Evvouc, vouıxe) sed Subst. (vöuov) utitur, caute vitans amphi- 
'boliam qua etiam rabb. illa dietio non caret: ipsi nec opponuntur Zpyoıs dv 
pois:s. royngeis vel auepzlaıs, nec perfectae virtutis laudem habent (Knp. 424 
not, cll. 437). — “Gewöhne dich der Rede, dass viel e. ander Ding ist, des Ge- 
seises Wierk ihun uw. das G. erfüllen, D. Gesetzes Werk ist alles, was d. 


1856 COMMENTARIUS 


vouov non diserte distinxit Jac. sua Foya. Nusquem diserte. dixit dya9d 10), 
quod fortasse hanc involveret oppositionem: facta € Pio shiceroque sensu orianda. 
Quae vero exempli causä aflert, ea omnia e genere externo sunt, qüid quod 
ex parte talia, quae ex animi demum affectione exeusationem accipiunt. 
1) Liberalem erga egenos (15. 16) se praestare pötest, variis de causis, - pessi«- 
mus quisque; contra apprecatio faustorum esse etiam potest‘ verae miserationis 
ideoque nec pretio nec soletio suo carens, ubi.np. ipse fortassis ope indigens 
alio modo sucturrere nequeas; 2) haud recusata homimis, quid quod filii ejusque 
unici immolatio (21) fontem babere potait fanaticam superstitionem; 3) specala- 
torum servatio a meretrice, ad quam deverterant (25), vulgarem prudentinmn-eo 
‚magis olet, quo fallacior erga cives, quo perniciosior patriae, quo utilior- foemi- 
nae ea et fuit et esse debebat. Fidei autem s. pietatis, 'quae hisce factis pre- 
tium demum addit, diserta mentio in solo Abr. exemplo facta est; nec ibi, quia 
actionem criminari potuerint lectores; hi enim summä Patriarchae reverentiä' t& 
nebantur; sed qua effato utendum erat.SSae, in quo slla fides diserte primo ac 
jere unico loco appellaretur. Itaque quanquam. (notante Knr. 429) in aperto 
est, J. fidei simulatores ' exagitantem de vera fide non contemtim loqui, negue 
illum, cum homines dicit 2£ &oyov dıxzcıovodar, hoc. dicere, eos 00x dx. nlarsısc 
8. xwols ulotewg justificari ; namque et summä in laude ponit 10 uAoU0sov eiyu dv nt- 
os& 2,5. cell. 1. et fidei insignes effectus praedicat 1,3. 6.5, 15; quanquam:porro 
argumentatio J. simillima est argumentationi Xti v. c. Mt. 7, 213g. 25, 34 agg. 
nec igitur dubitari potest, “quin Eoy« ap. Jac. sint za dyada 3. 1a zulı Koya 
(elibi 08 xuprol, ol ayasol xuprel) quibus tantum tribuit Xtus, ut qui: illis -uA 
jpsorum culpä careant, eos tum sperata praemia consequi neget, tum in: foya- 
Tas ıns adızlas numeret‘ 113): nihil tamen J. fecit, quo monstraret, opera quae 
velit quaeque exempli loco adducat, dyada esse ex .oppositione Zoyw» »owou 
i. e. talia quae ex animo demum pio fiduciäque pleno censeantur. Quid qued 
non opera per fidem, sed fidem per opera perfici diserte prenunciavit (22),. in- 
superque exemplo observationis legis (8sqgq.) facile.ad Zoya vduov abducere 
potest, appellatione vouou dlev9eglas (1, 25) non satis impediente 114), Paucis: 
de genuina Zoy@r qualitate omisit accuratius interiusqgue exponere. u 


. 
[3 D 


Mensch thut od, thun kann am Gesetz aus se. freien Willen u. eignen Kräften. 
Weil.ab. unter u. neben solchen Werken bleibet im Herzen Unlust u. Zwang 
zum Gesetze, sind. solche Werke alle verloren. u. kein nütse. — Ab. d. Gesetz 
erfüllen ist: mit Lust u. Liebe s. Werke thun, u. frei, ohne d. Gesetzes Zwang, 
‚göttl. u, wohl leben als wäre kein Gesetz od. Strafe‘, (Lru. ptaef, in Ep. 
ad R.). 112) "Eoya ayadi. (rahb. RSS YO YM cohald: 12 pa?) in 
NTo modo in universum. sunt omnium virtutum officia (= xum, dyadn dve- 
oreogn Jac. 3, 13. 1 Ptr. 3,16; Cnurs.: 7 av dpsıay &oyaola), modo-speoie- 
tim munificentia (quod utrumque etiam ap. Grr..et Latt. deprenditur: ayade- 
noreiv, benefacere ctt. add. quod Cic. AND: 2;-25. dFin..B, 20. Jovem ideo 
optimum vocari dicit quia sit beneficentissimus);: ‚Ap. J. quanquam, quae ‘disse- 
runtur, in quodcungue genns -virtutäm et recte facteram quadrant, prae ceteris 
tamen ratio habetur benefieentiae: : Ex perpetuo.ssu NTi proprie sunt pie favta, 
fidei indicia et documenta, gäibus religiosum ‚obseguium et pietas erga Deum 
cernatur; nusquam hominum facta, quamvis praeclara per sese et laudabilia, xa- 
10 8. dya9a Eoys vwocantur .nisi horum quibus fidei laus tribeitur (Kun 431 - 
33). 113) Cf. Jac. 4, 17: Eidor zaloy nosiv x. un nooÜrL; anagrda 
urw Zoıly,. et 3, 17: 'H ayader ooyla ... ueorn 2kous x. xzupnay. Aya- 
HOP TA. 114) Vd, potiss. 2, 12. cll. v. 10. quae satis docent, nostrum non 
tam distinguere voluisse inter singulas leges earamque parte suos exsolvere, 
quam potius servili legum observationi occurrere. : Cum his non plane conspirent. 
quae notarunt Knp. (443): “J. obsequium legibus div. praestandum ‚injungens 
summam praeceptorum Xti »ouov &levd. ideo vocat ... ut significet, Xti disei- 
plinam iis nes legibus quae ad mores spectent non exsolvere. et 'liberare sed 
my!to etiam magis adstringere ac devincire‘. et Rauch. (259 5q.): ‘P. versteht 
unter s. Epyoıs die £oya t. vouov, die Beobachtg des mos. Gesetzes u. & beson- 
dern ‚Vorschriften [? vd. supr. not. 111.]... von diesen &gyoıs vouov finden wir 
ab. bei J. überall k. Spur [2]; dass sie entbehrlich sind, f. den Xsten u. unver- 
dienstlich, was P. im Römerbriefe beweisen will, setzt J. schon..als ausgemacht 
u. bekannt voraus [?]... (J. blos Zoya - P. Eoyg ayaId-) ‘weil er die koya 


ın Ep. Iac. II, 14-26. ' 157 


IV) Haec omissio indeque orta flactuatio, aggravata et universä vborum am- 
biguitatei®) et singulatim eo quod. nec de fide. finitius et distinctius est exposi- 
tum . (vd. p.! 154); adversatur conjecturae, Jac. (non quidem contra P. sed) Pauli 
satione huabitd contra doctores disputasse illius. doctrind abusos. Sane et insi- 
mulatio, :doctrinam xt. de fide nervos incidere virtutis, et abusus istam do- 
<tkiaam' in vitäe, mendosae patrocinium accipiendi, nullo non tempore ecclesiam 
xt. vexavit!!5): verum his (ut c. Kne. loquar) “ita erat obviam eundum, ut cer- 


1. 


1} ‚ “ EI J G ’ 


vöuev in.s. ganzen Br. nicht nennt, also [9] e. Verwechslg: od, e. Missverständ- 
niss'nicht zu fürchten war‘. Ktsi HP ‘paulinae de late et’&pyors doctrinae 
'minime"possit :opposita existimari,, .Hlae tamen opiniones praeconceptae Judae- 
oxtt. de-lege mos.. ceremoniali porro observandd ipsisque Ethnicoxtt.-tejungend& 
ab auctove huj. Ep. nunquam diserte impugndtae sınt. De: J. Alphaei filio con- 
stat, eum. hac in re Judaeoxtt. .magis quam Paulum pepercisse‘ (ScaorTr Isag. 
p- 381). 115) Vv. 14. n sılorıs (talis?) fides (quae nulla,; ne falsa quidem 
fides est!); 17. vexoe (aliis? homini?); 18. deifov xrA. (certe-magis pro -fide 
feciont quibus tamen .pro operibus pugnat,;.non secus) 22. 23. ovvnoy& xrl,; 
dx’ nloisws koriov (e: fide solum? solä?); cf. quae ad hh. Il. supra notata 
‚Sunt. 116) Qnum ‚App. multum ubique praedicarent fidei -effickciam, inde 
factum est ut multi homines carnales, in qyuibus fuit Simon Magus; id arripue- 
rint in vitae mendösae hatrdcmium, quasi sine operis justis,. ut Iren. .loquitur, 
salus aeterna possit obtineri, np. per fidem - quum contra-App. doctrina esset, 
fidem aptam esse ut nos purget, purgaätis dare SpSum et sic fidem fleri effica- 
cem per dileotionem Gal. 5, 6. ac proinde .dilectionem quae ex fide et spe ‘cam 
comitante exsurgat, plus valere et fide et spe 1 Cor. 13, 13° (Gr). — ‘Fidelissi- 
mis doctoribus xtt... nullo non tempore multorum vel imperitia vel malevolentia 
exprobravit hoc, quod illi, fdem nimium urgendo, nervos virtytis iaciderent .ale- 
rentque :hum. .pravitatem. quae etsi falsissima atque iniquissima insimulatio, est, 
negari tamen,.non: patest in coetibus, Xtt: saepe  invegfos esge: homines inerteg, 
desidigsos, socordes atque adeo. flagitiis deditos, qui, latebram quaerentes suae 
vel igngviae, vel. improbitati, doctrinam de fide ita, perverterent ut ex salubri. ef- 
ficeretur. pestifera. ‚voluerunt enim hoc persuadere, qui Xto fidem. habeat ei .nibil 
non licere aut .certe ad salutem 'consequendam non multym opus esse recte far 
<tis,. meminerimus,.quas.turbas excitaverint. qui, ut antiquiora mittamus, inde a 
saec. XV], exitiälia_haec' placita auf ipsi Toverunt et tradiderunt aliis, aut temere 
affinxerunt doctoribüs de re xtı optime- meritis. nec sub ipsis ecelesiae' primordiis 
aliter ‚id: "erenit,. nor. dectrinde‘ vitio., sed. abutenlium.‘ Ham et’P. a fide Xto 
habeadä unicum, praesidium - petens ad beate et aanpfe- vivendum, epprobriuga 
illud haud effugit; ‘et jam tunc fuerunt qui fidem ‚commendantes, virtufi. et, san- 
ctimoniae detraherent, quorum quidam eo usque progressi' sunt ut libertatem “xt. 
in peccandi licentiam verterent. R. 3, 8. 31. 6, 1sq. 15sq, Gal.5, 13. cll. 16. 18. 
qui errores quam late propagati füerint Jam im 'nascente republica xt., exiis etiam 
Epp: patet quas eccles. consuetudo catholicas appellavit, 'quarum päene' singulae 
idem illad argumentum saepius tractant. vd. 1Jo. 2, 19. 3, 6. 7.,2, 3. 4. cp.4. 
5. 1Ptr. 2, 16. 2Ptr. 2, 18sggq. '1, 8. Jüd. 4. 12° (Knp.: 441). “Cf. not. 89, > 
“Non heri vel nudius tertins demum-exortos esse mera fide, vel’opinione conten- 
tos virtutis et honestatis contemtores, testatur Hier. quoque: m’ Mich. 3,5: 
Promittunt lis pacem et regna coelestia et dicunt: non necesse est ut vivas con- 
tinenter et sancte; habeto fidem quam docemus et omnia promissa Dei conse- 
queris. Tales: magistri.unice jucundi etiam hoc seculüim effeminatum eiyunio- 
TEVOVOL, GEUWOEULLEVOL auaprlug, &Helödonoxelz quadai conscientiae sti- 
mulo obtuso, quo securius et Ticentins peceent, ıion solum infinitae ve- 
niae,et impunitatis sed etiam quorumlibet praemiorum sponsores, dum Xtum 
ipsorum vice et loco castitatem, temperantiam, aequitatem, benignitatem satis 
superque coluisse credunt, ita ut ipsis otiosis esse liceat et dAA0ToL0y xduaToy 
opsreonv eis yaaılo' auüodyeı. haec est iis orthodoxia, hie purus putus Xtianis- 
'mus3 temporum vero et morum castigatores, qui Xti vitam et virtutem praeci- 
piunt atque exigunt, olim Pietistarum, hodie Moralistarum’ nomihe aversatur istud 

ominum genus adeoque pro haereticis habet. quid 'quöd.noster Ap. ipse fastid#- , 
tur: et negligitur quasi voces ejus cordi habere nihil attineretf (Sun. p. 128:5q. ch. 
p. 124: ‘Utrumque aeque necessarium et App. tempore fuit et hodieque est ‘im- 
primis, docere: legis positivae operibus-homines in Deum nihil gnicquam mereri 
quod ipsis xoz’ Öyellnua tribuat, atque operibus dei secundam legem Dei prae- 


158 CONMENTARIUS 


tse judicandi netae propenerentur, quilms et in sc ip30 quisque, et in alils ve- 
ram fidem a fals& intermoscere posset‘, nec vere disputandi genere utendam fidei 
facilius detrahente quam. addemte. Nimirum duplex existere poterat aberra- 
tio. A) Fides ficta, monnisi jactata [‘Maulglaube]; mera professio exteree 
absque intern& approbatiinee B) Fides manea [ Halbglasbe). TPoteat 
np. AA) intellecte absolvi interna approbatio [Verstandesgl., fauler Gl.]: 
at in mera persuasione ejusque professione .acquiesens, fructibus naegiectis. 
lta fere Judaei, et summopere superbientes natalibus, monotheismo, lege div., 
et suis majorumque meritis se nıobn 8 rati 17), ita Xtianorum etiam haud 
pauci 118), Tal fidei ejusque exaggieratieni quum spoate fere se objieiaf. mterne 
<onscientiae vox;. pernieiosior est aberratio ubi BB) sensu Ahsoiritur interne 
approbatio [Gefüklegl.]. Namque sensa pia, fiduoine in Deo profeeto collocatae 
vonsoientie, auimos in spe impunitatis aalutisque unice per fidem conseguendae 
tote3 .acquiesceutes facile abripiunt ad. extemae virtatis neglectionem, ad minorem 
diligenttem circa leges publioas communesque ideoque nimis vulgares, ciren agen- 
di praesidig quae honestatis normä ipsi eo praßeipitantius solvunt, quo vulgarier 
ea esse et quo levior sisti videtur yigore genuinae fidei quam se sciunt sentiunt- 
gue profiteri, circa kumanitatis denique officıa quae pie, ut sibi videntur, neces- 
sarioque limitibus cireumseribunt sanctiorigue quod sibi Informans officio subji- 
«ent 119). . Quales fructus talis fides edat, satis loquumtur innimerzae, quae ec- 
<lesiam xt. pessime foedarunt vastaruntque, vexatienes ac eaedes, longe fre- 
quentius, singtılatim a multitudine ens executä, saore furore 19): commissae quam 
mero religionis praetextu. or 

Harum aberratiomsm alters, in ınerä fidei aimulatione sita, refutatione haud 
egebat eäque vix digna:erat. la altera vero, fidei:haud prersus euperte, negan- 


standis qui cessent, nihil praemioram xar« yapıy eos mauere frustraque esse 
fidem mortuam rö xdgıoua 1. Ieov expectantem‘. et p. 118: “Quisgttis doctri- 
nam de reconciliatione et satisfactione Xti ia instituerit, ut (neteruum,' Xti be- 
neficio minime antiquatum, recentis foederis ac prisci: % dızarorpıalk r. Seod 
Gnodwası Excoryp 1A.) jus Dei vel rectä vel per ambages sollicitetur, dilwatur, 
obscuretar, negligatur, avaseun Eorot‘). 117) In quantum legis suae cogni- 
tione ettractatione niti et gloriari consueverint, docent (praeter R.2, 17 sqq. cell. Jo. 
6, 39. 7, 49) Pirke Aboth 2, 9: Na Babys rn 15 pn man Ib Ip 5 
21: Tn9b BO’pT7E 30 na mann 95 > ann aan mn mob DR 
Rad; 6.4:. TOR 5 2707 TITTEN 39 IT0y na Dan. by mn mans 
na bass Sb ao) rm Baba; 6,8: mn nn ed Han mb 


nam abyyaı. mr Baby rroıyb. Singulatim Kidduschin 40, 2. uberius de- 
monstratur scientiam praestare actione. Unde impugnandum curarunt qui melius 
sentirent, ut Piske Ab, 1, 17: 1OInT NDR "p9 OTOIND (ell. 1, 10, di- 
lige laborem et rabbinatem odio habe); Phil. de vit. Mos. 1JI, p. 72sq.> Aoypv 
d’ au audty Ayelos rou ra zala xul anovdaia aeumnyogouvsos,.m N ROüs- 
sorıw olxeloy arolovdla rgafeemv. Cf. not. 132. et SchnEckEn». Tüb. Zeitschr. , 
9,48.0et1830,2,183. 118) Gal. 5, 13. 1 Ptr. 2,16. 2 Ptr.2,19.cll.R.3,8, 119) 
Qui sensu tenuitatis suae nomnisi fide et desiderio Deo placere volunt, siquidem 
‘minime sunt negligentes amatores universi ordinis, quem Dens-praeseripsit, atque 
diligentissime student parandis augendisque virtutibus xtt., non sunt premandi aut 
Anapellendi hoc oarmine Jacobi, sed liberrime utantur adjumentis Panli, Joa. ctt. 
ut animi tranquillitatep augeant‘ (Smr. p. 116). — ‘Weil man .sich -glaübig 
fühlt, also d. Frucht der relig. Ueberseugg am eignen Gemüth spürt, ‚vertraut 
man leicht diesem frommen Gefühle au unbedingt... Wo nun im Glaübigen 
dieser Classe v. Natur (statt e. bedächtig der Stimme d. Gewissens falgenden 
u. liebevall den Mitmenschen umfassenden Gesinnung) Heftigk. u. leicht eni- 
zündl. Leidenschaftlichk. vorkerrscht, da kann sich selbige, durch jenes gl, Ge- 
fühl statt gemässigt u, geleitet vielmehr genährt, leicht zum blutdürstenden Fa- 
matism. steigern: wie denn d. Mehrzahl der Rel.verfolggen, Ketzerkriege u. dgl. 
mehr Folge solchen gl. Wahnes als blosen relig. Vorwandes gewesen sein 
mögen‘ (l. c. lib. m.: Xstus u. d. PV.). 120) ‘Der einem Wahne einmal hin- 
gegebene Mensck kann ja, .wie die Gesch. an so mannichfachen Beispielen zeigt, 
suleist alles was ihn enttüuschen sollte, aus und nach diesem Wahne erklä- 
ren‘ (NEANDER p. 6 [9]). 


de nn in - ln nn nn - - nn m 


4 


ın Er. Iac. H, 14-26. 150 


a 


do erat versandum. Pingenda et refutanda erat falsa fides, minime vero fidei 
detrahendo. operibus attribuendam. Virtas et honestas erat urgenda, minime 
vero cum actione externä commiscenda atque ita pro externis pugnandum adver- 
sus interne. Cavendum singulatim erat Rahabae exemplum; omnium minime 
absque notatione locandum !2!). Vitanda certe erat dissensionis species 12), 

V) Evanescit haec difficultas, siquidem causa fluctaationis sita fuit in coogita- 
ttonis fluctuatione, ut rem impugnaverit non prorsus intellectam. Np. Paulus nec 
refutandus erat nec refutatus est. Quae prolata sunt, eum ne tangunt qui- 
dem, nec ipse dubitaverit sententiae subscribere, in cujus gratiam Jac. disputat: 
n nlous ywols r. Eoywv vexoc 2arı (17. 20. 26). Quod enim R. 3, 28. dieit 
hominem dıxamsücda: ywots Eoyur vouov!2), non hoc sibi vult, opera abesse 


121) Paulus, cui quippe paganorum doctori satis ceteroquin aeceptum fuerit, 
de industria ab eo sese abstimnisse videtur; maluit exteros, in consideratione 
subsistens vitae quae ante fuerit corruptissimae, exemplo repraesentare Davidis 
cui neglectae leßis culpam sustinenti unictum perfugium salutisque praesidium 
praebuerit Dei clementia ac misericordia (R. 4, 6). Quod vero Ep. ad Hebr. 
auctor induxit, now tam studium exempla cumulandi effecit, quam commemora- 
tio Hierichuntis per fidem expugnatae (11,30). — Rahab wird ‘in d. Schr. nicht 
geradezu wegen ihres Gl. gerühmt, u. ist doch immer e. zweideutige Person. nur 
d. Pf. des HebrBr. wurde durch s. eigentküml. Gedankengang darauf geführt, 
sie als Heroin des Gl. darzustellen‘ (px Wrrr. qui, confidentius fortasse, addit:- 
dies Beispiel ‘kam gewiss erst aus d. Br. an d. Hebr. in d. mündl. Vortrag, 
wenn es überh. darin vorkam‘). 122) ‘Ich kann mir nicht vorstellen, dass 
J. so würde geschrieben haben, wenn er jemals d. Er. an d. R. gelesen od. P. 
gewöhni. Redensarten u. tropum paediae gekannt hätte. Vermuthl. würde er 
zwar eben die Wahrheiten vorgetragen, ab. sie mit andern Worten gegeben 
haben, bei denen er nicht schiene e. Wahrh. zu leugnen, die P. als e. Grund- 
wahrh. vorträgt‘ (Mıcn. Einl. II, p. 1410). ‘Dann hätte J., da er die paul. 
Lehre richtig verstand, zeigen müssen, was denn P. eigentlich habe lehren wol- 
len. Er hätte d. Bgr. den P. von d. ntorıs u. ebenso auch den, den er von d. 
Zoyoıs vouov hegte, erörtern, u. darthun müssen dass man ihn nur nicht gehö- 
rıg verstanden habe, er hätte ab. auch zugl. bemerken müssen, dass er an ganz 
andre Eoya denke als P.. Das war allein d. Weg, der zur wahren Einsicht 
führen u. alle Missverständnisse u. Irrthümer beseitigen u. zugl. allen Verdacht 
v. P., als ob er e. falsche Lehre aufgestellt, entfernen konnte. Ab. diesen Weg 
d. Erlaüterg uw. Aufhellg betritt J. nicht, er stellt ... s. Ansicht einer andern 
schroff entgegen‘ ctt. (Ges. cell. quibus P. ipsum impugnatum esse refutat: “J. 
würde, wenn er wirkl. die Absicht gehabt hätte, P. zu widerlegen, dies ge- 
wiss offen gesagt haben, od. wenn er auch diess nicht gethan hätte, so würde 
er es doch deutlicher erörtert haben; dass er e. falsche Lehre, die v. angeseh- 
nen Lehrern verkündet wurde, bestreite‘). ‘Hätte J. ee jenen Lehrern nieht offen 
u. unumwunden sagen müssen, dass sie den Ap., der überall den wahren unver- 
fälschten Gl. predige, nur nicht recht gefasst hätten, dass er also an ihren 
verderbl. Lehren ganz unschuldig sei, wenn er nicht e: schreiende Ungerechtigk. 
gegen den so klaren u. reinen P. begehen wollte? Doch nicht nur unbillig, 
sond. selbst unklug (absit invidia verbo!) wäre es gewesen. ... Die Gesch, 
unsres Br. meldet, dass er e. Zeitlang nicht: f. echt gehalten wurde, wenigstens 
hie u. da Widerspruch fand. Warum? weil er der Lehre des gefeierten Hei- 
denapostels zu widersprechen schien. Wie nun, wenn siehs J. sogar hätte mer- 
ken lassen ... hätte er wohl hoffen können, nur irgendwo Eingang zu fin- 
den?‘ (Rıuca 276). Senserat etiam Pr. “praetet expectationem venire, quod 
J. vbis et exemplis paull. de fide et opp. non paylinis disserens, disputationis P. 
circa hanc materiam, menti ejus praesentissimae, ne ullam quidem mentionem 
fecerit, qua vel transeundo fact& insuper cavisset, ne lectores ab ipso dicta ita 
acciperent ac si aliam nlotıy aliaque £oye in locum eorum quae P. intellexerit, 
sürrogare voluerit, in quam quidem partem disputationem ejus faeillime sumi 
potuisse, quis quaeso non viderit?° Cf. not. 184. 1233) Paulo “auctore dızaı- 
oürer vel owlerei &vsomros dapeer, rn yagırı r. Heov, notes, 8x lorews, 
dıa r. nlorens- oüx Ev voup, our EE Koyar von (vel praecise: 00x 2£ Zo- 
yav, uols Eoymy), obx 2£ Eoyay ray Ey dızaıoouyn (nenomulvov), dAld 
xur& zöv T. Heov &cov, R. 3, 20-80. 4, 1-5. 9, 11. 31. 11, 5. Gal. 2, 16. 8, 
2-13. 5, 4. Eph. 2, 5. 8. 9. 2 Tim. 1, 9. Tit. 3, 4-7‘ (Knp. 428, ell. 427: 


160 ÜONMENTARIUS 


posse!%), sed non .inde ordiri et regi justificationem (nicht bei Eirmangelung, 
wohl ab. abgesehn o.d. Werken). Ipse dicit yuemque pro Zbyoıc reportare 

raemium R. 2, 6 al. et lanv alavyoy parari debere xza3’ vnomornv Koyov 
ayadoü R. 2, 7. ita ut (v. 13) nonnisi roımral T. vowov justificentur. “Eph. 2, 
8-10. ppstquam nostris ipsorum legitime factis quidquam tribuendum esse nega- 
verat ad impetraudam salutem - zapızl 2ore osamouevor dıa 1. nlarens’ x. 
ıouro oUx E£ vuor, HEoü To -dhoov‘ oux LE Eoymr - protinus in eodem vborumm 
ambitu nos nıazgvovıas opificium Dei vocat, xtıodeyras &v Xauaro 'Ino. Zr 
&oyoıs ayasois — iva.Ev avrois nepınarmowuey. ut enim Xtus sectatores 
suos vult conspictos esse Zoyoıs xulois Mt. 5, 16. sic P. non minus quam J. 
aut quisquam reliquorum collegärum a Xtianis id exigit, ut praebeant se (nAo- 
1as zalwy Eoywv sintque x@propogoüvres &v ner Eoyp ayayh Tit.2,14. Col. 
1, 10° (Knp. 431sq.). Diserte Gal. 5, 6. in re xt. nonnisi zulorıs di’ ayarıns 
dyeoyovueyn dr. valere ipsaque adyanız nuncupatur yellow» non solum Zinidos 
sed etiam z/oTews 1Cor. 13, 13. Quid quod h. eodem |. de vi et qualitate 
&yanns exponens, vv. 2, 3. baberi posse dicit non solum nrooYnzelay, profun- 
dissimam yvy@oıy, fidem quae montes movere valcat, sed eliamsummam sus- 
que ipsius prodigam liberalitatem — sine vero amore. 

.Tamen Jac. vba, qualia sonant, contraria sunt vbis Pauli. Et ‘si quis R. 3. 
perlegerit ita ut omnibus subjiciat ideas quas nunc subjecimus, ille ibi ne unu 
quidem vs. poterit sine impedimento legere: plane non convenient hae ideae illi 
laco‘ (Mr). Poterat np. gentium Apostolus disputatione suä adversus Zpya, &p- 
ya vououv virtuti detrahere videri, eo magis, quo magis 1) hominum virtus conl- 
spici et aestimari solet singulis factis; quo apertius 2) revera extiterunt qui isto 
praetextu operibus se subducerent; quo facilius 3) ingeniis animisque ferventibus, 
non tam abusus attenditur quam disciplina ipsa culpatur; quo proclivior 4) talis 
culpatio erat: a) in doctrinä vivä plerumque voce idque inter exteros traditä; 5) 
in doctore serius transgresso, liberalitate conspicuo, undique infestato; c) a viro 
Palaestinae fines haud egresso, judajce inter Judd. vivente, doctae eruditionis 
experte, severiori morum disciplinae dedito. Ibi sponte fere fiebat, quod animus 
neque ab ezternä virtutis facie neque a legum moss. observatione %atis abstra- 
heretur; quod in externis, vbis, circulis haereretur; quod in factorum necessitate 
demonstrandä ‚laboraretur, quasi eam P. negaverit; quod in Abr. exemplo sudare- 
tur partim ad opus revocando partim a fide avocando, eo usque ut alter ejus 
usus incusäretur minus recte et plene intellecti (x. 2aA1n009n 7 yoayn v.23); 
quod comparatione finiretur in contrariam sententiam non minus aptä; — uno vbo: 
quod et sine successu disputaretar!3) et disputatio ipsa cogitando non minus 


1} 


R. 3, 20. 21: dıom 2£ Zoymy vouov od dızamjoerar n&oa oapf Eywrıoy 
Heoü‘ dia yap vöouov Entyvmoıs aueprlas (non dızeimorg). wur) dE xwols vo- 


‚uov dixuoouyn Heod (v. 22: dız. Heou dıe zilorems, et v. 24: dızamovuevos 


ÖopEny Ti; airoü yayız) neyarkowrcı Haprvpovusvn Und T. VOUOV %. T. 00- 
pur‘). ’ .. 124) ‘Es ist unmöglich , les a. 61. nicht ohn Unterlass sollte 
Gutes wirken. er fragt auch nicht, ob gute Werke zu thun sind, sond. ehe man 
Sragt hat er sie gethan u. ist immer im Thun. wer aber nicht solche Werke 
thut der ist e. glaubloser Mensch.... Durch d. Gl. wird d. Mensch ohne Sünde 
u. gewinnt Lust an Gottes Geboten‘ (Lurn. praef. in Ep. ad R.). — D. Gl. ist 
nach P. die feste innre Gewissheit v. den durch Gottes Gnade in Xsto den Men- 
schen geschenkten Wohlthaten, die eben so wie sie den ganzen innern Men- 
schen ergreift, beruhigt, beseligt u. erhebt, so auch nach aussen hin durch 
Handlungen d. Liebe sich kund giebt u. alle Sünde gleichsam im Keime tö- 
det (GrasH). 125) “Die Reconciliatoren haben sich viele Mühe gegeben, zu 
zeigen: dass P. unter d. nlotıs nicht blos e. thatenleeres Gl., e. blosses theoret. 
Fürwahrhalten d. xstl. Rel.lehren verstehe, u. dass er eben so gut wie J. auf e. 
thätiges Chth. dringe. Das alles hat s. Richtigk.; allein hiervon ist auch nicht 
d. Rede. Natürl. konnte bei beiden App. nicht d. Frage sein: ob es besser sei, 
moralisch od. unmoralisch z. handeln, religiös od, irreligiös zu sein? Wie wäre 
es möglich gewesen, hierüber zu streiten? Was würden unsre Philosophen dazu 
sagen, wenn man bei d. Streit zw. den Puristen u. Eudämonisten, 3w. Kantia- 
nern u. Wolfianern d. Streitpunct so firiren wollte: beide Partheien streiten sich 
darüb. ob es.e. Moral gebe od. nicht? Davon ist gar d. Rede nicht, würden sie 
antworten, wir streiten nicht üb. die Moral sond. nur üb. das Princip dersel- 
ben‘ (Acsrı p. 171). — ‘Fragen möchte man doch, wie konnte J. den P. wider- 


: näck P. ist die n., die vertrauensvolle Hingabe besonders’ an’ d. 


neque in reliqup 
ob 


ı 


m Er. Kt. NM, 12-26. -. 161 


dee VORREHAS Huckuardt. LAT Karkihi ech ıhdgid‘, Hattden sevditkkin et! äderbio- 
rem cöhtradictiorem: abh adıhittebun 230 if Mitt Paris studium; 
majetem vere ansenauni: impediebat, slissensiaitie .afteriugd fornmlae präncipio ac 


‘fandamento. Illa in Jac. notissima sunt [vd.. Prolegg,]; hans non ge. omni, 


causd statni monstrazit Pr. '%) Quanquam. enim uae de sententiae P, orikine. 
| 5 | als’ reiigio’ &t Käm sübihtnistfaverit 


que, diffeilis, grat Aufaein paganisans; 2 Rcpepl #t.deiendi terat sjguidem, 
18; informaretur tanguam pie fidenterque tolerandı exempfum ve- 
ritäfiddte dowtridad documentum ; 3)‘ pleie et intime Ferhutk, ihsinuata’ est tan- 
ntdm: que djus' de- 
stimatio altius. penetrat IntAısque patet.saczificid judaicäve opinione. . 
u on EEE Paare FE Fee EEE EEE TEE Zu SEE 


. | \ 
legen 00. . Lehren nallr bestiiimen od. duch efwäg im Abrede stellen wollen, 
wenn wir bei beideh App: Berall K. Ablieiöhlung” od Werschäedenh.’der Begrr. 
u. Behptgen,: nicht. einmal. der. Ausdrücke. fhdek? ... (die Artnahite e.: polehn. 
Varhälknisges; gu.P.) schreibt sich blos ‚daker ‚dass man, denselben ehen' sp tbenig 
verstanden ‚kat als in vielen,andern Rücksichten den P«‘ ‚(Bavon 262). — Der 
Inhalt lässt sich‘ mit d. paul. Lehre vereinigen, ab. nur weil d. Vf. diese mit 5. 
Widerspruche verfehlt. Wahre Uebereinstimmg findet hicht Malt, ü. P. würde 
scher ich sie Se untalschrieden kaberu ‚Br konnte wohl: de ‘10 er das 
eiltl, Schuldgefühl xege, machen wollte, ‚anithin auf. dem sittl. Sidpungte. stand; 
sa; a ‘ ichs die Hörer d’ Wesetzes elten f; gerecht. bei Gatt sond, die Thater. 
des &. verdeh &erechtfertigts sonst konnie er nicht zugeben’ dass d. Mensch 
dätch: Werke, nioht dirmal ‚durch GI: und. Werke, Berecht werde. "Mlvörderst 
war .es für ihn; unnöthie), d.,Rechtfertigg: v.bdidem ubhängig nu machen,‘ du’ 
d. Gh in. seinem Sinne ‚die..Werke d. h. c; neues ‚heben „ einsghlassz. sodann war 
es sireng. gengramen unrichtig ; denn menschl. Werke b gründen k, Anspruch 
anf Fölfl. Gnade, 'obschon sie ünmer motibendig sind.. Nach P. war Abr., 
Rechtferuigg vollständie'u. bedurfte kı Bewährung, k. reich Glprobt; er heisst. 
ohne sittl. Kerdien® aHleit dutch d. Gl.:gehechtferigt; J. taubt dıtmch dus: 'eral. 
durch diesen „Opfer ‚füllt u, bestätigt, ‘der. Stelle dem paul. meryus probandi, 
Nach I, kann die niqus, d. Ugberzeugg v.. den xstl. Hei suahrheiteri, od sein; 
ue h Versohngstod,. 
in sich selbst lebendig u. fruchtbringend ! Ver konnte nicht" saßert) (ads die'.Teat: 
fel glauben. u. dätern ;.Atuk, Glaube u. : Unseligk.ı vertragen -skR nicht. [HWarre 
l. 09 .,...126) Chnot,93. “Qui animo. ad Xtologiam: (quam yocant), Jac. ‚attento 
Ep. ejus perlegerit, faeile animadvertet, eum summä quidem’c. reverentiä de 
Tedtt taiquait: es. löguf (2, 1), suetd eodue honorificentissiho +. Kvglov no- 
mias cum orhard (1, .1.139:.2, 8 5,1 7:8% ro60uolky ejas oli fituramı (5, T. 8); 
xglarv, ab po habendam. (2,32 1%);et ewrngfev por eumi Instautändäin (1, 31: 
23.14) bene, npeng ‚atann, plen2fiße. aommeinorare; ‚at vero ‚neque in 1. nosire 
nı . ambitü, ‚licet occäsione quam maxime idoneä ipsi, saepius 
5; habendae, 


- 


ta, fidel Medside Famvlato' (dakm ignörabät Ommis Antiquitas' jad 


 quam P>guasisainsk pragbitä vel' arteptäcommemprat ; al -leviäsftmamgue mentior 


nem fegisse‘,, 2 ,1.899,,5, AP. all. R; 114,.18;5:4, 8. cll. BR, 5, 2,-Eph:2,.18. 3, 12.. 
1 Fir ,3, 185 4, 2, ell..1 Btn. 5,.8.:9. Col. 1, 13. 14. ett. ‘Suspicio ‚aflertur, an- 
non Facts = pro more Essenor. , si vere fuerit Essenus, a theorematibus philöss. 
et dogiMaft: efipsealienus'- forkässe: effate F: XÜ’de mortis suae momento, ra 
riora..ille. quiden», Ad .javandum: ei: adaugendum Kim: inconcussde firmitatis' yuatn 
diy; ‚Rraestanfjre religignis. ejas aenspm sflutgrem’ ‚commeode revocari posse zafus, 
difficultates ye in paul, .ietä moxtig ‚Ati vere sacrificalis adumbratione latentes 
bene percipiens,' händ ipsamm uf 'et lv ad hänc mortem relatam parum fove- 
rit, totumgire oc P, platuf' sol studio ejus' tribuerit, qub in’ rem sacrificälein 
Judd. etiam cultui xt. vindicandam ferri ‚videbatur‘. Ita “lectores non mirabuntur 
silentium, quo Jac. fidem, qualem P. extulit, tam in n. l. quam alibi praetermisit, 
ne eam, vel commemoratione; probare atque commendäre videretur ;' mirabuntür 
verg .mecum. modestigit,. humanitatem ‚pacisque studium Ap. qui paul. de. fide 
operibjjs. praestante ‚sententiam, quamwis:ti haud patroeinatus sit, contra perver- 
sam perversorun bominum: Intpkationem ‚tutandam quam argumenfis:refutandam . 
sibi sumere maluit‘..,. ..:127) ‘Ubi. sagrifieia, ibi.et..zforıs, hinc et P. in w/auıv 
Ulam ad mortem Xti sacrificalem relatam incidere poterat tam Judd. quam eth- 


Commentar. in N. T. Vol. XVII. L 


162 CoNNENTARIUS 


- WI) Tamen Ep. scriptor totä suA scriptione nequagquam talem 
se exhibuit, quem' credas nosträ sectione s. ita temere adversus Pau- 
lum, s. ita imperite. adv. abusum doctrinae paul. pugnasse. Scripse- _ 
rit potius nulld hujus doctrinae ratione habitd. 

Hominum ad veram virtutem pietatemque educandi viam ipsa 
natura monstravit hanc, ut ab eriternzis transitus fiat ad interna. Im- 
culcanda ante omnia est necessitas ‚fautorum quibus et religionem 
tuam et officio satisfaciendi voluntatem commonstres; nec repugna- 
verint facile huic necessitati agnoscendae nisi ignavia opinionesve. 
praejudicatae. In his externis fectis, utut momento sue minime ca- 
rent externa cultüs signa, priheipatus tamen deferendus: erit ad amo- 
rem erga alios tanquam optimum Dei cultum. Deinceps demum et 
gradatim ad interiora sensa est descendendum, inculcandum non mr 
nus strenue ac severe hoc, veram factorum vim et dignitatem non 
externä .actione contineri et absolvi, sed interna e qua mänent an 
mi affectione. Vicissim facere, non minus temerarium et pernicio- 
sum est, quam si quis rudes elementorum et immaturos velit altiora 
statim et solidiora docere. 

Istam. viam conditores doctrinae xt. ingredi jussit insuper eru- 
diendorum conditio. Prima omnium impugnanda veniebat Judaeorum 
opinio, in natalium .‚splendore non minus acquiescens ac nitens quam 
in religionis patriae veritate. Adversus hos unanimi consensu et 
factorum necessitas inculcatur et principatus defertur ad amorem. 
Ita Jesus dicit e suis quemque fructibus cognoseci ac judicari, cob 
laudatä singulatim beneficentiä, Mt. 7, 16sqgq. cll. 16, 27. 25, 31 sqgq.al. 
Haud secus Jac. in universä virtutum insinuatione benefieentize -po- 
tissimum patrocinatur. 1, 22. 2, 14ett. cell. 1, 27. 2, 8ctt. Item Jo., 
in prims 'potissimum Ep., et Paul. 1 Cor. 13, 13. Gal. 5, 6. 

Sane’ quidem haec facta, si vel nulld disertd mentione fidei 
inculcantur .(yt a Xto quamvis de normä futuri judicii vba fa- 
ciente Mt. 25, 81 sqgq.), non cogitari-possunt a fide sejaneta, nedum 
fidei contraria, imo ‚idei effecta et documenta. Verum ad interio- 
rem eorum fontem non tam in hominibus, quales plerique essent, 
quam in iis descendeadum ‚era, quornm ad sacra. xtt. traductio sin- 
gulari difficultate laboraret.  Partim «oercenda erat eorum temeritas 
et arrogantia, qui (ut doctores judd. plerique) in tantum nec semet’ 
ipsos nec Deum satis norunt, ut arroganti de se, persuasione tumen- 
tes aliosque contemnentes, ex suis virtutibus, quarum vanam qual- 
dam imaginem cohceperunt, justitiam et praemia quaererent; partim 
tranquillandi eorum animi, quos commissa delicta adhuc. angehant 
quibusque igitur, ne suä de salute desperarent, culpam .suam majo- 
rem ut remittatur, arbitrantes, ostendenda spes erst, fore ut fidei lege 
veniam impetrent, etiamsi pie factis vel quod idem est, fidei frueti- 
bus, quales in nascente fide ne expectari quidem possunt, adhue 
careant!?). Cum utroque genere Jesus saepius egit; pinxit para- 


ı 


nicis commendandam‘ (p. 316. not.). 128) Kur. 420. cell. 440: “Multi ex alie- ' 
nigenis...plerisque Judd. eo praestiterunt, quod nec avitis virtutibus nec suis’ 
nimium confidentes, facilius multo et citius quam illi perspexerunt, se deliquiss® 
et veniae beneficio indigere. adeo eventus ‚Tespondit ku praedietis Mt. 21, 31°5 ° 
et in not.: “Nam (ut ait Sen. Ep. 69) idee mutari nolumus quia nos vpiimos 


| ın Er. ac. II, 14-26. 16 
bo de Pharisaeo et portitore Lc. 18, 9sqg.; fidem, ap. Jo.1®) po- 


tissimum, inculcat tanquam arcem verae religionis postremamque ac 


summam impunitatis et salutis causam. Cum utrisque Paul. etiam 
felicissimo successu versatus est, Abr. potissimum et Davidis exem- 
plo partim eos confutans qui 110909 xard Öpsilnua sibi arroga- 
rent‘), partim fiduciam insinuans, a Deo ipsum adeo &0eß7) justifi- 
cari posse (R. 4, 2 sqq.): quod ‚posterius Xtus etiam adumbravit pro- 
missione 0vOTEvOWuEvW x0x0vVoyg datä Le. 23, 40-48."L) 
Neutrum genus Jac. diserte spectavit. Ceteroquin finitius pau- 
iulum atque interius oratio fuisset conformanda. Minus finitam ma- 
gisque externam disputationem, similem ei qua Baptista et Jesus do- 
cendi initium fecerunt coram’populo'”), ferebat hoc, quod quibus 


esse credimus. atque eam ob causam quogque in rerum xtt. primordiis, ob- 
servante etiam Justino M. Ap. II., multo plures Xtiani de alienigenis quam 
de Judd. fuere, "iidemque non verbo sed revera Xto addicti‘. 129) 3, 
16-18. 36. 6, 40. 47. 11, 25-27. 14, 1. Singulatim huc facit quod 6, 28sq. 
Judaeis  percontantibus de pluribus operibus quibus opus videretur, tanquam 
tö £oyov Tod Feod proponit et opponit hoc, va zuorsvonie eis Ov ank- 
areıLey Exeivos. Tamen in hoc etiam Ev. tanquam sententiae olim fe- 
rendae norma appellantur quae homines fecerint, s. ayadı s. palla 5, 
2850. 130) Sunt quos dicit mv ZdLav dixuoouvnv orijocı voluisse, IV 7. 
800 dıxaıoouvnv non solum ignorantes sed ei adeo repugnantes. R. 10, 3. cll. 
9, 30-32. Phil.3, 9. — ‘Vertrauen auf d. rechtfertigende Kraft aüsserl. Werke 
fährt natürl. Weise d. Einbildg eigener Gerechtigk. mit sich u. macht eben da- 
durch d. Menschen gleichgiltig gegen d. Gerechtigk. welche aus d. Gl. an Xstum 
fliesst. Wer sich durch solche aüsserl. Beobachtg schon geheiligt glaubt, mei- 
net der wahren innern Herzensheiligung, die durch d. lebendigen Gl. zu erlan- 
gen ist, entbehren zu können. Er hat e. breiten Weg ins Himmelreich .gefun- 
den, der dem alten Menschen bequemer erscheint als der schmale, der durch 
Nachfolge d. Erlösers, durch Kreuz u. Selbstverleugng zu dem durch Xstus uns 
eröffneten Himmel führt. Irrtkümer in .d. Rechtfertiggslehre haben daher auch 
zu allen Zeiten, wie d. Gesch. lehrt, so viel immer v. Gerechligk. u. Heiligung 
darüb. geredet werden mochte, v. der wahren innern G. u. H., die nicht mit 
aüsserl. Geberden kommt sond. e. unsichtb.‘ Werk Gottes ist, die Menschen nur 
abgeführt‘ (Nzınver p. 8 [12]). 131) :“Ex quo intelligitur, homines.non con- 
tinuo si recte factis careant poenä affici posse, - nam a culpä abest cui tempus 
defuit actionis opportunum - sin autem facultate 'agendi non pro eo ut possint: 
ac debeant utantur, tum vero jure et merito plecti. Mt. 25, 41sqq. Jac. 2, 


15sq.‘ (Knp. 422). Haud secus de hoc exemplo Cnrrs. (neol niorews x. eis ' 


Toy ruegl Yünsws vöuov x. regl T. üylov Aivevu.): Avev Eoyay Toy muoriv 
divauaı deiaı zul Inoavyra x. Bacıkelas afındevia. ovdels üvev nlorews En- 
otv. 6 d2 Ayoins nıorevoas uövov BdırzaımIn‘ zei un weı MEye, oUx 
Eaye xaupov nokıteveodar® obdE yao &yw Toürto yılovaıxd, dAl Exeivo naok- 
oma, dr n wlorıs za9 Eavınv Euwgev. si yao dnkinge Ti nloreı zul 
Eoyay nu&inoev, EEfneoe T. owrnolas. Add. nott. 89. 90. 132) “Mir schwebt, 
wenn ich Jac. 1. 2. lese, im