Skip to main content

Full text of "Az Parvez Jangez"

See other formats




استبلايی عرب نا انار 'منول در ایران 


7 


( 


جسن تھی زادہ 


در ملہران در مطابعۂ حعلس طبع شد 


دہماء ۹ ۱٢۰۶‏ شہرپور ماه ۱٣۳۲١۶‏ 


بی طیم عم وص کتارحاڈ و ران است 


ار خوائند٣گان‏ محترم این دساله نا دارد ڈل از مطالمه اغلاط ڈیل دا ک4 مم 
و مخل امھلٰی سد اٰصحیحج و ربعف مطالھ4 فرماند 


- سماں شاطل سحاح ۱ ص4 سار غاطط صحداح 
ا ۷ فرسخ فرسخی ۷ ۷‌ اخویہای راخ وشبھا 
٢۲٦ 1‏ حچیجر معاسر ٠‏ جنر ومعاسر ۷۰ ۱ عبداللہ عببدالل 
1 ۴۵ بلائہ بلاشیہ 7ت ضدوصاً.. نی 
نان سوزہ فست جلوبیدو ئا ٢ ۷٢‏ 7 700 
نان نہطیان ٢ ٣٥٢‏ زہاد زیر 
۷ ذی القعدہ زی الہ !۷۷ ً۲ ہو مانی اہرالی 
5 فوں وٹزح ڈوس قزح |أ‌گ۰ الام سلطنت اسلاۃ 
ری قادی الا خر ۱ جرادی الاخرہ ۷۸ ۸ گرید 7 ہے 5 
'کوفہ وہواخواء 'توفه بواغواء! ۷۸ ؟ واکنون کەاکنون 


افلاط ڈہل پر اگر چا واج امت ول محض کہل تصحیخع درج میشوذ ! 







تار غلط صرح وی عطر غلط صحیخ 





1 نت (جم زنادتہ) (جم .دز ئادةة) ٣٦٣۶‏ ث م٭“ 
۸ کر رر (الاجا) (الا-اء) وا رون تل اوکاہ در اتدا 
۸ و). و ذاا ا ب ارظام رہ ۲٢٢‏ الطلب : ' الطاب 
٦‏ ۷ کالوس و ۴ الو و کے سی ا و ہد تھوو ‏ یر جوضیں 
ود وت تر 5 ×. ً۲۸ ال . اغیر 
ئ٤‏ کور فود نود کور ُقود ۷۱۸۷۰ ا وناٹ ےت راف 
١٤‏ جلاان انان ا ہہ مات ارہ او 
و اسلا 3 ۷+ ذار 
ور ودوبارہ دربارہ ۲١ ٦٠‏ لمودہ نول 
٢ے‏ ساعٹ ساغت ۱۲١۰ ٠۳۴‏ علتای غلفای 
۹4 میشدلد میشد ۸۰۰۱ آفرفا : آریتا 


٣ر‏ مرو درم ۷۷ 7 03030 تشون 





7 


ند کی ابنجانب 





7 در تاہستان و بائبر ۷ء۴١‏ ہجری شمسی کہ دورۂ تقدییةً مجلس ملّی ششم خالمہ یافتہ ودورۂ 
2 :. 7 کی ٦ . ٠‏ ۰ ےک رٹ 
آفم بایان رسید وچند ماھی فرآغتر ازاەور سیاسيی وملی یا مشاغل دولتی دستداد وزارت جابله معارف تقاضاءودند 


قسمتيی ازتاریخ ابران را ؟ە عبارت ازدورۂ اسلامی ان ۲مروز باشد اپنجانی بنحو ابجاز برشتا :لیف آوردہ وہای 


ای 








مدارس مقوشطہ کتابی 'رتیبِ دھم قست اوّل تاریخ ایران تا ظہور اسلام. برای مین منظور وباز بتقاضای وزارت 
معارف ہقلم دانۂمئدائة آتای پبرہا حژل شدہ بود و درولقع تل آن رعتە ٢ا‏ عہد کٹوئی ہاپستی نکیل شود ,: 

ابنجانب بالاختصاص اھل ابن کار لہودہ ونیستم ولی رد 'قاضای مبلی برحسن فنَ را جایز ادہدہ و باب ن‌کار 
مبادرت نەودم بدہختانہ مشاعل بعد رشن ابن تالیف را یت و انانب برودی حس کردم کہ امام این امربرای 
من میشر مخواہد کردید معذلكثت چون امید انام قمتی از آن الا ( از ظھور اسلام "ا استیلای ٭نول ) میرفت لذا 
وزارت معارف امام فست بعد یعٹی از ایلغار ٭خول تا این عصر را بپکی از فضلای دائشلد لہ اھل ان گار و ماد 
این مہدان بود محڑل داشتاد ولهڈذا ارنجانی باتمام قسمت ال دوره اسلامی ۲ہ ہم اکنون ازنام آن از ہ پروبرااجاکیر٭ 
مووعش نمایان ١ت‏ پرداختم : 


کمال تاسُف و ہلکە شر مساری دارم کہ مشاغل متواليہ امید امام این قسمت ازکار را نبز از ھن ساب اەود و 


چون جز چند جزوی برشنة تحریر نیامدہ بؤد آن اوراق اقفس واثر را ہی اید بنداشثە و دور اندآختم پعلی در 





جزو اوراق مٹروکە بر طاق سیان گڈاشنم , 

درین اوآخر روڑی دوست صدیق و قدہم من آقای پروپر صاحب کتابغالڈ × طہران ؛ درضہن صحبت 
ازین کار گذشتہ ان جانب را شوبق پہ نشر آن اوراق نءودہ واظھار داشتند حاضرند ولو اس باے۔ خودہفر ج 
خودشان آن را مننشر سازند :اینجاب ازین مطلبِ امتنام و بلک استبحاش داشقم و روا عبدائستم لہ چاد ورق 
پراکندہ و ہی سامان کہ سکم مقدمہ را دارد بشکل رساله مستقل ناقصی طبم ونثٹر شود و رثبت و تعرس آتای 


پرویز را حمل پر عدم اطّلام از درجه اقصان آن اوراق و ظنَ ابنلکە ھر چە باشد خود قسمت کاملی دارای ال و 





آخر است مینمودم غس از پیدا کردن اوراق و ارائ' بابشان ہاوجود آنکە مشامدہ کردند کم بر چند ور 





پاشیدہ چبری ایمت باز در نثر آن اصرار ئمودند و وجود ناقص را پہ از عدم فرض کوردہ باز پوشانندن کسوت عاہم 
را پر آن اوراق بر دور انداختن آنہا مرجٔح دانسئند . 

واضح است کہ اینجانب مضایقه ندیتواستم داشتہ ہاشم وباوجود احساس شرمند گی واالابق بودن چند ور 
مود بحلیة طہم ممذلك از انجاح تقاضای اشان عودداری نکردم و بلکە بابد شکر سی جمبل وحسن غانٴ ایشانر! 
بر بگوبم کە اگر رسلا ٭ از پرویز تاچنگیز ٭ چُنالکہ مدلول نام آن است بودہ و ٭ ٹاچنگیز ٭ نرسیدہ سہل اث 
بلکە جز ا اوآخر عہد بنی امثہ و اوائل عاسبان مبرسد معذلك ھرچه استہ ودر قالب طبع ظاەر میدود باز اقلَا 
٭ از پرویز ٤‏ اسٹ 


قلیث ١١‏ ەرداد ۱۳۱۰ ۔سن تتی زا 


از فشراتکتابانڈ طھران 


رر“ 


ف 





استیلای عرب 5 1 مار مغول در اہران 


حسصنل ھی زاد ہ۵ 


در دباء ٥۶‏ طوران مططبعۂ نان لطبع رسیدم 


خَ طع وس کنابمانڈ یر ان اسدت 


(4 


۸۸۵ ۵۸ ۸٣ 


اوضاع ا ران 
و مات حاور در موقع ظھور اسلام 


معنی ظھور اسلام عبارت است از آجە باصطلاح دہبنی اسلامی لعثت حضرت مد بن 
عبدالل صعم مینامند کہ در حدود ٣۳‏ سال قبل از ھچرت آمحطرث از مہہ ہمدبنہ کہ سد 
تاریخ ما است وقوع یافنہ ہعنی در آن سال آحضرت در مکہ اظھار رسال کرد و بدعوت مردم 
ہدین خودِکہ اسلام میں شروع فرمود . تاریخ ان واقعه مطابق است ہا سال ۱۰۹ از 
مبلاد سح و سال ٣۷٢‏ از اریخ بہود وسال ۹۲۰ اسکندری ۔ 

چنانکە ازتاریخ قدم ابران دید میشود دوات ایران بعد ازسلطنت ااوشبروان (ہ 
"۱٣‏ می رو بانحطاط وضعف واخثتلال ”گذاشت . ازطرنی جنگھای صد ۔الهُ ابران و 
روم کہ ازموقم جنگ قباد اوّل ( پدر انوشبروان) با پوسٹینیان درسنۂ ٢١٢۷‏ مسیحی تا آخر 
ساطنت خسرو پرویز ٦٦۸(‏ بجی ) ہا فاصلہ ہا یکم اشتعال داشت ہر دو دوات را و خصوصاً 
ابران راک پابنخت آن بدمجختانہ إعر ص جْکھا نزديك بود ازھر حیث وخاٴصہ ازجھت آبادی 
و اقتصاد بہ۔یار ضعیف ساختہ ہود و ازطرف دیگر پیدا نشدن پادشاء ہا عرضە ومثتدر وعادلی 
بعد از انوشیروان و ضعف ارادہ و اخلاق وبی لباقی سلاطین اخبر امور داخلی ملکت را 
مختل مود یو پت چه خسروپرویز در جنکھای خود با دولت روم فتوحات نماہانی کردو _ 
نە تٹھا ازفرات تا سواحل سور بہ و فلسطان ومصر نا حدود ابی )) و جلوب آسہای صفیں 
و ملیکە ) ولات آطنۂ حالنه) وقیم ره را فلح کرد بلکە قشون اوٹاساحل بوسفور ( کالدون - 
قاضیکوی امروز) نیز رسید وی این فقرہ بنشنز بواسط ضعف سلطلت روم و ملفور بردن 
فوکاس بادشاء آاجا و اختلافات داخليی و مذهی شدید در آن ملکٹ بود و چون پایۂ کشور 
سثانی پرویز ہر مبانی استوار ملکت داری و نظام و عدالات و قدرت داخلی متگی نبود بواسطہ 


شکست فاحد یکہ متعاقب ابن فنوحات پیش آعد سی و باُس و اخثلال و احطاط دراخلاق 











)١(‏ درفیوم خبلی ازآثار حکومت ایرابان ازعہد رو 


ج سے 


تحصوساً درەم مای سک آن پادشاء ازسنۂ ٦٦۸١1۷٦‏ 
7 وثرب صد فقرھ اسٹاد بر بان پپلوی پبدا شدهہ استء 


٢ 





۳ 


موی وقوأی روحانی حالت ملکت را بدرجائی بد تر از موقع اوس ان بادشاء تتڑل داد 
و قدون روم کہ بعد از جاوس ھرقل پیش رفتہ وتا دستگرد مقر خود پروبز وحوال ی طیسنون 
) مدائن) رسیدند ضعف باطئی ابرانرا آشکار ساخنند. 

کی از بد قرین اسباب اختلال امور و ھرج وعرج اوناع ابران قنل عامٌ شاهزادگان 
ساسانی بود بدست قباد دوُم شیرویه ) در مھ ۸ مسیحی ) سّانل ھٹم ھجرث ) این بادشاء 
سلات دل م پدر خود وھم تمام برادران خود را کە باختلاف از ١١‏ تا ٤؛‏ نفر نوشتەاند 
و درواقم مم٤ٗ‏ مردان جوانی را ازشاہزادگان کە ممکن بود بسلطنت برسند کشت وابن ففرہ 
پگی ازہدجتبھای و گا ابن مملکٹ بود چە درآن عھد ممالکت بی سر مائند قشون ہی سردار بود 
خاٴصہ دراہران کہ مردم آن سلاطنت وتاج ونخت را حقی خابرادۂ ساسانی مبدالستند وہر کیرا 
کە از آن خاندان بود و اسلطنت می لشست غاصب میشمردند وہا او بکدل نبودند پس وقتیکە 
شیرویہ اولاد ذکور خانوادۂ سلطنت را ازمیان برد وخودیس از ہفت ماہ سلطنت مرد بطوری 
امر ساعائت مشش شد کە درعرض چھار سال دوازدہ پادشاہ از مرد و زنو ھرکدام از چند 
روز تا چند ماہ شخت شستند و در نتیجۂ شورش یا سوء قصد کثله ہا معزول شدند ودر مبن 
اوقات دامنۂ فتوحات عرب ٹا حدود آیران اسط پیدا میکرد. 

بعضی اسباب وعوامل طبیعی نبز کہ درھمان اوقات دسٹت ہام دادہ ومزید برعلّت شدالد 
دخالت مہّٹی دربر افلادن و درم شکستن دولت ابران داشتند مائند طاعون ہولناکی کە در 
سال ٦٦۸‏ مسیحی( سال عفتم عجری ) در ابران وخصوصاً در حوزۂ پابنخت چنان کەنار 
وحشثث انگیز کرد کہ بمو فی لصف و بقو لی دبگر لٹ نفوس مملکت را فانی نمود او صد 
ہزاران مردم را بات ہلاك انداخت و ھمچئین طغیان عظیم دجلە و فرات در سال ٦٦۷٦‏ 
مظان شثم ہجری ) کہ در تاریخ آن لہ نظبر نداشنہ او بس از شکستن سڈ ہا خاك 
عراق را چنان فرو گگرفت ہت اک اراضی عمانکت رت مر تو 2289312]) مبان مومع 
حالیْه بصرہ و کوفە باطلا قی وسیعی ہاسم بطبحہ بوجود آمد کە چند قرن بھمان حال ہاقی ماند . 
اہن سیل خراہی زیاد ہممالکت وارذ اود و رخنۂ حاصل از آن بقدر بزنگ ہود کہ دوات 
از تدارلك آن و احداث سڈ ھای جدہد عاجز ماند سیوا کہ بلایای پی در پی بعد از ٢٢‏ 
سال جنگ دائمی مملکت را از تاب وتوان انداختہ و حالت اقدامات بزرگ ور خرج (۷) 


سے مے 
برای ان نہذاششه بود . 


)١)‏ در زمان ولید غلینڈ امريی حارج امیر سد ھای غخراب شدہ فرات و دجلە را ہےە مبابون درم "اخمیں کردلد 
وخلیفه بواسطٗ سنگیئی مارج حاضر نشد باینکار اقدام کاد . 





بکی دنگر از اسبابِ نت 2 انقراط دوأت ابران خبط عظلیم سیاسی بود 1 پرو یز در 
ہرانداختن ساطنت عربی حبرہ نمود , این دوات کہ بادشامان آن از بئی لخم بودہ و بدین چھٹ 
سلسلۂ اخمبھا خوائدہ منشود وگاھی خّ بواسطة تعدّد پادشاھانی ک5 اسم منذر دائتند مناذرہ 
نامیدہ عیشود بیشز از سہ فرن در ملکت وسلعی کە در ا ا از ساحل غربی فرات تا 
بادِیڈ شام و صحرای عراستان 0 بود حکمرانی میکرد و در زیر حمابت دولت آپرااٹ بود 
ضا در جلکھای ابران با روم ھموارہ مك مھٌی بابران میداد و بالائر از مه آنکە سڈ 
حائلی )١۱(‏ میان ایران و اعراب‌صحرای عرلستان بود, ماقرض ساخان این دوات باجگذاردر 
عم ٣۲‏ مسیحی بواسطہ قتل نعمان:ن منذر آخرین امیر حبرہ حکم تحسرو پرویز ابران 
واتان مت جذوب غربی ہی مدافع ”گذنامنہ و معرض هجوم اعراب بدوی ساخت , 

بد مئی دنگر آ ئکە ہارنخت ابران عم از جلنوب وسعلی بعنی فارس بھوا ی سر حڈات 
جاوب غربی ممالکت بعنی خاك قدم ہابل منتفل شدہ بود و باہلجھت ہم بخطر روم وہم شاخت و 
از عرب نزدیكک بود و واضحست کہ در آن زمان از دسٹث رفتن پابشخت و فرار پادشاء 
چقدر وجب پر إشانی کت لت تد از پابلخت درداخلۂ ابران بود اشراش دوكث 
باین سہوات ممکن نود و مخصوصاً این نزدیکی پابنخت بحدود روم در آسبای سغیر وشاماث 
واشتغال دائمی بنصادم ہا روم وععلف توجہ دہ باافطرف اغلب باعث غفلت از حدود شرفی 
مدشد وبہمین جھت ظھور اثر الادرمدرق اہران درحدود ١٥٦١٥‏ مساحی وآ تحاد آنمابزودی 
ہا دولت روم ہر ضّ ایران نیز پکی از عوامل مزید ضعف گردید 

اوضاع روحانی مملکٹ نیز بھز از اوضاع سیاسی ولظامی و اقاصادی وسح٘ی آن نیو 
ضعف باطنی امر دولن ساسانی محمدہ ناشی ازشڈت لعصّب واسلبداد ہود آزادیافکار وجودندادت 
ویبروان عقابد مذھی غبرازمذھب زردشتی ازطرف موہدان ودوات ملعصّب لسخی تعقیب میشدند 
وحکو مت محری احکام علمای روحانی بود , این اەمّٗب چھ برضڈ ادبان دنگر مائند دینعیسوی و 
ہردی رچد اِرضدٌ مذاہب وطریفہ ھای منشعب ازدین زر دشتی گز ازتعششب خلفای عٛاسی وسلاطن 
ساجوقی تبود , واضحست کە ویک جمعی از مردم ملکت در خفا دین دیگری داشتہ و در ظاہر 
حبور به تل باشند و ہا ققل و زجر تعقیب شوند وطن دوسی آ لہا خیلی ضعیف میدود 
و ہا دوات خود بکدل لمیدوند و بالکہ در عود لدیم خصومت باطنی نیز پیدا میکردند وابن 
- 


نہ در موقع جنگ با نج 





جه مورث ضرر سباسی' برای ھا کت میگردد درواقم چنان ملکنی 





)١(۸" ])]]08 





مزاج سالم ندارد و پر ازعلل و امراض باطنی است و مخصوصاً ا گر علۂ مردەیکە از اھل 
مذھب دیگری غیر از مذہب رممی دارند زیاد باشد ضعف باطنی آن ملکت باعلی درجهھ 
مبرسد و بحقیقت دولت در داخلہ صد مزاران دثعن کنە جو دارد کە متزاقب فرصت برای 
قبام ہستند . برای چذین دواتی 2330 با خارجه خطر ناك است , 

در اواخر سلطنت ساسانیان ازطری دین مسبحی درمبان ملّت ایران رخنہ کرد بود 
وایرانیان‌عسوی مذھہب در داخلہ زباد بودند و چون موہدان و اعیان و اغلب خود سلاطانھم 
بانواع رر ھا اشخاصیرا کە باین دین کو وا بودند و مرگ شور دہ میشدالد دتبال میکر دن 1 
دل ان جع کە آزادی درکیشں خود نداشتہ و درفشار ہو دند ہا دوأث مسیحی روم بود و ہمان 
جہت ہم دوات اہران را دوست دشین خارحی شمردم پر شڈت ععامله میافرود و شابد 
پکی از اسباب اقراضس سلطنت ماولۓ حیرہ در دست اہران تاشرتعمان بنالمنذر آخربن بادشاء 
الخمی بود کہ شاید ھم بہمیان جھت اطمینان دولت ابران از مقاومت او در مقابل روم سلب شد 
و 7 جنان عصبان بی دربی ارملستان و محدسی آن مك با روم در جنکھای ابران و روم سبی 
جز دشمبی دوات ابران با دن مسبحی ندائت خصوصاً درعھد خسرو پرویز کہ دواٹ ابران 
بواسطۂ اقدام دسبار تند خود در خراب کردن بی اللقڈس و ضبط چلیپای مٹس و آورہ 
آن با خلینۂ 97“ اصاری درآن شور بابران غیظ وفرت امام عالم مسدحی را باعلی درجہ آتحر بت 
کردہ ونوہبن عظیمی بددین عدموی وارزہ آاوزذد و 

بدیھی اسٹ کە یس از سر زدەن چذین عملى از دوات اہران عیسوبان ابرانی ممکن 
نبود ہا آن دولت بکدل باشند و شاید ہت رومیھا در زہر ادارۂ هرقل و جان فثانی آنہا 
در جنگھای بعد کهە سیب فتح 0 مت خسرو شد ”یم بیز ناشی از ابن عیجان شدید 
تعشب آھیز گردید و نیز شاید خلم و ارفتاری خسرو پرویز بدست شیرویہ پسر او اززاٹں 
ھریم کہ دخ امیراطور روم مورلسیوس بود بیمدستی پکی ازملاکن متقول سریانی مسبحی 
شمتا نام نیز اصلا تا اندازەای ناشی ازھمبن اشتداد کینە مبان مسیحیان وآن پادشاء بود 

ازطرف دیگر مانوبان‌کہ مؤٴسس مذھبدان درسنۂ٤‏ ۲۲, سیحی بحکم بہّرام اوّل بدار زدہ 
شد نیز بغابت اراشی بودند . عو متا ٭وہدان زردشتی ان فرقه را ہشّت دنبال میک ردند 


بطوربکہ إ++چوجہ آزادی در مذھب خود نداشتند , مانوبان در دورۂ اسلای ومیان مسامان 








ا متتلہای سر بانیہەروف ٭ 4٥8 ۱1811۷۱٥١‏ 5٥٥ء۸‏ 


)١(‏ شرح عق م۔بحاندراہران درروابات‌شھداء نصراثت بی 


بت است +٭ 


٦ 


زادریق (حم زنادقد) اتد مشدند رو از تبیقمائیکە در آن دورہ (شاید باز بنحربت زردشتران ) 
بر آنہاوارد عبآعد میتوان قیاس کرد کە حال آنہا در عھد ساسانیان مٹعششب و حامی مذھب 
رعی زردشتی چھ بودہ است . 

مزدکیان کہ زخم داشان در آن عصر بیعنی ظھور اسلام نازء تر بود و ٹرنی پیش از 
قتل عام مکیشان انا و خود آمزدك در ایران نگذشلہ بود نیز از محالفن دولت بودلد . 
ابن فرقہ کە ظاہراً ور عدد زباد ھم بودند درخفا مذھب خود را لگاهداری میکردند بعاورنکہ 
حنی پنج قرن بعد ہے در بعضی نواحی ایران وجود دائتند, 

زروانان و گنو ھریان وسایر فرق زرھشتی نیز درمئلکٹت وجود دائٹند ان چە از 
جادلهً مذھب ری ہا آ مہا و نا ہا بودا یان ویہود اظلاع زبادی در دست نبست ان اختلافات 
و نفاق باطنی کہ ائیجة استبداد و شب بود "مم در طعف بلب ملکٹ کز از سابر عوامل 
تأىٍر نداشت , وہم مزید برضعف سیاسی و نظامی و خسلگی ازجنگ طولانی و پربشانی ما لی و 
بلا بای طبیعی از طاعون و سیل و امحطاط اخسلانی شدہ عرصہ را ہر لات خحارجیصاف ود : 

در چنہن حالتی بود کہ جاہدین پر شور وجان ثار وسخت جان وفذاعت کار و داہر 


عرب بحدود جدوب غربی ابران مله ور شدند . 


وو روم شرفی کە از طرف آسیای صغیر و سو ریہ و قغفاز و ارمنستان ہا اہران 

۱ حسایہ بود بکانہ حریف و رقیب بز زرگ ملکٹ ابران بود. اپن دو دوات 

بز نو دول دنیای تاربخی آن عید بودہ و بدبختانه دائماً با ھم در جنگ وجدال بودند 

وین جنکھا ہر دو طرف را ضعیف مودہ و ا اوان کن ۵ مخصوصاً اوضاع روم از حیث 
ماللہ خیلی مختل گفته بود 

بوسٹینہان ([۲۷ ١۹٥ ٤٥‏ مسیجی) کہ معاصر انوشبروان بود امیراطور نامداری بود 

۳ اقدامات بی تناسب و پر مڈعاي او مالکت را زبر بار مخارج سنگین و عالبات طاقت فرعا 

زہون ساخند یود رپس از او بلافاصلہ ضعف م کت عودار 0 واز ھرطرف معروضس 

ھجوم مال خارجہ شد .لمباردھا ایطا لی را گرقند . آوار ہا وسلاو ھا بر ولابت بالیکان 

اسٹیلا باقنہ ماکتی بنا عودند . آبران نیز از طرف مشرق حملہ آورد و باستٹنای دورۂ صاح 


1 20 7 ا ہایداری سے میان خسرو پرویز ویدرزن ر بنتیہان او آمدِ راطور مور سلوں 


بش آمد جنگ میان ان دو دوات منقطع عافد و ریا جنگ منثی ە پس از قتل 





مورساوی بدست فوکاس درسن ٦٦٦‏ مسلحی و بہانەجوئی خسرو پرویز آزابن راہ در گرفت 
بیش از ٢٥‏ سال طول کید وھرآن میان ولا‌بات روم خراب و پریشغان شد و بمجڑد ابلکه 
جنگ ہا ابران خاعد بافت قشدون مسامین اسورٴیه ھجوم آوردہ آن مملکت و مصررا از 
دسٹ روم کرفنند : 
عراستان و عر ھا 

عرلستان شبه جزبرہ ایست کہ از طرف جنوب بخلہج عدن و تنک ہاب المندب و 
اقیالوسں هہند و دربای عمٛان و از مغرب ہدرہای سرخ (فارم) و اترعة سویس و از مشرق 
بدر بای عمّان وخلیج فارس وعراق عرب واز شمال ہدریای مدبرانه ( بر الزوم) و فاسطین 
ومحر عبّت وسو رہہ وندمر وعراق عرب محدود است و از شمال غربی بطرف جدوب شرق شبیه 
بشکل ذو ذلقةً غبر منقمی ممتد مبشود ومیان ١١‏ درجہ و٥ ٤‏ دفیقه و٤٣‏ درجہ و ۳٣٣‏ دتیقهہ 
عرض شمالی و٣٣‏ درجہ و٣‏ دقیقفہ و٦٦‏ درجه طول شرقی (ازگرینویج) واقع ومساحت 
آن قریب سە ملہون ارز عربع است , سواحل اہن فطعه لسۃُ آباد است اما در شمال 
میان شامات واجد و در جنوب میان نجد وحطرموت وعثّان و یمن دوکوبر ہہیار وسیع 
مل است . (کوبر شود 7 الع الا ی ) درشمال غربپی شبہ جزیرۂ سینامیان مدبترانہ و 
فا۔۔علین وخلیج عقبة وارعةً سویس وافع است , درمشرق این شبه جزیرہ و در جذوب بحرمیّت 
و فلسطین خھّْهُ سرحثی ہین حجاز و فلاسطین است معروف بہ وادی الع ریہ کہ مملککت 
لبطی ھای قدیم وپابنخٹ آ ما کہ ماخذ روی ویونانی پزا می نامیدند در آن واقم ات 
در جلوب این خطّہ و در امتداد سواحسل عقبہ و دربای سرخ از تمال غربی به جنذوب 
شرقی خالكد حجاز عمتل می ثود( تقربا ار ٠٣‏ ا ی ٦٢‏ درجه عرش شوالی ) در جذوب 
حجاز وباز در امتداد ساحل وببیان قرار ولابت کوچگ عیر ) تقرٴباً برض دو درجە ) و 
در جذوب عسبر تقرباً از ۱۸ درچجه عرس شما ی کرفنہ رو م جذوب خملۂ من واقع است 
کە ىا منتہی الیه دریای سرخ و نزدبکی تنگه ہابالمندب کشیدم میشود . پس از آن در اقصی 
جلوب عرلستان و ساحل دربای عربستان و اقیانوسں ہند از مغرب بمشرق ابتدا احبۂ عدن 
اس و در مشرق آن احيہ مالکت حضرموت است و در مشرق حضرموت خِلَهُ ساحلی 
فور است . ابن اراضی ساحلىی مه جا از جنوب غربی رو بشمال شرقی مند میشود, بعد از 
آن ساحل رو بشمال وشرق پبچیدہ و پس از احداث شبہ جزیرۂ عمان اندکی رو بمغرب و 


جلوب بمجیدم داخل خلیج فارس معشود, در سواحل شبهہ جزرۂ عمّان وجذوب وشمال آن 





۸ 


خاك عمّان واقع است کہ غالبا باسم ات وی ان موا ات میشود دس از ان در 


ساحل غربی خلیج فارس از جنوب شرقی رو بشمال غربی ولایت ساحلی لسا (الاحساء) کە 


نات باسم خطلڈ بحرین معروف بود وائعست کە پا بشخت آن هر بود و در شال این ولات 
و جذٰوب بصرہ باز در امتداد ساحل ناحبۂ کوٹ است ھی وسط قطمة عرلستان میان ععّان 
از مشرق و حجاز از مغرب و کوبر دھناء ( باالڑہم الخالی) ازجنوب و کویں شود از شمال 


ٌ : نک‎ ۰ ٠ 
علکت تجد و یمامهہ واقم ہستند کہ اولی در عرکز قدری بطرف مغرب و دوعی در جلوب‎ 


یی 


قی آن نزدبك بعمان اسٹ . 


شرٹئی 


7 شبه جزیرۂ عربستان از زمان ہسیار قدہم وعھد قبل الاربخی ہا شعبەای 
دول قددہمةً عرب 


از افوام سامی مسکون بود . این قوم کہ باسم حمومی عرب خواندہ 

میدود اغلب صحرا نشین و نیمہ وحشی بودہ اند و بجز در سواحل آن قطعه رو حدود ٹاہ 
وعرای نمی وجود نداشتہ است . 

در ابن قطعه از قرون سیار قدیم و شاید از ھزار سال پا شر قبل از مبلاد سیج 

برای تجارت هندوستان ہا مصرو سو ریہ و باہل بك شاھرامی پیدا شدہ ہود . دول عظیمۂ 

متممن مصر وبابہل و فليفیّہ و پھود وشاید خیی ھای آسیای صغبر ہواسطلۂ رونق ثمڈن وازدہاد 

ثروت و ٹشوکٹ و تسجثّلانشان امعڈ عالكث دور دست را ہ۔وی خود جلب میکردند بدہناربق 


ادویة معظر و حبوانات کیا ویر قیمت از طاوس و بوزله وطلااز ھندوسٹان از راء دریا 


بعمّان در جنذوب شرفئی ومشرق عربستان مل شدہ و از اما از زاغ خشگی ہمحر موت 
سواحل جذوبی یمن و ازحضرەوث کہ خود نیز مرکر کل حصول وتجارت مھکی از بخوراٹ 


)(کندر و غیرء) وظاھرا طلا نیز بود از راہ تن غُرہی عرستان ٹا لکٹت نبطٰی ہا و شبهہ 
جزیرۂ سینا واز ا حا ھہايه مسر وسوآٴرله ) مخصو صا بندر غزہ) و بابل مل مدشد این 


مجارت ومخصوصاً حمل ہخورات از حضرموت ماب اساسی لمڈن مال جذوب غربی عرہستان 
شدہ و فذا در جنوب و جئوب غربی عربسثتان درعصر بسیار قدرم ڈول مان عربی نژاد 
لشکیل شدہ بود مائند سلطنتھای معان و سباو حطر وت و قتبان 

اہن مالک و مخصوصا معین کہ مرک عمدۂ تجُار بخورات شدم بود برای تامین راہ 


7 مم 7 70 ٴ 7 
تجارت بشمال در خط تچارت خود نفوٹی پبدا تردہ ورحثٹی در بعضی مرا 


ار عرسش زاہ 


0 1 7 س سے 7 : 
چنانکہ ذکر خواہد شٌل مستعمرہ ای ٹاسدس آردھ ہو دند .این تجارت کە ہو اسطه ابنکه 





۹ 


7 ا کے 
راہ دربای سرخ برای کی رائی ہجوز دا یر لشدہ بود او او خمی ظاھرا از مہہ و العلاء 


بمہہ 


و ححرومد ان و ملکٹت نبطبی ہا فمیگذشت وعبور ومرور این کاروانہای تجارتی در آن 


نقاط عرض راہ و اہستگاهھا لیز موجب تاسیس وپیدا شدن مراکز نمڈن کردیدہ بود۔ 


۱ سلعانت معدنی ظاحراً قدیمتزین دول متمڈن عراستان بودہ و بش از فرن 
دوٹ تح ا 

وات مرن : : 7 27 80 ۰ 
هشتم قبل از مبلاد مسیح وشابد چندین قرن ہم قبل ازان عڈنی کافئی 

داشته و دوات مھٹّی تاسیس کردہ بود کە کلدبه 02-۰ زنادی ازآن عدست آعتہ ى این 
مۂلکت عمارت ازقسمت تعا ی وشرقی من و ۷جوف) جذوبی عراستان ومشرق آن خطّه لود . شھر 
محمد وشایبد قد یم زین آن مین (اسم سے معان) و پانخٹ آن ڈھرھای قرنااو (قرله "َ۲ سوداء) 

سو وہ 72 7 1 1 

وثیل (٥راقصش)‏ بود کہ در شمال شرفی صنعاء امروزی وائم بودند, ابتداء و اتھای این 


دوات درست معلوم نست بعضی ابتدای آن را از دوہزار سال قبل ازمیلاد و اشراض آنرا 


در فرن مم قہل از میسلاد مبدانند بعضی دنگر اشدای آنرا از قرن دوازدھم و اتہای آنرا 


آنہا ازکاروانہای تار بُور راہداریمہ 


در اواسط قرن ھفم قبل ازمبلاد تصڑر میکنند برخی دینگر آنرا معاصر دوات سبا دائسته و 
اتداق آيا آز رن ۳ قبل از میلاد میدائند . بعضی نیز انقراش آآنرا در اواخر فرن سم 
قبل از مبلاد دالستهم آئ 


اسامی ۲۷ نفر ازسلاطین اہن ملکت ار "گٹنیدھا بدست آمدە است, 


7 سلطنت فتبان ( بافتابی ) در جذوب شرقی مالکت معبن ہودہ و باساطنت 
کاو ١‏ کک 
معن ھم عمر و باان ملت :2 نژاد یو 


این دوات تا استبلای حمیر ہا در ات ٥‏ قں آ مبلا وجود داشت . پابشخٹت آن 


٥ سہ‎ 


سا 
امم ( پانمناء) در جنوب شرقی یا جثوب غربی مأرِب از قدیم معروف ہودہ است . ظاحراً 


ا 


ملکت جباء 2 کہ در مآخدذ رومی بکی از ممالك جذوب غربی عریستان تشعردہ مبیدود وامرای 


پر فقند جرو قتبان بودہ وبا انگکہ قوم جبائی جامشان 





قتانیان شدم آئد . 





۲٣۳ 


7 سلطلتث* حطرموت لیز ہا معین ہم عھد بوداو در مملکنی که حالا نیز بہ 

حطرقوت : : 5 

حر موت معروف ودر أقصی جنوب عرلسثنان در جنوب ومشرئ یمن میان 

درجڈ ٥١‏ و ۹۹ عرض شعا ی و٤١١‏ و ٢٠٥‏ طول شرفی (انگریویچ) واقع است برفرار بود. 
پاہتخت این دوات شھرشٗبوہ مرکز اصلی حصول مور توف 

ابتدای این دولت نبز باسلطنت معان ہم عصر بودہ ) وحثی بعقیدۂ بعضی اصلا معینی‌ھا 

وت () و احدود ٭ ٣٠‏ سال بعد از میہلاد مسیح دوام دادت کہ در آن 

تاریخ بدست حبشبھا برافتاد ۰ دولٰت ھاىی معان و سنا کہ باھم رقات و منازعه داشنلد اعت 


۳٣ 1 : :‏ 0 
درسر نفوٹ در حطرھوت مبارزہ وافی ان و نامی اہن دراین علکت سط داتند ۔ 


مہمرین ومعروفرین دول وعالك غٰربی دولأت وءلکٹت سبا بودک در جذوب 
مملکت معان واقم ہود . تاریخ اہن دولٹت ارقرن ۴ بادھم میلادی شروع 
میدود(١)‏ و درسلۂ ۱١١‏ قبل از مبلاد سیح بدست جحمبربھا ملقرض گردیدہ سک 
ہے سطعاوت سبا بدو دورہ منقسم میدود : اولی از ابتدای قاسوس آندوات تاحدود ٥٥ہ‏ 
قبل از مبلاد بیج 1 سلعطنت در درست کن بودو این ملولد کاھن مائند ماوك قدیمة 
2 سی ۰ ۰٦‏ 7 7 ۱ 
معیفی مکرب نامیدہ عدشداد . دومی از اواسط پا اواخرقرن ششم قبل از عیلاد ٢ا‏ انقراشض 
آندوات اسٹ کہ سلاطین مقتدر حقیقی حکمران بودند. 
در دورۂ اوال پاشخت آنہا صرواح بودہ ودر دورۂ دوُم مار ب ٴە داستان سد آن ٭بان 
مائیز معروف اس . 
آسامی بیشرز از ٤٥‏ نر از ملوك سیا از کشیبه ہای آن اکٹ بدستآمدہ است . 
مھمبر بن دول جنوب عرلسنان معان و سا بود و دول 7 امارمہای قتبان و حطرموت 


1 


و جباء و غبرہ در اطراف این دو دولت کرد مدہ بودند و مخصوصا سا بزرگنزین ہمہ بودو 


یی 


شاید حوزۂ اقتدار او نا افصی شمال یمن و بلکہ یدشر مبرسید ۔ 


. 


)١(‏ یادشامان شوري درکتیە ەاي خود از ۷۳۲۳ و٥٢۷۱‏ قبل ازمسیح از مەملکت سہا و باجیکە ب٭ 
آنھا دادہ حرف مبزنند وەڈصوصاً درک5 









دڑمی ازملک عرہستان ویثفتر پادشاء سہا ذکر میکلند , اسم مُعتر در 





کتیەھای سہا در ضن اسامی سلاطین آجا دا شدم است و اگر عہد سلطنت حضرت سلیمان در قرن دم 
ہل ازمسیح بودہ باشد ذکرملکە سہا کہ ہدہدان سلیمان آمدہ بود دلیل آن میثود کە ساطات سباقدییٹر از رن 
نیم قہل از مسبح استد . 








۷۱ 


: ظاعراً بواسطۂ برفرار شدن راہ دربائی در دربای سرخ و براہ افتادن 
خی کھتی رانی درنئیجۂ کشف عوسم منظم بادھای عوافق( مونسونھا) جنوب 
غربی باہتمام رومیھا وآمد شد سفائن میان بنادر بابالمندب وہندر مصری میوسھورموسی 
در ساحل دریای سرخ (در حوا ی٥‏ ٢درجہ‏ عرض شا ی) در اواخر نیمۂ اوال قرن اوٴٛل مسبحی 
طبعاً راء تجارت مور !طرف دربا ہبرگشتہ ومالك معبن وسبا روبانحطاط و زوال گذاشت وشاید 
خرابی سڈ معروف شارت کە مابڈ آبادی مملکت سپا ہوذ باعدم تعمبر آت نیز در نلج ھمان 
انخطاط بودہ کە درمراقیت بنکاهداری آن انت دم ملھدم کردید . در نلیجۂ اتقال 
راہ تجارت لسوی دریا ولابات ساحلى جدوب غربی ؛من رونق بافتند ومر کز تجارت محصولات 
خاٌ٘ص آن ملکت از دربا وخشکی شدند . حمله روم پھا بەسبا و معبن و فان وئخریب شھرھای 
مھ آن عالك نیز بلاشحك مد سرعت انقراض آن دولگردبد, درنتیجۂ ابن حولات در سنڈ ۱١١‏ 
قبل از میلاد فوم مبر ( ھاماوران کتب فارسی ) کہ از اقصی جنوب غربی عراستان بودند 
مخت ہر ممالك فتبانی و پس از آن ہر سبا کہ ہر دو در شمال خالك آتھا ہودند لسٌٌط یافئند 
و سلاطین آ لہا کە در کثب عربی مم نامیدہ میشوند بخودشان لقب سلاطان سبا وذوریدان(١)‏ 
دادند وبپس ازاشراض "حضرموت در اواہل قرن چھارم سیحی اسم آن ملکت را نیز برلقب 
خود اضافه عودہ وسلاطبن سبا و ذوربدان و حطرموت و بمنه ُاآمیدء شدلد؛ 


اسامی ۲٢‏ نفر از ملواك مبر از کشەیە ھا ہدست تس اتک 


بے از نک بی نتیجۂ ا لیو سکالوس دو ہین وا پی روصی مصر کہ در سنهۂ ٦۲٢‏ یا۱٢٢‏ 


رسے 
قبل از میلاد محکم نٹ امپراطور روم ہممەملکت بمن حملە برد وپس ازشش ما زمعت 
بیفایدہ وخراہی زیاد و کردن راہ درصحرا عاقبت ہدون نتیجہ وپریشان ہر گشت امپراطورھای 
روم با میریہا روابط دوستانه برقرار تمودند و با آنہا برای ہم عھدی و ا "تحاد برضذُ ساسانیان 


طرح دوستی میریختند کە از دست اندازی ابرانیان از راہ دربای عمّان در عرلسٹان ایمن باشند . 


1 ٌ : ۰ 

در قرن دوم م۔یحی حبٹبھا (کە اصلا در ازمنۂ قدیمه از یمن بافریقا 

استیلای <حبثھ 
مہاجرت کردہ ہو دند ا ممْلعت یمن پبعنی مبر و سبا و معن او غبرہ 


وحطرموت استیلا پافنند و در دورۂ تسلط آنہا دراواسط فرن چھارم مبرین صیحی حبشہ 


, رہدان کەاسم فدہسی شور ظفار است پابتغخت حمبربان ہود‎ )١( 








۲٢ 








و 


اصرائللت را در یمن داخل کردہ و در عدن و ظفار کلیساھا بنا کردند وی ٹفربااز ۳۷٣‏ 


مسیحی بابنطر ف باز آن مماکت در تحت حکومت سلاطین ہوی کە 71 و بیش در تحت لفوذ 





حہشہ اودند وٹبیع (جم - تات) مب داشتدد استقلا ی داشت تا نتکە دراوایل فرن ششم مسنحی 
ک دبن عیسوی در آنجا پیشز انتشار یافتہ و بواسطۂ تبلیغات عبّربن سربانی جع کاری 


جہ سر 


۰ نحران سیحی شدلد ا رانان میری اواسطۂُ اٹ ٦‏ حدشہ ر دنن أ ك وسلب عقیدہ 
. 7 7 
٦ 7 1 2‏ 7 
از بت پرسی قدبمی دين پہودرا پذیرفْتہ ودر سنۂ ٢١١٥‏ مسیحی در تحت رباست ذو لواس 
برض لفوذ حدشہ بر خاسثہ ومستقل شدند وہ سیحیان ہومی را در (نجران در سلۂ ٢٢٥‏ ) مسنحی 
7 2 ۳ 
کننار ٹر دند 0( دولات مسبحی حاشهھ بتشوبق امپراطور روم لو ستدن اول برای‌انتقام مسحیان 
ستان لشکر رکھی " ثزدہ و ذونواس را کثلہ ملکت حمبررا متصڑف شد. 


ء 
درسذہ ٣٢‏ ۵ سای بعر 


چند سال بعد ) ظاعرا ١۱‏ مسرحی ) ابرهہ (ابراہیم) ە پکی از سرداران حبشی بود ہر ض 


پادشاء حبشہ عصیان کودہ و نظر بروایاث عرہی ار باط سبھسالار حبشی وفاتج من راکشثت 


و ہر حسب توارہ بن رومی اسمیفا اوس (سمیغم) ڈ رمالفرمای حبشی یمن را حہوس 0 کہ خود 


ی بەن شدہ اعلان استقلال داد لکن بعد ھا بنایب الشلطنہ کی قفداعت کودہ 


فرمائفر مای حالہ 
اسیا تحت حمابت حبشه ماند . مشارالیه سڈ انت را در حدود ٠٥٥ ٥‏ سیحی تعمبر کردو 
در عحبن اوان سفرا؛ ی از ابران وروم وحبرہ و غشان وکندہ پش آر مات وی ىر سنا 
کاسائی باسم قلیی شاکردہ و خواست کہ ح عرب رااز مکهہ بدا یا تار گر دائد وی عرببا 
زیر بار ارفتند . خصومت بہود و نصاری دریمن شذّت گرفت و چون دو حبشه مسیحی 

ومایل ہرومبھا بود میریہا برغم حکمرا نان حبشہ تماہل بابران داشتند . درجنلگ روم وایران 
در عہد نوشبروان دوات روم سعی کرد ابرہہ را برض ایران ہرانگبزد ابتدا ابرہه ببمطرفی 


اختیار کرد ولپی بعد بتحريكک روم حملہ ای برضڈ اہران تمود وباز زود دست از حسومت 





برداشنہ و نات ابرھہ مان است کہ بنا بروایات عربی اسلاسی بافیل قکله مجوم 


اوردہ و خواست مہ را خراب کند وعر بھارا بح بصنعاء محبور نما ید و بواسطهة ظلہور ہل 


در قدون او کہ پریشان و پراکندہ شدند حبور بعودت محددہ گردبید . این هجوم ظاھرا 





نگیری مالدے و سوزاندن این بعیان د رگودال ۸ا 


٭ 7فصیل شرح دادہ شدھ و بہەین واقعه درقرآن بە عنوان اصحاب الا خدود اشارہ شدم است . 





٣ 





در اواسط قرن ششم مبلادی بودہ است )١(‏ وشاہد این اشکرکشی فصف راہہ برض ابران عم 
باھمجوم بمگہ نکی بودہ باشد (ْررغُن اسلام این حملہ را در حدود ٢٦٥‏ مس یحی ومطابق سال 
ہے٥‏ ۶ دس 


تو لد حطر تار سول دالس ء ام الفیل منامند2 ۷ وی ابر ف٥‏ دولبسرش کسوم و مسروق 


وا ی حکومت کردند او در عھد حکومت مسروق ہمن بدست ابرانیھا گدشت ‏ 


اسنبلای ابران جبریہا کە از ساط حدشبھای صسبنحی و بیگانہ حا خود اراضی بودند 


بدربار ابران استغائہ کردند و سفن ڈی برزن از اولاد ملولا میں یہ 


۸ ور 


۷ 
طدسفون بدش نوشبروان آمدہ اداد ود . دولت اہران در حدود سال ٣۷٥٥‏ مسیحی 


شی سرداری وھ رائر نام بہ ئن فرستاد 





7 آند یی بعد از ان قشونی بعڈڈ ۸۰۰ نر در ھت 
دو کی در رام غرق شد و شش سکشن ہاشثسد آفر !۔۔واحل حطرموت رسیدلد , وھریز 
کدیی ھا را آلش زڑھو قشون ابر ان ن با مراھی ہو مبھا مسروق را کشله و حبشی ھا را رون 
گردند وسیف را پادثاء عودند ولی چون پس از عودت شون ابران ہاز حبشیھا بدانجا حملہ 
بردہ سبف را مقتول و ملکٹ را تقصڑف کردند ہار دوّٗم قشون ابران باز بسرداری وھریز 
بدانجا رفته حبشیھا ارا طرد مودند وخود در آآنجا ماندند. پس از وھریز چند لفر از سرداران 
ابرانی :نوا ی در بمن فرمانفرمائی آئردند و آخرین آنہا باذان ہود از طرف خمرو پرویز کەپس 


ازخسرو با ابرانیان مقیم آنولاات مسامان شدم و معروف بارشاء گر دیدند ) !×ئی فرزندان ابرانبان) 





یی ما 0 یی اما فا گا 7 
مراکو منفانة از فڈن معینی و سبائی و یری آبار زبادی باقی 0 و کتیبه مای 
انا خط مخصوص خو دشان کە درعھد اسلا می ائر ا خط مسلد مبنامیدند 


عدن ٥ری‏ درشال 


قزر وف اسم 


چٹانچهە سابقا ذاکر شد در رام نجارت معینی ھا وسبائیھا درخطظ ال مرا کر عڈنی 


بوجود 2-1 بود از انحمله در العلاء جر شمال مدہنهہ و خیبر آار زیادی از دن معبنی و 


کتیبہ ہا بای خط پیدا و مما است کہ مادامیکە سلاطلت معین ہر یا بودہ در این 





)١(‏ مطابق ساب از روی اصح روابات در حدود سال ٢١٦۱۸‏ مسپعٹی 


ستبعد است چھ نلح من بدست اپر انیہا در سا ۰ مسبعی واقم شدە ار ان پر 





ژزمان حکوەت سرون اود 7 ہس از دورۂ حکمرا: یی تسوم لنٹ رسددہ و ہوم بر بعد از وفات ار هە جانثین 
او شد پس مکن لیست کہ ھجوم ابرمہ لیک درساه ١۷٥‏ بودہ باشد 








افطه یٹ مستعمرۂ ملمدن معینی برای مین تحارت باشمال وجود داشتد است , 

ظاہراً بعد از ہرافتادن دولت معبنی ‏ و شاہد نیز بعد از انقراض وارث اوسبا ) دراین 
مستعمرہ دولتی اومیٰ از قوم ود باسم دولت لحبانی تشکیل شد (ظاہراً 00 سر 

در شمال العلاہ ہلا فاصلہ ودر قریب ۳۷ فرسمخ دور از ساحل دربای سرخ ججرمرکر 
مڈن 'ُودی وائع بود کە ہاز قومی عرب در آن سا سا کر ان بودہ وکتببہ ہائی در آنھا ببادگار 
”گذاشتہ الد . اہن خطہ ظاہرا بعد ازااقراض دولت ہای معرنی وسبائی بدست بط ی‌ھا گذشته است 

درشعال شرقی حجر تفربباً در ١١ذ‏ ٌ آن نما واقم است کہ باز مرکر مڈن بسیار 
قدیمی وا ۲ ( ظامر ١‏ از قرن ڈشم و ثاید ۳۲ قبل از صسیح )َک لفوذ بابلی 7 درآن 
بہداست واس م آن در کت ہبہ ہای باہل مذ کور شدہ اسٹ در خود ٹیماء ہم کتیبە مای آرامی 
از رن شثشم اون از مسیح ہوقات می اک 

در شمال غربی حجاز ونزدك بساحل خطّه مدین باز مرکر نڈن قدیمی لود 

درشمال مدین عالکت نہطی ھا وافم ود کە افوذ و تمدن آنہا درادوار ختلفهہ در جلوب 
آن مملکٹ تا العلاء فلز اسط بیدا کردہ لود 

در حوا لی دمشق (در پنچ ذرسەخی جنوب شریق آن شھر ا وم ما وا قسع اسٹك ۸ 
در مشرق و مغرب و جنوب آن کوہ آاری ازنمڈن عربی قدیمی از جنس تُڈن مودی حجر 
تاس ان ) ظاحراً از ملا قرن آرال سیح () پیدا قب تر گند ھا ٹی معروف به کیہ ھای 


صفائی بدست آمدہ است ٠‏ 
: 7 س .8ہ ڑ 
پس از القراض بطی‌ھا نجارت ونمدن عراستان شمعا ی ہمملکت دمر در شمال شرف 


سور یه منتقل شدہ اسٹث , 
از تفصیل فوق ددم میشدود کہ در عرضش ہزار و یالصد سال قبل از اسلام بشوا لی 
در طول رام نجارت بمن باسوریه و مصر عراکز تمدنی درفرون مختلفه پیدا شدہ و شہر ھا 


ہا ممالك متمڈنی ہوجود وو و رونق کر فله بودہ آکھ مسا عکم و نت( مدیلهہ ١‏ 






نبز از ایستگامھای حہن شاھراہ تجارتی اودہ اد و ذکر مک در مآخذ قدیمہ از قرن اوّل و 


دوم مسیحی "٠‏ است . در قرون قبل ازاسلام در شمال شرقی حجاز مھاجرین بھردی بعدة 





+) اسم تەماہ ہمنوان باچگداری پادھامان آدور در ؟ 
بادشاء آشور تبُگلت پلسر در سن ۲٢٢‏ آن شہر را گرفت 


4 اشوری از سنهُ ۷٣‏ بل از مسیح دیدہ میشود 


٣ 


مدین شسعث مان ہامة حجاز شما لی است کہ تاخلیج عقمه من میڈود و ٹیمساء 
در جنوب رق و ات واقم اث که امم در موازات مدخل خلیج عفبه در ٢۸‏ درحه عرضش 


شما ی در مشرق و مغرب محجد است حجر در جنوب غربی تیماء و العلاء در جاوب حجر 


واقع اودہ انت 


چنانکہ اشارہ شد در جنوب بحرمیّت وفلسطبن و در شمال خلیج عقمہ 


اد 


ای عربی آر 


مماعکات نف 


بٌطی ھا 7 
وشمال شرقی شبه جزیرۂ سینا دراراضی کو ہستانی قوم نبعا 


۱ ساکن بودند کہ از قرن چھارم قبل از ممیح دارای دوات و من بودند و !واسطۂ ابنکە این 
فان او ا تجارث لود ونبعلی ھا ازشمال تاحدودحو زان وعراق مراودہ داشتند بندھا رتمام 


اراضی سرحدی میان شامات وعربستان از فرات تادربای سرخ اسم بعلی دادہ شد وحتّی عربپاو 


مورٗخین اسلام مه آرامبھای سوریه و عرافی را نبعلی خوائدند _ پاشخت اہن مملکٹ کە ت8 


7 


مورخین ہونان و روم پٹرا میکامیدند و شاید اسم ربہی آلٹ سلم وو ور تار شرٹھی 
وادی العربہ در خط میان بحرمنّت و خلیج علقبہ در ٣‏ درجہ و ۱۹ دفیلمہ عرض شما ی و 
٥‏ درجہ و ۳٣‏ دقیقہ طول شرقی واقع بودہ وم اکدون خرابه ہای ان موجود است, 

درسال ۳۱٣‏ قبل از مسیح پادشاہ مقدوبّہ آنتیگونوس ( ۸۸۸ا ٥ع‏ اا۸ ) بان ماکٹت 
حملہ برد وی شوائست فتح 0202( ون از آن تار سلاطین بن مال کت استفلال و قدرت و 


عظمت داشتند و حثّی حارث نام ازسلاطننبعلی دمشق وحدود شام وحوران را تصرف آترد (در 
حدود ۸۵ قل ازمیلاد ١‏ لعد ھا 3 1 زہر مات و تبعبّت رو وم آمدلد ثادرسنۂ ٦‏ مسیحی 


امپراطور روم راژان ان مالکت را مسر ودہ جزو متصڑفات روم رد , آسامی قریب ٢٢‏ 


نفر ازسلاطین آ مہا بدسٹث امھ اتب 





زبان اصلی عربی ابعلی بعد از انشراض دوات اہعلی ھا شدریج ازمیان رفشه ر زبان آراہی 


۔جای آرا کرت واھذا چون از مان افقوامی کە بزبان 7 متکام لودند لبعلی ھا بث بعر ما 
از مه اردیکر !ودند زبان آرامی در میان عر بہا بزبان نبطی معروف مد خط عربی فملی از خط 


ری 
تدع 


‫َ 


ی مشلق است و ظاھرا در قرن سوّم مسیحی اخذ شدم است, 





7 چنانکە ذ زشد تحارث وطو رکلی امور اقتصادی بزرگزین عواملی است 
آدم 


73 در تاسیس ممالك ودول والقرامن ما وآبادی وخراہی شھرھا وترٴقی 





۷٦ 


و امحطاط بات خمله ایك مت نأ دارد طلوع دوات سہا وافول دوات معبنی ولعد بالا گرفتن 
کار مبریہا درجۂوب و پریشانی سما ئبھا درشمال بمن ہمہ ناشی از عوامل اقتعصادی و تجارتی بودہ 
چە چنالکە ذ کر شد مادامیکە راہ تجارٹتی جدوب عرلستان وھند بطرف شامات و آسبای صغبر و 
روم از خشکی ساحل غربی عراستان بود ملکت معین و سہا رولق داشت ر چون راء نحجارن 
بدربای سرخ افثاد ابن اك رو ہزوال نہادہ زَبّدان ( نار حاثہ ) کہ پابشخت میربہا و 
ازدیا به تنگۂ باب المندب بود مرکر تمدن آن سامان گر دید ورولق گرفت وہمان طریق وقٹبکہ 
پازا پاینخت نبطی ہا کە اہستگاء فوافل عیان جذوب عربستان و شامات وعراتی ومر کر تجارٹی 
ہود دراوابل فرن دوْم مصبحی ہدست رومیھا اقنادقدمر درشمال بادہة امام ابن‌مقام رااحراز دہ 
فور زی و رواق گذاٹت ۱ 
شھر 'ندٴم'ر کہ فرلکیھا آآرا پالەرنامند درسر حڈ اقصای شمال وسطی کوبرشام میان شام 
وعراق و در سرراء تجارٹی کە میان این دو مملکت بود بنا شدہ یود قرب ١۸‏ فرسخ در 
سال رق دمشق وپنج روز رام باشز دور از رود فراث واقع لود . این شھر ظاہراً درچھار 
پنج فرن قبل ازمیلاد مسیح بناشدہ ولی قدیمتزین ذکر آن درتواریخ ( آذشنہ از فو ملوك 
قورات ) ا٤٤‏ سال قبل از مسیح است کہ ذکر از اُروت آن شھر وتحریك طمع مارك انتونی 
سردار روی شدم است و قدہمزین سند ہومی کہ بزبان آرامی لوشنه شدم از سال ۹ قبل از 
سیح اس ود ا مرئی نس استگان حمدۂ تجارتی میان‌ممالك رومییا واشکانیھا اود , زبان کثابت 
وخط ستعمل در تدھر آرامی وی زبان مردم " عربی یا آرامی مخلوط بەربی بود. آین اقَعلةً 
ایستگاہ قوافل بتدریج شھر مهھمّی‌شد . عمدۂ تجشلات دنپای قدم اہریشم وجواھرات ومرواریدو 
عطرٴیات و و ػگندر ویخور ؛ود واینھا ازچین وھند و جنوب عرلستان مبآمد وسالیانه از این امتمه 
معادل قریبِ سە ملیون و ٹیم تومان بروم وارد میشد . اہن امنعه از دوراء میآمد پکی از 
دربای سرج و مصر واسکنندر نہ ودبگری از خلیج فارس وصععرای مان عرلستان وشامات 


این راہ بس از القراش مملہٗت نبعطی ھا بدست تدمربھا گنٹٹ و ٢‏ مہا امتعة مزبور رااز 








بدند بلاش اڑل خیرم و در ٢١م‏ 





)١(‏ واوژزپا را کەعرس 





جنوب شرقبی بابل ہنا کر رد و شاید اسم ایراني آن بلاثہ رود ۰ آن شہر حالا آبادی ٴ کفبل واقم اس 








)۲ رکز تاد در سە فرسخی شمال آن مل میک ردند واز اینراء 


مانند فرات بصرہ 
تار تثدمر منافم کی بدست اوردہ و شهھر تدھر حقوق ق کغر کی کک زافی از واردات و صادرات 
دریافٹ َََ ومردم ٹذمر به تنظیم و ہدایت و مراقبت کارواما وہاسبانی چاھھای 
سر راہ مشغول بودند . این شہر چندی ہہمبن طریق ترّفی ورولق بافنتہ وسکنۂ آن عزّت و 
ڈروٹ ا وتمڈن پیدا کردند ویسں از آنکه رومبھا بسواحل سور اہ ضف ہاقاند ( ٣۴‏ قل از 
مت یج 1 بزودی نات تدھر ایت سیاسی پیدا کرد و اکر چە ظاھرا از اوابں تاریخ مسیحی 

زیر تبعثت روم آمدہ بود لکن در رن اول مسبحی این مملکٹ ھنوز نا اندازہ ای استقلال 
دامته و میان روم و اہران ۂەلکٹ فاصلی نود ٌ ھردو عارف استقلال آنرا شناخته ورعاِت 
میکردند بعد ہا ان کدور بتدریج زیر لفوذکاھمل رو یپا آمعد وازسنۂ ٥٠١‏ مبلادی کە 
پارا مسر شدہ و رو بالحطاط گناٹ تدمر در تجارت مشرق ہی رقیب ماند ورو بای 7 
“گناشت ۔ عھد عظمت و رولق ۰ تدھر از سنہ ۶ػ۸ ا مسیحی است , در سال ۱۳٢٢۰‏ 


مسیحی‌ھادریان بة قدەر آمنو و آحاز ابڑیجا در مات خود گر فؤت واسم ھادر بان پالمہر 


سم 


بان شھر داد و ترتنبات اداری شہر مطابق اصول شھرھای ہونانی قابع روم برفرار شد . در 
اوایل قرن سژم مبلادی تدمر ہاگ مستعمرۂ رومی شد و لی باھمة این احوال یکنوع استقلال 
داخل داشت . رومبھا فقط بحابٹ قناعت داشتند ورؤسای بوعمی عرب بادارۂ امور دبہر داختند, 

حنگ میان اشکانیسكان ابران و روم باعث اہمڈٹت سیاسی مقام ندەر و عظمت آن در 
ممالك مشریق شد . رومبھا بہ بزرآگان ؛دھر کہ اك شابانی بروم برضٰه اہرالك میکردند 
باداش بزروگ دادم و رتبہ ہاي روی مبخشیدند , پکی از خالوادھای ٭وم بزدگان شھر کە 
در جنگ روم باابران خدمعات مھئی بروم کردہ بود و بدبدجھت ظاحر ا درزمان سنا وشن 


7 


یور س‫ امیر اطور روم ۲۰۰(۴ -۲ تیو) در اواخر گرن دوم مسیحی بافنخار دافتن 





حقوق رومبھا نایل شدہ بود ‌ 6غ در ریاسٹ ادس آرٴقی کرد أَذينة بن حیر ان از این خاندان 
7 ۳“--ت کا 7 7 

درسنۂ ۲٢٢‏ یا ۲۳۱ در موقع آمدن امپراطور الکساندریورس(٢٢٣-٥٣۲۳یحی)‏ 

می رانا خی (یقاتوزری )ریس ارفادیات وسرش' کیرات بان سو رق کرد 


8 7 


۶١ 1‏ نیت 1 
وہمنصبِ اعارت با راس عدامر * نائل شد , پسر او بے۔پتيمەوس َأاَذْلنہ معروف ( اودنانوس 





)0 70۳1 
0٦8۳88 )٢(‏ آه اسم قدرم آن استرآباد بودء 








۸ 





رومیھا) باز بالاٹر رقنہ و در عھد امپراطور والرین در سنۂ ۲٥۸‏ مسبحی بدرجۂ قنسول 
٤ک‏ مقام بس ارجمند روی بود رسید 

س از فہنت روم ازشاہور اوّل بادشاہ ساسانی واسارٹ والر بن در سن ۰ مسیحی 
3 


ابرانیان پاش رفته شمال سور یه و آسبای صغیر را رفنند و أذےە ناچار در صدد تقرژٌب بہ 


شابور و قبول حمایت ابران درآمد لکن پادشاء ایران عربطه و ہدابای اورا رد عودووی 
ازان تار مخ باجان ودل 0ئ رو مہا ق عام کرد و چون در انقلابانہ یس ا والرین در روم 


ناشن آمد وسرداران روی بەگا لینوسی امپراطور یاغی شدند وملکٹ روم متزازل و مشدوش 

7 مجب- 5 

گرذید أذیذہ بازیہ گالینوس وفادار ماندہ و بدولفر دیگر که معی تاج وتخت روم بودند 

خالفت کردہ نکی ار آ ا راک کہتوسں ہود در جم صکفٹ لھنذا درسنة ٣‏ مسیحی بہ 

بزرگزین پاداش نائل آمد بعنی نایب الشٌلطنة شرق و امبر شدہ امارت در خاندان او ارئی 

قرار داد شئد و!زابن تاریخ اقب سلطنت مود گرفت 7 ہاِفثة قدون رومی و اشکر خود 
بایرانبان حملہ بردہ و بالشکر ابرا ن کہ پس ازخراب کردن انطاکّہ بابران ہر میگشتند جنگ 

. ہے خلا کچ 
ارا شکست داد ( کر سلة ۲٦٢‏ ششن ان از ان ورود نام را در تدمر جالشن 


ک 


تردہ |أ 
خود فرار دادمہ وخود حملە بابران کردہ واز فرات گنشنہ و نصبہین ورھاء ) اورفای حالمّہ 
ویادہن سو ا تھا رای قش ور ا فا وا ان سای سرن ہیر تفر مت ری 
بان التہرین یدن کردہ و خود اگرچهہ برحسب ظاہر در ثحت حمابت و تالعیّت روم بود 
ہا نام آ مار سلطنت مستقلّہ حکمران سورٴبہ و عرنستان وارمنستان و کابادوکیه وگلمکیە 
کردید وحثی دوبار بە طیسفون پاہلخت ایران نیز رسید و بلک نظر باقوال ف مت 
دریکی از علاثت خود ) در سن ۲٢۵‏ ) الٹھر را اصڑزف مود )0 و غذائم وا را کہ 
در جنگ ای بااہران ہدست او افتاد پیش امبراطور فرسثاد (سنۂ ۲٢٦۶‏ کک در سلُ 


وٹ 0 


۷ مسیحی أَدينه وقلیکە عازم ھجوم ہر ضڈاکٴ ھا در کابادوکهە بود در حمصں با بسر 


سے 
بزر کس ھبرودیس بدست برادر زادہ اش ماکو نوس ل) بامایو سس٥‏ کفثہ شد و لعضی این 


. اینوقاہم در عھد سلطنت شایور اوّل ساسانی روی دادہ است‎ (١) 








‌۹‌ 


قتل را بتحریک روم دالستہ اند . پسر او وھ ب‌اللات کہ صفیر بود (۱ اسماً جائشین اوشد 


و1[ 


لکن اختیارات و قدرت در دست زنوبیا ( بت رٌہٴی بارٌ"باء ) مادر او یا نامادری او) بودکہ 


سا 


پکی از مشھورترین سلاطبن مشرق است و علاوہ بر نمام متصڑفات شوہھرش قسمت بزرگی از 


آسبای صغبر و مملاکت مصر را نئبر ضمیعۂ قامرو خود مود اف از انکه باھفثاد ہزار لفر 
قشون مصر را ازدست رومبھاکرفت کم کم سہت بروم ہی اعتنا شدہ وخود وہسرش را امہراطور 
و ماثا ماود نامید وت آلقرہ وکالسدون(قاض یکوی) حوا ی قسطنطاژہ قدون ساخلو گذائث 
و باز ہذوز برحسب ظاہر رشتۂ مناسبات خودرا باروم قطع لکردہ بود و در سگە‌ھای ختود 
اسم امہراطور روم وو ہب اٴللات را باہم میبرد لکن درسلۂ ۲۷۰ بکلی رشتہ پارە شد و 
اسم امپراطور را ازسگہ انداختدد و لہذا ھمینکە اورلیان در سلطلت روم مستقڑ شد ), ۲۷ 
خی در صدد جلگ با تدمربھا' برخاسشہ وہتدریج مان و اسشایٰ :من اوپو یڑا ازدنث 
آنہا پس گرفت وبہمین فرار جنگ کنان پیش رفت ناتدمر را محاصرہ تمود , زاوببا باپسرش 
از شھر فرار کردہ برای خواستن ػٌك از پادشاہ ایران بسوی ابران رفتند ولیي در کنار 
فرات گرفتار شدند وہدین جھت در بہار سن ٦٣‏ صبحی شہر تدھر تسلیم شد. اءپراطور 
روم مردم شھر را مخفیدہ و فقط اجزای دوات را کشت وٴزاوبیا و وہب الات را گرفتار 
ساختہ بامخود بروم برد وی در وصول بداردائل خبر شورش تدمربھا را شنید کہ در پائیز 
ہمان سال قیام کردہ و ساخاوی روەی را گدله و بادشاھی ہاسم آنطیوخوس برای خخود 
گزیدہ انكد . اورلیان فوراً برگشت وشھر را گرفٹہ خراب کردہ و مردم آنجا را قنل عام عو 


زوا و پسرائش در لەبور ) ٹیوو ی حاله ا درنزدِک شھر روم زندگی کردہ ودرػٌذثت , 


جج تگذشتەازدول واواحی مدمڈن عرب ی کہ ذکرزشد اہالی باقی اواحی عرب ہین 
حیرہ وغنان کی ہک 
عربستان بردولوع بودند اعراب بادیەہ نین ( بدوی) واعراب مخته قاہو 
وگندہ .۴ 


( حذری) حطر بہا ۱ ٹر چہ شہر و فٛصيه داشتند 07 در درحة ابتدائی 





(() بت آذینہ و ھیرودیس و رھب اللاات کاملاٴ سلم نیعت و بعقیدہ بعضی وہب اللات پسر زّاہ از 
شوھر ازاش کہ پرادر اذینہ باشد بودہ و میرودیس پررگٹرین پسر اذیله از زن اڑل خود ہود و پس از قتل اذینه 
و ھیرودیس زباء پکی ازپسر ھای صیر اذیئەرا اسماً بسلطنت نشاندہ وپیر خود وھے اللاترا ہا خود ناب السلعانہ 
اعلان کرد 5 ۱ 











گن لودند وبا بدوہہا از هرسوی احاطه شدہ وبا آنہا مخاوط لودند درلعضی اوای وتخصوصا 


درسرحثات عربستان این حضربہا در محت افوذ دول منمڈن بزرگرز دولی ٹیم متمدن بوجود 


اوردم ود ا آفراے ری جاور را درنحت ساط خویش تگاہداشہ و از تاخت وتاز آنہا 
عمالكمتمڈن جاوؤکر ی میکردند, 

بعاو ر کی فطعةُ عربستان درتحٹ لفەوذسه دولت ہود کە عبارت است از اہران و روم و 
حبشہ , مشرقی و شمال شرف اہن قطعه زہر حمابت ایران و شمال غربی ٹابم روم و قطعات ٠‏ 
مرکری و جذوب در تحت لفوذ حبشہ بادول بوعی بمن قبل از حیثشہ و ابران بعد ازاخراح 
حبشیہا از یمن ود از مجاورت با ایر عمالكث و دول متمڈن در سر حد ھای عردستان 
چنالکہ ذکر شد دوی لبمہ مستقل و نیمہ ملمڈن نوجود آمد کہ ہرکدام از آنہا تاہم دوات 
مٹمڈن بزرگ مجاور خود بود . بدبنطریق سہ دوات تحت ا حمابۂ عربی حبرہ وغشّان وکندہ 
در تحت لفوٹ اہران و روم ویمن و دست نشاندۂ ابن دول در قرن اخبر قبل از اسلام 
بدا شدلد , 

فلکت زبر ساعلنت ماود می بامَنان احل چنوبی فرات ٹا بادیۂ 

علکت حیرھ در زیر سلطنت علوك لحمی بامناتّرہ در سواحل جذوبی فرات ‏ ا بادیة 
شام و کوبر ذفود نفود و در واقع مہان عراق و داخلۂ عربستان واقع بود . این ساعطنت کم 
بزرگزین دول عرہی یم متمدُن مذکور در فوق بود از اواخر ڈرن سو مسیحجی 75 سن 1س 
پایدار یود و علاوہ برآنکە سڈی مبان ایران و اعراب بادہہ ہود درجنگ ھای ایران وروم 
نیز کك مھکّی بابران میداد ۱ اہا ی حبرہ ات از ہو مبالت و مہاجربن عرب بود کە 
اصلشان اغلب از اعراب عدنانی بادیه اوده اسٹ ۰ اولین امیر عرب کہ باہىن مماکت دست 

ہے کک وہ ای ا کی کے 200 س ۶ 

بافت جذہمة بن آلاہرش از قببله فضاعہ بود کہ ظامراً در اواسط قرن سوٌّم عیلادی از 
داخلهُ عراستان بنقاط شمال غربی مملکت حبرم آمدہ و امارتی ٹاسیس کرد و بعداز او 


نظر دروأہاٹ عمرون عدی لخمی ) از قبایل مھاجر من ) کہ خواہر زادۂ حذیمۂہ ود 


ساطنت اخمبھا را افش نمقودہ وحبرہ را مرکز سلطنت فرارداد . حوزۂ قلمرو ان بادشاھان 
بتدریج لسیار وسعت کرفٹہ و از فرات ‏ ا جد وٹام امتداد بافت رمضرھا امرؤالفیس پسر 


عمرو بن عدی مذکور | کر اراضی و قبابہل عربستان را تا حدود بہن لسخیر و ملقاد عودہ 





۰ء۶ تح ۱ و 3 رک و ا 
و در سنهہ ۳٣۸‏ مسیحی وفات رد, قریب ببست فر از ابن سلاله با پکی دوافر شرطذ 


در مبان بیشثز از ٣٣٣‏ سال در مملکٹ جبرہ سلعلنت تودند کہ از مشاہیر آ 





و : سے کت 
امری القیی ود ) در اواہل قرن چھارم ھ2 1 قصر مشہور خورلقی را در کنار شھر 
حرہ بت عود و شاید بہرام کور اکر داستان تربیت و در حبرہ مہئی براساس صحریحی ہاشد 
2" 3 


: : 5 ,: و 292 : ٥‏ یئپ 7 7 م 
درییش ھمبن لعمان پرورش پافته باشد و منذر بن النعمان لن امریالفیس ) منذر اوّل ً) کە نظر 


بروابات در استحکام بہرام پنجم ساسانی بر وف یف ام گور (٢٤؛۳۸ ٤‏ در سریر 
سلطنت دخالت مھٹی داشت ومنذربن امرٴی الفیسں معروف بەہ منذرین ماء الثماء (منذر سوم) 


کہ ظلادراً در من وت سیجی جلوس اکردہ و اواسطہ عنگوایق خود با حارِثْ لن حباے 
غفسانی و مخالفاش بادین "مزدك معروف است . ؛سبب ہمبن مخالفت قباد پدر انوشبروان او را 
از امارث حیرہ معزول وحارث بن عەرو ۔کندی رااز ملوك ۔کندہ اساطنت حیرہ 0۸۳ء8 
ولی بعد انوشیروان پس از براندختن مزدکیان دوبارہ منذر رابمسند خود باز گردائید بن 
امیر چناٹکءہ بیابد در سنۂ ٥ ٥ ٤‏ مسیحی در دست حارث غّانی مقۃول شد . آخربن پادثشاء 
ابن سلساہ نعمان بن منذر معروف است کہ داستان حلع وقنل او بحکم خسرر پرویز معروف 
اسٹ . )١(‏ اہا ی حبرہ از اواخر قرن چھارم مسیحی بتدریج عیسوی شدیں (۲) وی سلاطان 
ھی غالبا دردین قدیم بت پرسی خود باقی اودند تا وقاہ کہ نعمان بن الملذر آحر بن پادشاهثان 
" اصرائت اختبار کرد . سلاطین حیرہ کە دست لشاندۂ ایران بودند غالبا بادولات روم و 
ماولے غشان کە تابع روم بودند زد وخورد داشتند ,. پابشخت ا عبرم رس در با فرسخی 
بجف درجنوب شرق آن شہر واقع اود 

سلاطان ان از خاندان حفنه کہ إسلاً از مہاجرین بمن بودند از اواخر فرن ہنجم 


باہنطرف در سرزمین حوران و جذوب غربی آن در اراضی بلقاء 


با اواہل فرن شثم مسیحی 


و حو لان ساطلث داشلند , ازاین دوحطظہ او ی عبارت ازاسصسف جنوبی مەلکت واقع در مشرق 
ریا 7 : 7 ۲ 

رود خانهُ اُردن است و دومی در قسمت شمالبی ان مملکت وائع ہود . این اراضی درمشرق 

قسمث سوریہ و مشرق فسمت شما ی وم رکزی فلسطن ومغرب صحرای بادیة الشّام از نہر 

اردن تا 891 دممد بودہ و در واقع دی شمال غٗربی اقصی نقاط ع رستاتك واڈ شدم ود 


)١)‏ درتر تہب تار بخی ملوكحبرہ و وقاہم آن‌مملکت بواسطہً اختلاف زیاد ٭آخذ تاریپخی درمبان مور غیت اختلاف 
است وھا رأي معنقین علما مائند ھوالر و نوادکہ و رو شتاین را نقل اەودیم: 
)۲( اغلب أەالی مذەب سطوری داشتند ء 








اک 


پایشخت آ نہا گاھی در فسبۂ جابیە در جولان ( در جنوب غربی شھر دمشق ) وگاھی در 


(١) ۶ہ"‎ 


لبق در لقاء (درجۂذوب‌شرق جبل ھرەون ودر نزدیکی شھر معروف بصری) اودہ اس 
این ملکت تحت حمابت روم و پادشاحال آن دست اشائدۂ امپراطورھای قسطنطیلہ 
لودند ھمانطوریکە پادشاھان حبرء دست نشاندۂ شاہنھاہان ابران بودند ۔ 
مملکت غشانبان ناحڈی منمڈن ہود و مخصوصاً چون ٭رآکز حکومنشان از بک طرف 
تزديك بدمدق واز طرف دبگر در جوار بصری مرک خئله عریستان رومی واقع لودہ درزیر 
نفوذ و تأر عدن رومی ور اما بودند . بصری شور متمدُن زززگی اودہ در بەست فرسخی 
جنذوب دمشق وبنای آن مبداً تاریخ ممروفی است کہ از سنۂ ٥۰١١‏ مسیحی شروع میشو 
غشانبھااز طرف دواسطۂُ مخاصمۂ باپادشاہان لحخمی حبرہ وایرانیان مٌّٗحد و دوست روم ہودند 
وازطرف دبگر بواسطۂ داشتن مذھب بعقوبی(٢)‏ از مذاہب نصاری موردکیلڈدوات ارتودوکس 
روم وافعشدہ لودند تاسنۂُ ۸۱ ۳(٥‏ ۸ سیحی) غُشٌانیھا دوست روم اودند و ی پس از لی 
دشمئی در میانهً آھا پیدا شدہٗ وہا ایران عمدست شدند. درسلۂ ٦٦ ٤‏ کە خسرو پرویز دمشق 
را کرفت سلطنت غشانبان بپابان آمد اٴگرچە بعد ہا پس از استرداد شامات از طرف روما 
(سنه )٦٦٦‏ باز در تواریخ اسلامی سخن از بك امیری باسم جِبلَذابن الاھم ہمیان میآید 
کا اتد ا ضاران نے لا قد ر داسٹان‌ارنداد او را ہا شرح و اسط ذکر کردہ آاند 
اون پادشاہ مسلم غہانیان ح2 بن" حارِثِ‌بٔن نے بن بن عمّرو لن جللة, :2 ودمولٰ بزرگزین 
و معروفزین سلاطان غثانی و در واقم ! محخستبین پادشاء ان و تاریی آنہا حارث بن جبله 
( پسر ہمين جبلة بن حارث ) بودکە در سنڈ ٣٦٥١۸‏ مسبحی مندر ہنم ماءالسماء ( منذر سژّم) 
امیر حیرء را شکست داد و درسال بعد ( ٢٢۹‏ )از طرف إوستہنہان امپراطوررومباسطلاح 
امروز یه ایل خ-انیگری ) فیلارك _٥٢(‏ بطاریق ا تعام فبسایبل عرب در سور یہ منصوب 'شد 
درسنۂ ٥٥٥‏ بھمراھی باہنراریوس سردار روی معروف با ابران جنگ واظھار ایاقت کرد در 
سنةُ ے٤٥٥٤‏ در جنك . ملذر مزاور را مغلوب ومقتول ککردم ودر سنۂ ٢٦٥‏ ) 7 


۹۱۰۲ء قح امعلمۂ 





٭ رفٹه و ہا حبدبة نو سی 0ھ( بعد از وفات او در سن 84 


سی ہج 














) ١ن‏ ن نواحی امروز ڈالہا جزو سلکت ماوراء و اون ترتحٹ سلطكاتی امیز عداو و در قبعومت الگلیس اسات 
عاآدتام٥۸۸۱۱ )٢(‏ 
06٤‏ )۳) 





پا ١٥٥‏ مسیحی پسرش المذذر جالشین او شد(١)‏ وی لیز پادشاھی با اقتدار بود و کمی 


.بس از آفاز سلعللت او قایوس اھمبر حرہ ادکت غمّان را استملا کرد و در جلکی.کە 
در رکرفت غُثّانبھا قشون حیرہ و قابوس را شکست دادند . بعد ھا امپراطور روم ظاھرا 
رواسطة اختلاف مذھي ہا المنذر خصومت پیدا کردہ و در پی ققل آر بر آىذ لھذا ویقریب 
سہ سال بمخالفت ہر ضل روم برخاسله و عاسی شد وی بواسطۂ مل عربھای تاہم اہران بآن 
مللکت امپراطور پوستیں باالمنذر آتھُٹی نمود او در ۲۸۰ مسبحی ہا دو پسرش بہ قسطنطایہ 
رفت و امپراطور یبرلوس ٦١۸۷ - ٦٣۷۸‏ مسیحی ) تاحی باو مخشید در انال بە حبرہ 
ھجوم اردہ ان شھر 7 ان وو سال بعد بواسطۂ ٹہمت ارتباط باطئی با ارات از طٰ 
روەیہا بحیله گرفتار شدم بھ. فسطلطللّہ فرستادم شد و ہدہنجھت پسر وی نعمان با سە برادر 
دیگر خود بخصومت برلحاستہ و ببسلاد روم دسٹ اندازی کُکرر ند ول ی قدون تا 
را شکسٹ دادہ نععان را پ فتار ساخته پش پدرش بردند و پس از آن بادشاء ہا اقنداری 
از غشانیان پہدا لشد بلکە مملکت بامارنپای متعدد کو چٹ منقسم شدہ و ہدست امرای مختلف 
قتا لی افنا اد چنالکە 2ہ جسته در نوار نے 7 اسا می آتھا ہر میخورم مائلد عمرؤ غیاتی کی 
7 شاعر عرب پس از رجش از نعمان ؛ِن الممذر اوہ پادشاء حبرہ پش او رفت و جبلہہن 
الاٴ یہ سابق الذکر و غیری 

رویہمرفته قریب ۹ اع امیر سان نی پکی بعد از دیگری در ان قلکت حکسرانی 
کردند ولی مھئنزین آتھا کە ہمۂ مملکت را در تصرّٗف داشتہ و اسمشان در تواریح علل محاور 
ضبط شدم باشد ھمان چھار فر مذکور بودہ و گی اث کا قیل و بعد از آها 0 آن خاندان 
اسرای دیگر وجو د دادثە کہ یا یک ی تلھا و یا چند لفر درچند اقطه در آن واحد امارت ضعنف و 
حدود و ہی سر وصدائی داشته اند کە اسای آنھا باختلاف از ۹ تا ۳۲٣‏ نفر در تب تاریخ آعة 


اسنت* ماوك غُشّانی اصرانی و پیرو مذاعب لمقو ہی ہو دند و 7 از اسباب خخصومت آ ہا با 


گ 

ملکت حیرہ نیز علبةُ مذہب لسطوری در حرہ بودم است ,. 
ار کنلء عر عافد غٹانھا و نا اضا از ئن وفند و فرم رکڑ ھرپنٹات 
ماود ۔فندہ نیز شانبھا و مہا اسلا آز بمن بودند و در مرگز عرلستان و 

مجد ومامه سلطنت داشتند اگرچه از قرن ار وحن کا لکتیر کر سان تساریحی 


٠ - 7‏ س 
اك اشت ون خر واقع مڑ سیں اہن سلسلہ حجربن عمرو معروفبه اک ل المرار ود 71 





نار ہروایات از یمن پعمال عرستان آمدہ واز طرف ھلوك ۔حمیں بامارت تام عربھای شمالی 








)١)‏ ماع عرہی غالبا اعمان را پسر و جانئین بلافصل حارث مدا 





ۓٔ 


عریستان از جد و یمامه برقرار شد و در نصف دوم قرن پنجم مسیحی ساقا اھر 


نحد تاکن کرد حر ٤۸۰‏ مسیحی تمام قبابل عرب محجد از جاوں کات تمال در زنر لوای 


2 اف : - ۱ 
کندہ متّحد بودە و فوذ اہن ملکٹ تا حدود حیرہ مبرسید ٴپس از وفات حجر پسرش عمرو 
بامارت رسید وی عبان قبایل عربستان مرکزی اختلاف افتادہ و تطاظ امیر ۸0.12+/ محدرد یہ 


قسمت جلوبی نجد گردید پس از و یرش حارث بن عمرو کہ شخص لابق و کافی بود و دوبارہ 


قبابہل عرب را در زنر لوای خود ماحد ساخت , درحدود ٣۹٦‏ سیحی بمحدود شر فی فلسطین 
حملاتی کرد و وا ی رو دقع او برخاست . در سال ٠۰٠٥‏ باز حملات یں یں شد و عاقمت 


امپراطور روم کس حور شد در سنۂڈ ٢۰۰٥‏ ہا حارث مزہور صلح کند و بنا براین 
او رابسلطنت کندہ شناخته و ہمدست خود بر ضلّ ابران و حبرم ساخت و در مان سال 


بھےہ 


جنگ ا ابران و روم پر مالکت حیرہ ھجوم 1 واغسل از وفات مان بن الأسود بادشاہ 
حبرہ در جنگ با رومپھا بآن مملکت اسقیلا بافت و اکثر اراضی آنرا دوسہ سال دراصرْف 
خود نگاہداشت . درسنۂ ٠٥٥‏ منذر مژم پادشاہ حیرہ, پسر امریٴ ااقیں و ماءالشماء) 
سلطنت جلوس کردہ و بزودی ۔کندبھا را از مملکت خود راند و چون ابن سلسله در 
تحت نفوذ و حمابت سلاط؛ن بعف بعئی تاہم تبالعة بمن بودند ظ۔اھر ا پس از افتادن ہمن 
بدست حبشبھا در سن ٢٥٥‏ حارث بن عمرو در پی حامی عمصدید بر آمدہ و بقباد پادشاء 
ابران نزدبکی کرد و چون مذر بن امریٗ القیس بادشاہ سابقی الذکر می حبرہ در این 
اوان بواسطلۂ مخالنش ہا مذضھب مزدك از طرف اد معزول شد حارث اظھار کایل یکیش 
مز دکی کردہ و از طرف دربار اہران سلطنت حیرہ بذہرفتہ شدہ و مملکت حبرہ و مہحرین و 
یمامه را اندك زمانی در تصژف خود دراورد ٹا وقلیکه انوشیروان بس از دم مزدکیان دوبارہ 
منذر را بشخت حبرہ شانید و وی نظر بہعضی رواہات حارث را کٗرفتار ساخنہ در سن ٢٥٢۹‏ 
رقتل, رسائید ۔ "حر پسر ‏ ابق عارث آلخرین امیر این سُلسلۃ ہود وٴاز اواخر ایام پدرش 


کار امار ثت 5 آندہ ضعیف شد و بس عللت حبرہ پر وت انا اقداما 7 7 کہ ات اق راز آتھا 





گردید بسر حجر ہن حارث امری القیس شاعر معروف عرب ت" مملکت از دست رفته 


اه رفثه واز امپراطور روم کہ دشمن ملوك 





وش انمت فا یھ یی ااو انکت سو سا 
بی ا سا کر ا ای ا ا : 


حیرہ بود مددخواست و کامیاب لد در أنقرہ ) پاشخت حالله عثما انبھا ) وفات عود ماواہ 


نہ اصرانی ہو حتف 


7 


مملکت ہحرین واقع در عاول ساحل غربی خایج فارس کە امروز بہ احسا 


(الاحساء) معروف است قبل از ظھور اسلام مسکن قبائل بلوعبد 

2 ات ۴ 

قبس و بنو کر و جزو قلمرو ابہران بود و خصوسا در ان اوان ولعد 
١) ۰.‏ 


از آن یکنفر حاکم اہرانی بثام سبخت' ' در ھجر یا, اھ لی عثان 





اه عربی ازد و ابرانیان بودند, 





گذشتہ ازدول جذوبے غربی و شعبہ ہای شما ی آتھا و نبطان و تد مربها 

باقی اراض 0 7 
ای اراضی راث معینی و سہالی و ابطی و مراکز دن دیگری کە ذ کر شد 
عرإستان 





روا اقازا اق رج نثاہر لت در باقی اراضی عرلسنان 


عربہای بدوی صحرا ندان در نواحی مختلفہ سائن و سار بودند کہ باز ھر قسمی در داپرۂ 


یك 72 پک 





-- جج 2 کر 7 
نفوذ بای از دول بزرگ سابق الد قر بود و مثلا از انجما در حجاز نفوذ ہر دواتی در 
ہمن حکمرانی داشت غالبِ بود پمود بای مھاجر 0 با عربپای بہودی مذھب نیز در 


نواجی مختلف عرلاستان ساکن بودند . 


اسم حجاز در تقسبمات اداری و جغرافیائی امروز مل ساحلى غربی عریستان اطلاق 


میشود کہ در قثار دربای سرخ از عسیر )( در 2۵ئ۶ تا ملتہی اليہ خلیم عقبہ( در شال ) 
207 طول ھزار و سیصد اکتارئی ون شدم او عرض آن در یھت ساحل بطارف داخلۂ 
عردستان تقریبا از ۱۸۰ نا ۲۷٢‏ کیلوھنز اسٹ ولی مطابق معنی اصلی کلمہ و استعمال قدم 
ان فقط قامت جنو وی اہن خفلہ و در واقع و ان وا ان حجاز نامیدہ مدشد و قسمت 


سم سے 


مان در مشرق حخل 7 و در مغرب بلا د مدین نامیدم ماشدند 


است لہ کی آزآسا 45 درفسمت شرقفی واقع سك 





خلۂ حجا 
کوھستانی (ک بعربی 


(ک 2 نھامہ نامیدہ میشود) قسمت اخ 


ذفنه م شود ۱ ود رف عغربی و بست و حمواراست در طول ساحل 





ر تفر سا بکلی بییجا اسل و حا ی از کیا و درخٹ است 





ون سرت اون حاصلخبز است , شھرت وآبادی مہامہ فقط ہو اسطةُ وحود مگ مدیله مبائد 


2 ٠ : ِ 1. 2 












شڈیوں مگ در 


)م0 


لی بودہ است 


ساحل واقم است قییب ب ۸۳ کیلومز قادربای 





7 فارسی است کہ ەمنی آن اہنت س4 ات ذاد 7 7 ا کہ صاحبی 





ا 


٭روثٹ شدم |۔ 


ہے میم 


' ن بط اول معنی جات دادن فعل قلہم فارسی 








سرخ) قمل از اسلام لیز مھگزین شھر حجاز ود این شھر بو اط رع ان در بات وادی 


کل حجار آب دافك و موتّع مستحکمی حر میان کوهھای بلند لشکیل میداد عرڈز خوبی برای 





اعراب شھر نشین امجاد و و مخسوصا ممکن است از عھد بسیار قدم منزا۔کاہ قافلہ ھاىی 
نجارتی بمن ہا شامات نیز بودہ است )١(‏ 

شھر مکە براسطۂً تجارت و مراودۂ اھا ی آن با شامات ( در تابستان) و با ہمن ( در 
زمستان )و مجھت داشتن بتخانةُ ری کا زیارتگام لمام قباہل اعراب نواحی اطراف ہودمعمور 
و ظاہراً مڈتھا قہل از ظھور اسلام آباد بودہ است'۔ بر حسب اوضاع و چولگی آن عید وقتی 
ارت فی ماما2 در حجاز مکن ود کہ املیّلی بواسعل تقد مذٹھی موحود باشد وڈ 
قبائل انرا درم٭واقم معدئی رعابت کۂند . دا موسم حج را ماھی ازمامهای ہائیز(*) ه ھنخام 
ہدست آمدن محصول است قرار دادہ و ان ماہ وا با ماء قبلی و بعد ان مامھسای صاح مقڈس 
: ہلاو ؛ 
مبشمردند و جنگ و قتل و غارت و ہجوم در آتھا حرام و بر خلاف حکم مذھب و هك 
حرمث ٭۔ابان محسوب میشد . بدہنقرار سە ماہ مزبور را بامر تجارت و مراودات وامور 

۱ ٍ 

ایام صاح اشتفال مبورزیدلد و مخصوصاً در س راہ قبائلی کە از درطرف عازم مکەہ ہودند در 


مواتم محزامۂ ہاب و ذھاب بازار کامھای وی بر پا میشد مثلا در سمعت جذوب شرقیسرراء 





ان : کے 2 7 ۰ 7 
اج طالئف و مجد و یمن در اوابل دی القعدء در عکاظ کہ مبان طائف ر مک واقم ہود 


2 


بازاری دائر میشد و ہمچنین در اواسط پا اواخر آن ماء در مہ کہ مبان عکاظ ومگەاسٹ 


3 
3.7 
و 


و در اوابل دی ااقمدہ در ذوالمحاز ک> مان عل ومک است ٠‏ روز 7۳ ڈی أامدجّە 


7 


انماہ در عرفات و مک حجٴ مذھی بودہ وپسں از ان مردم باز بترایب باو 





٠: 
٦ 


در مگہ کہ ہہ این قباۂ ند تجارث مھشٌّی میشد و اھل مہہ از واردین پذ 
رڈ ٭ اہن قہائل ۰- مبرسیدند تجارٹ میمی میشد و اھل مہہ آز واردین پدیرا 


و 


ری 





6 امنعة خارجەہ پا تھا فروخله ر خرما و بوست و غیرہ از آتھا تا 


. بطلیوس و دیودور اڑ ابن شر ذکر میکنند و. اوٴلي آنرا باسم < مکوراپا د مینامد‎ )١( 
بواسطله کرس يك ماہ در سە سال از گردش ماهہا در فصول بقدر اەکان مانم میشداد این عمل‎ )۷ ) 
را کە پسوئی مبنامیدند از پبودبھای ا‎ 


ب یاد کر ٹہ بودند کە در واقم مان +عبورء انی اسرائبل بود. نظر بہ 








روابات ابتدای ان اصلاح دویست سال قبل از اسلام ہودہ است , در ہر سہ سا ی پکہار سال را ۱۹۴ مادھیگرفٹند 


لکن چون در ۔ە سال بجای ٢٢‏ روز و ٥١‏ ساعت آە غرق سال شسی و ری میشود فتط ۳۰ روز اطافہ 


میکردند اذا اکر دوبست سال این ترتیب اجرا شدہ باشد قربب ۱۷۲ روز موقم فصول عوض میڈودوشابہ 
بہمین جہت موسم حج از بائز رف پودہ و در ظفل 1 


پور اسلام در بہار بود, اسامی اشخاصی کہ 
کیج لے کی و 
امل خرڈ اینکار و مامور 









ہں از دیگری بتوالی در روابات عہب 


آمدہ اسٹ و چون پکی از معاریف ٦آ‏ ۸ہ را إاسپ" ١و‏ قلاسه نامیدائ 








۲۲۷ 





نار ود عکہ جلٹانکه لُفته شد عمالث مح و رفا مسافرت مفلمو دند وظام 
جار حو : اور 7 شام ر7 و 27 


کے 


قست عمدۂ تچارت و معاملات آ تھا با شھر غُزھ در ساحل محر الرُوم بود . امبّت تجارت ۱ 
شام از این نکڈہ ظاہر است کە در موقع مراجعت کاروان تحجارنی مہ کہ در سنۂ دوٌّم عحرت 


در بدر مورد حَاٰہ مسامان شد ہمہزان سد زار تو ما اموال دائتند کہ در آئوئٹ ملغ 


ھنلگ ۲ 


بی لود 





او بن در مبان اعراب مسئّلهُ اسب اھمیّت عظیمی داشته و دارد, دالمتن اسب 
و قائل واشخاصس فْن میکٰی در مان اتٹھا بود . لسب شنامان عرب تمام 
"ساب اتھا 


طوالف و قبابل و تبر ہاو شاخہ ھای آنرا بتفصیل تمام شرح داد 


وط مکرطد 7.: ٹر چه اسب نامھا کائه بعد از اسلام ترثیب دادم شدہ و مدوآن گشنہ 





اس لکن دذکی سرت ٭شوت یڈ ان ازمحفوظات و روابات سبله سینه بودم و فقط 


در درجات بالا نے سبھا عافد ثار حم اف وام عا مز یٹ حثی سالا مشکوك و تاربك و 
افسانه امیز میشود ۱ 
اعاور کی اسب شذاسان ھمۂ اقوام عرب را بدو شجرۂ 7ئ تقسیم میکلند . عرھای 
جذوبی ) از من وعربھای شما لی و اگرچہ رساندن اسب طوایف اوڈل را بد مقحطان و تفسبرآن 
یا 2 اس 7 د3 
ی۸ قطان ( درتورات اببرۂ سام بن نووح امت سا رامطھ) و اسب قسمت دوّٗم را بہ عدنان۔ 


از احفاد اسمعیل بن ابراہیم نمیثوان حقیقت تارمخی فرض کرد ھا باوجود این شکیئیست 


7 


۴ 
کە این تقسیم اساسا صحیح و عربھای ہمن ( یا قحطانی 1 از ہا شجرہ با یگ شاخة اصلىی 


رو عربھای شمالی ) 7 عدنانی از شجرہ یا شاخڈدیگری شللنلد 


و 


نظر برواباٹ قدیمۂ عربِ عربھای ہمن اعم او ۔حمیربھا و سہا ھا و معیئی ھا وفتبانیھا 
دی ہی 7 سم : 7 ہےے۔ ٥ہ‏ 7 
و حطر مو تھا ۵ لہ قایو یودند و عربیای بدوی ان مملکت لە بە بنو کھلان معرو فمسلنند 
.ٔ۶ 


عرب اصلىی ہودہ آند ) عرب عارید ا وھ است طوایف و اقوام منقرض شدةعاداو نود 





و طسم و جدیس و عملاقی( جم عمالقد ) کہ فقط اسم ٦نُہا‏ درافواء ماندہ ( عرب بائدہ) . 
یىی . ) عدنائی کت عرب مستعریبد بودند یعنی اسلا ازیژ|دعرب نبودند ودرعرب م۔۔تھلث 
شدم آند. و ظامراً اغلب وا یرتا ھا ی حجاز در قرون خبیلی تم از حدود سور یه 


بدا جا مہا 


لکن عر بھا 


لي 


رت ز نو خل 





از اعراب بەن در ادوار قدیمه وازمنة مختافه دستھ ھای مھاجر زیادی !بطرف شمال 








۸ 


1 
ا ڑ2 
1 
۴ 


چبدم و در نقاط مختلفہ سکئی گز دم آند: مانشد مُٹانیھا و اخمبھا و ۔کندہہا و مائند قباہل 


ای کە ضس عید قبل از صسیح در لجا عد رعریستان مرکزی) دردامئۂ کوھھای معروف احا 
و می بر قرار شدہ بود و قباہل نو حالله ازنسل آتھا ھسئند ومائئند قباہل عاملہ وذام 
7 ۶ 
کہ در فلسطین مسنٹڑ شدم بودند وازدک در عمّان قرار کرفنہ و نوخ کاو مار 
7 ۶ 1 ج-ت7ے ۱ 2 5 2 7 د۸ہ 
گزیدند و خرامہ کہ مہا قبل از اسلام در مل ای پیدا مودہ بودلد و قباہل ہُو جرھم 


بر ہھ۔ 


ە ہا پر روابات اسمعیل لسر حطرث ابراھیم در مک با آتھا وصات آردو اوس و عررج 


در مدبنہ و نسیاری از قبایل دیگر عرب در حوا لی مکہ او سور وہ وعراق و غیر.. این 
طوائف ہمگی قبل از ظھور اسلام از یمن ہسمٹت ثعال مھاجرت نمودہ أنذ وأبن مھاجر تھای 
کا ى کہ ظاد اغلبِ در قرن دم مسیحی وبعد از رآن واقع شدھ ا شاید بنز درائر امجطاط 
رولق .ا سہا و خرابہی معمورۂ ممالك عتمڈنۂ آن خطه ہواسطلۂُ انتقال رام نجارٹ بسوی 


دریا و ئخریہان گلی رومیھا در حلة سایق الڈکر آھا ہوقوع آمدہ باشد و نیز ممکشست شکستن 
اك مارب ٤‏ ارعواەمل می آبادی مملکٹت سیا رد درقرن دو 75 سوُم مسیعجی وسیل معروف 


عرم کە در نبجۂ این انہدام اراضی ہمن را فرا کرفت چنالکە روابات عرب ذاکر میکنلد 
12 
دخالأت ٭ھمٔی در ان دھاجر تھا داشتہ باشد ٠‏ علاوہ ان ایٹھا اسلا از عھد قد ہواسطة اقتضای 


طبیعت زمین یمن و آبادی و افزایشں نفوس از گاھی ہگاھی میاجرتپای کلی ہماورای دربا 


حیکستان) 5 بکطر ف ممالاكک شما ی ا و مرن عمسان و شام وص اق و فاسھاہ 
:2 و 0 و سا اق ناو مرا ود2 . 


چنانکہ در فوق م۳ ذکر شد جاری بودم سیق 


عربھای شعا ی ( و باسطلاح معروف اسمعەیلی ) را کاھی عدنانی باسم جڈ اعلای آنہا 


0 یف 


در خسب رواباٹ داسٹانی عرب و قامی ممای با اسیت یه مم 7 عد نان وکا ی نراری 


آسبت به نزاربن ممذہن عدنان مینامند , قبابل نزاری ہم بجندین قسمت ماقم مدقدند کہ دوش مت 


و 7 
مم ویزر کک ہا يه زبیمہ و مقر معروف ھئند, از قبابل مطر کی بن وکنانهہ رود کە 


یں : 7 7 7 ہے : 
در “عت جنوبِ غربی مکەہ و دنر مل ھا ۹ در سال شرفی ان شہر سکنی داقلت 


کی از بطون کشر کنا ہود کہ ابتدا پکی ازطوایف 






رر اس 


ٹوچ 7 ری بقدر از بوٹ و اسب خود را بد 


لے رب نک نانہ مبرسائیدند ۔ مطابق روابات عرب درب رن با بیشز قبل از ولادت حضرت 





۲۹٣ 


رجہ سی 
زسول ٦‏ ىی از افراد ڈبپله فرش موسوم بە قصی بن کلاب کہم ردی لابیق و دابر و مدبیں 
و عاقل و تالغه بود سپ ۲ پیشوای قببأهً قریش شد و این سو دا افناد کہ رباستمکه وخانۂ 





کیہ راک مدارو مرکز زندگی واضائیت مین وف رست آن قدبله بہ۔اورد و یا بقول روابات 
۔ 0 


عرب بان قبیله باز گر دائدل ؟ فریس درنحت ادارۂ قصی بابن مقصود :ایل شدہ و ریاستمگەرا 


:/ : ء 1 9 
از خزاعبھا کە اصلا از عرب بمن بودند گرفتہ و ادارۂ امور کعبه و حج را کە حکم امارت و 


سروری سیاسی و مذھبی مغرب عربستان را داشت بدست کگرفتند .از اہن تاریخ طایفةً فریش 
اشراف عرب حجاز شمردہ شدند و مرکر شور ( بطاحاء) در دسٹ اٴنہا بودہ وبواسطۂ تولیت 


کەبە کە مرکز ممڈس ملی و بلۂُ حجماج عرب بود لفوذ و اعلبار مخصوصی پیدا کردند . 


۸ سے 5 7 یر لے 
7 کبه بتخانة بزرکی بود کہ بٹھای معروف فبابل عرب در أآن فرارداشت 


برپا شدن ابن معبد درشہں مکه بیشر ممکست در ار چاہ معروف‌زمزم 
بودہ باشد و عمدہ سبب قدس این خانہ بواسعلۂ سلگ سباہ معروف ( ال حجرالاسود) بودەامت 


کمبەہ مڈتہا فبل از اسلام وجود داشته و ظاہراً در ابنسای نار سیحی أبن بنا موجود بودہ 


7 
5 


است , نە تلھا قباہل بت پرست بلکە ظاعرأً قبایل اصارای عرب نیز از ھرسوی برای زیارت بمگہ 


میآمدند و نظار برواباٹ ٣٦٣‏ بٹ کہ ظاحراً بتھای ہسیاری از قاہل عرب ہم جزو آ ہا لود 
۲۶۸ 


ذرقیة فرار داقت و درآن میان م ت7 بث بزر اگ کاو اللات و نات و عری معررفھساند 


7 شھر مه بواسعلة وجود ہبہ وحی عمو می قباہل اطراف از حدود بمن 
4۔4 7 
واجد ٹا شال حجاز در ٹی الحبجّہ وہازارہای موی عرض راہ حجتاج کہ 


چنالکہ ذکرشد از اوّل ذیالقعدہ تا آخر محڑم لم یعنی سہ ماء حرام ۲) حوزۂ مگ رامرکز تجارث و 


عبادلات مجارٹی وەراودۂ اجماعی و ادبی قرار میدادند ونیڑ أقامةُ نت در ماهھای دیگ روس در 
٦ئ‏ 


ماہ حر! شقدام ہو د؟ ۲٦‏ اھمٹو وعمرہ یں 


بکە زظاھرأبیمن 







1 آردم بود وابن ح 





- حر 





)١(‏ چون سی جم حضرت رسول وٹ لپڈا م۰ ہ۶ اورا یکٹرن و نہم قبل از آ تحضرت ف رضکرد ۔ 


)٢(‏ چون نظر برویات ُبہ را ابتدا حضذرت ابراہے بنا ػردہ و تولبت آن در دست اولاد اسمەعبل 





روقد 7 ا از بعن بدانجا آعدہ و از دست بئی اسمعیل ۴ فقند و بعد ار مدتی قیلهٗ خزاعہ بار ازمہاجرین 






بعن پر آ جا غلہہ یاقنہ و متولی شەدند لہا چون قربش سب خودرا باولاد اسمعیل میرسانیدند در واقمالط 


خود را بکویہ 32 





داد حق قد اہم موروئی ہقلم دادئد ء : 
(۲) چنالکە اشارہ شد کیسە کردن کسر سال در مان عرب ظاھرا چون دقبق ‏ دودہ نتِجڈ کامل 
و مطلوب یداد زبرا در صورتپکە ما ذیااحخّٗ ابتدا در پائز ہودہ در اوائل ظھور اسلام دربہار می افثاد 


دہ بود ایر حال این دوەوسم اوّل 





و غابد در ابتداء رجپ ہم در موسم تعارت بیاز بودہ و ہندریج بہ بائیل رس 


بہار و ماہ ھی پائبز ک فسل تجارت بودند بومین جہٹ حرام قر ار دادہ شدم پودلد 





ری رونق بازار تجارٹی وعبادات مذهعی درآن شھر میافزود و در واقع ەوسم عمومی زیارٹت 
مک وسیلة خوبی بدست اثر قوف آغان مک میداد کہ املعہای راکے کارو انہای ‏ جارتی 
انہا در تاہستان ازشام و در زھستان از بمر اوردہ بودند در پائیز و بہار در ماہ ھای 


حرام بفروشند, 


7 سے سر 

7 قولیٹ کعبہ کہ حکم شرافت و سروری بزر گی در مگہ داشت نظربر وا پاٹ 
1ا رم" ۶ 

و اندا با فىِلہ من ان طاو ایف عرب بائمدہ ) ممھر ضه 1 ممٰی و قعطانی 


رامہت 7 7 9 
: الاٴسل بود کہ وصلت حضرت ا“فعیل ہا آنہا معروف است , بعد اقبابل 
"خزاعہ کە باز ازمھاچر بن یمن وقحطانی الٴصل بودنں ماك مہہ رسیدہ و در آ مقام کر بدلد 


ہس از چندی ى ا" حر ھمبھا منا مازعہ کر دہ و غالب 0921220 است مگہ و تولیہت مبە رابدست 
آوردند و در دسٹ آن قاہاہ بود ٹا انکہ قصی چٹالکہ ذکر شد بر خزاعه غالب شدہ و قروئں 
را میر تی مس و یز واقم کدخدابان مہ اگردائیں 
۳- 0 7 7 . :- 
فص بن ۔کلاب تشکبلات جدید و منشی در امور یہ او حج ابجاد کردو درواقع 
رباست قریشں و امارت مگە ر اولیت کمبه را یکا در دست خود گرفلەو ھمەرا در بكگ 
مقام و بك شخص نمرکز داد وی کلػّة بطون قریش یا باو نضر را کہ مثفر تی بودند جمآوری 
ہو لے : 72 ۷ ٦‏ 
کردہ و مُحد گر دائید و برای ادارۂ اھمور کشوری و لشکری بمسدوس اچجرای ان ہا و رسوم 
سے : ۱ 
ڈومی و مذھی در جوار کیہ مرکزی باس دار الندوہ بر پا تردہ و کمبە راازنوبناعود 


و چون خود او نظر 7 روا بات منکام طفو لت در حدود شامات از دیاٹ تمن نہعلی ما وعسانبھا 





شت , مشار اليه 


لہ بود ترتدبات اداریا 





و روھییا و عبرانیہا: 

پنج ادارہ با منصب ا جاد کرد مائند رفادت ( بذبرائی حجّاج) وسقابت و حاجبی کے و 
7 7 8 ٦ھ‏ 5 7 

سرداری و غیرہ و نیز مالیانی برفریش وضع رد لہ محمدہ صرف پذبرائی حججاج میشد. 


و 


3:3237 ۱ ٰ۵ ۱ 
بعد از وفات قٌصی شرافٹت و سر وری گجھار پسر او رسید و ریاست کل و ادارڈ امور 
-<×ە6ڈڑ 


بدست بزرک رین آنہا عبد الذار بود, بعد ھا بواسعلۂ نزاعی 1 میان اولاد عبدالدڈار و اولاد 





وہ لیس اولاد 





برادر او عبد مناف ہوجود آعد مناصب سابق الد کر میان ین ہو رہ 
-َ ہا ور ڑپ 


عبد ملاف ھاثِم لود او وقتیہد ائم در شھر عر ٭ از شادرسورلەو فات کر دی مرش ۶مہ المطاب 


لا ا را : : کر ہیں ٠‏ 7 
کوچاٹ بود و در عدایلهہ ) ارب 1 ہزرٹ شد و ابد یلان اعمام خود سکه آمدہ و عاقبت 


:- 2 
رلیس قبیلهُ قریش گر دید . درزعان او ابرعد فرہانفرمای حبشی من مه حلە اورد تا 





۱ 


خان کہ را خراب کند )0( و عبدالمطللب پش او رفنهہ مذا کراتی کرد کہ در آوار اس 


شرحع داقود نہد اٹھتھ/ 


٦ ٠‏ 7 لٰ 
عبدالمطلب دہ پسر داشت کہ بک لی از انپا عبدال پدر حطرت رسول بود , عبد ال در 


حبات عبدالمطلب وفات ترد و حضرت زسول در گحت مراقت عبدالمطلب بزرگ شد , نظر 





بروابات ری در طفولیّت با مصاحبت حجل خود سفری بشام کرد و بعد از وفات چئش نیز کہ 


5 : 8 یں ا ً دا 
در بحت سر پرسی عموي خود ابوطالب زند گی میکنہ راس فایفتزن شرہ و شر ای برای 


تجارت شام مسافرت میکرد. بعدھا در سن* ٢٢‏ سالگی با ممان زن کہ خد ه نام داشت ازدواج 


نمو دہ و چندہن اولاد از او بید ا رد در حدود چھل سالۂ ہی شروع بدعوت مردم بدین جدید 
: ۱ 
و پرستش خدای بکانە ونامرئی باسم رحمن والل نمود و ابن اعلان رسالت را لمثت مینامند . 
۱ دین عرب نک چنا لکه ا ارہ شد اسلاً سثارہ پرسئی و رب الاوع إ درستی 
ذو فان 
وا و لفااھر بت پرسلی بود و بتہای نکی ) 3 بعمطی ازآتھا از شھابہای آسمانی 


امسراب 


بود) و درختی ا ہا شانةُ خدابان آسمانی و ما و آفتاب وستارہ ھا 
و وس و فزح و و غبرہ بود عائند ودک مظہر ماہ و ہزرگنزین خدابان بود(وحثی 
معل ھا ائہبا ھم آثرا رستش مک دند) بل جے دای :وت مک 2 
محلای و سما یپ را رسلش میخرذا و فہ 4 'مفضاقی رر مذه و معبود 7 
شمال عربستان برد و بعل کە از خدابان ملل سامی شال ہود الات ر مات و ال : 
کہ ہرسہ خدای مؤننٹ بودہ و اولی در تمام عرلستان مھروف و معبود بود و وا در 
۲ ۰ ا ٠ ۶ ٠‏ 090-0 

طالف و دوامی خدایٰ مرکا بود وسڑی رقیب ود و اللاٹ ہود و نیز سواع ور عوق رو 
۔.7 سم 


کے : کے سے سح 7 8 
یٹوٹ و نصر و غیرہ کە ابن دو رب الاوع آخری جزو خدابان سبائیبھا نیز بودند , مخصوصا 


۳ :1 ۰ ۰ 
دالٹه و ود رارمزاو وباقی را رھز زہرہ ومرخ و زحل و منازل 





مام را بہزرگزین < 


قمر وآمان وستارٴگان ثابت قرار دادہ بودند , علاوہ برابن خداہان یك خدای بزرگ ونامرئی را 


7 
7 


کہ بالائر از مه دیگ ران ہود باسم الله عملمد بودند و نیز اجرام نہانی دیگری را ہاسم جن 


ا 


سلمادائد وبرحسبِ لعمنی روابات ۷8 وت + رای “٦ ٠‏ ین داشلند این قات کە درواقع 
7 تاریخ این جملہ کہ معروف بعام ال 
در آن بی و ال واقم شدم إتعتیق معلوم نز غالب توار 3 قدما مسلمین ٌ حضرت رادرسال )٢‏ ساطنت 
ای ڈگ میکنند و ظاھرأً یك یا دوسال قبل ار ١‏ بخ وقوع يافته است لکن چرن 












وش وان پمنی ۵۷٥‏ 
٦‏ 








زندہ اودہ وو پس پت او پسرش اگسوم و بعد اد آن پسر دیگرش مسروقحکومت 
۱ 


ابرھه اس ازعودت 





جا اد کی بعد از ان 





بەن دا ٢‏ ارفت و این وائؤہ درسنة جج 





کرد و در زمان این آخری نثون 


بودہ اذا حملةٌ ابرمه کہ ابد مدثی قبل از آن تاریخ بودہ باشد . 














باکم ویش اختلاف دین تمام شبہ جزیرۂ عردستان بود و ثشابہ تام بلک وحدت ملشاء بب 
ادیان سامی قد و معتقدات اقوام بابہل و آسور و فنیقبان و عبرانیسان و غبرہ ھم داشت از 
دو سە قرن پش از اسلام ,واسعلۂ نفوذ ادہان عالیز در اتیج ٹر حاورت با ملل عتملله نا 
حدی نکامل بافنه بود پعنی غربھای بت پرست بواسطة مجاورت با روم و حبثۂ سیحی در 
شاماث و یمن و با اہران وروی در عراق و فحربن ) ساحل خلیج فارس ) و بعدھا در بمن؛ 


و مخالطه با اعراب بہردی مذصب ےحعماں و اما 





۰- 
۱ ۹ کی 
ْ7 مذھب نحراں در سرت و غشانبھا و 





کی 


کندہای مسیحی در ثامات و مھاجرین بھود سا ڈن ہر لقاط مخللفة عربستان ویو نا در 


رن ) مدابله ) وحذوب فرات یعنی قامرو ماواك ۔مبر با ادبان ملل مثمڈن آھنا شلم یو خلدفے 


7 2300 
اہندای حضرت رسول سم پس از یکسال انزواء کە مقدامۂ بعثت و وحی بود 


بملت شروع بدعوت سڑی کگ'ردہ و سە سال در خفا نزدبکان خود را بدین خویش 
کە تر اسنام و عبادث رحمرٴ ) اسم معروف خداوند پیش یہودبھای عردستان ً) و اللہ ) اسم 
خدای نامرٹی نزد اہا لی مگ ) بود دعوت میگرد وچون عقیدۂ رساندن سب عرب عدنانی باسمعیل 
3 
واہراھیم درمیان اھل کہ معروف بودہ اذا حضرت رسول دین‌جدیدرا دہن ابراھیم را راخدای 
ابراھیم واسمعیل خوائدہ وہەربھا چںن اوضیج کرد کہ درواقع دین جدہد خارىی عائند یھودٴیبت 
و اسرائبّت نباوردہ بلک دین قدیم لی را کە محریف شدم بود اعادہ و رواق میدھد وبدعت 
بت پرسنی را کہ بعد پیداٴشدہ و خانە ای را کہ ابراھیم برای خدای خود ساخلہ بلخالہ قرار 
دادہ است از میان بر میدارد یعنی در حقیقت کیش نیاکان قدم و با عظامت عرب را بازمیگر دائد 
سے 
سبرت حضرت رسول ! رم 

حضزرث محمّد کہ مؤ سس دین اسلام است پسر عبداللہ بن عبد الاب بن ہاشم بن 
عبد مناف بن قضّی بن کلاب اسٹ کہ مختصری از اسب و جالات اسلاف و اجداد او در 
صفحات قبل مذاتور شد , از گذارش اجداد و منسوبان او علاوہ پر آپجە گذشت چند فقرہ 


- : 2 یق عم 
نیز کہ خال ی از اھممّت نبست ہلا ذکر مشود: 
عاشم کہ رئیس اولاد عبد مثاف بوداو ماصب سقابت و بذبرائی ماج را داشت 
گر سر زع رت ل6 


مورد حسد برادر زادڈ خود امية بن عبدِ شمس شد و امثہ خواست عقام او را حالز 





لشرط انکه ھ قدام از طرذن ک۸ محکوم شد 


7 7 یی ۹ ۰ 
شود عاقدت کار لمحا و4 و تھاں ۔ ہر 








۰ شت دادہ و دہ سال از مکه خارج شود , اميه حلوم فو از مہا شام رفتو ان 





“۲۳ 


70 


الین عداوتی لود کە میان این دو خانوادہ افتاد وعد ھا نقار دائمی در میانه ماند. ھاٹم 
در جوانی در وی مرد و برادرش ٴمط٘لب جائشین او کردید ے پسر ہائم سکےہ از زنی از 
اھل یئثرب ہود درمدینه بزرگ شدہ و لعدعموی او امت اورا لیگ آورد و به عبدالط٘ظلب 
معروف شد و پس از وفات مطلب رجاست عگه و مناصب پدرش ھاشم باو رسید . وی چاەہ 
زمزم را کہ مہا مفقود الاأئر شدہ بود پیدا کردہ ودر آورد ردر قدون کشی ابرھة حبشی 
بمکگہ نیز اسمٹت شیخ مه باوی مذاکراتی لمود عبد المطّاب دہ پس داشت و کوچکترین 
آ مہا عبداللهہ لود عید الطْلبِ نذر کردہ بود ا دھ پس پیدا کند و بح رشد برسند پکی 
را جلو کمبە قربانی خدابان کند و چون ابن شرط برای او حاصل شد ناچار از وفای 
۔ 
نذر شد و پیش ھبل بت بزرگ رفته ودرآنجا فرعه ہنام اولاد خودکشیدہ ابن فرعہ ہنام عبدالل 
درآمد ولی عبدالمطلب باشارۂ کاھنی قرعہ رادرمیان اولاد خود ودشز لحدبدکرد باز قرعه بەعبدالل 
افثاد وہاز بااضاثٰۂ دشر دبگر تجدید وابن عمل را دہ بار تکرار کرد ناعاقبت فرعہ بە شنز افتاد و 
عبدالسالم مائد عبدالل بازنی موسوم ۰" دخز وھب ازدواج کرد و در ھمان سال اون 
ازدواج حطرت رسول نو ٴآد یافت تاریخ او "لد آنحضرت بتحقیق معلوم نبست وی اکثر روابات 
را در سال ٤٤‏ سلطئت انوشیروان دالمستہ اند کہ مفارن سَنۂُ ٣۷٥‏ مسیحی نمیشود وچون 
اختلاف در عمر آن حضرت میان شصت و شست و سە وشصت و پلج بودہ لھڈا بغان الب 
در میان ۷ یئ ٢|۷۷‏ مصسلحی تو لد یافته است . عبداللہ پفی از اردواج سفری لشام 
کردو در عودت از آمما در مدیلهہ مریض شدہ و وفاث کرد در موقعیکە حضرت رسول 
ہنوز متوٴلد اشدہ با ٹازہ قدم بدنیا ”گذاشنہ بر عاون آھڈززك یز پس از شش سال از 
تو "دش وفات کرد و جش عبد ا مطْالب مَ کە سر پرست او ہود در ہثت سالگی آن 
حطرت وفات لمود. لہذا پرورش ومواظبث ایشان لعہدۂ عموی آآحضرت عبد ماف معروف 
بە ابو طالب موکول قد پدر آلحذرٹث اسیار فقبر اود و چبزی 2 به ہارت اتکذامت . 
طفل ارچمند را پس از نو لد ہدایه دادند و در بادیہ پرورش پافت . در شش سالگی 7 
مادرش ہمدیشهہ رفت وی چون مادرش آنحا ہا در عودت وفات کرد اچە را لمگہ آوردند, 
در نە سالگی وی ابوطالبِ سفری بشام کرد و حطرث رسول را نیز ھمرام برداو دراآن 
7 
ور بضری رفتند . قَشة ملاقات راعبی اصرانی بنام برچیو با چرحبوں و لقب 


بحیرا با وی ہر این سفر در روایات با شرح و سط ذکر شدہ چون ابوطالب فقیر اود 


- 





۳٤ 


حضرث قد باہسی در طفولیّت برای کک زندگی خانوادہ کار بکند و لہذا برای گرمفتتان 

ملمژّلین شبانی ومیوء۔از درختھا جمع فیکرد . بعد ا ابوطالب را درچنگ ہا طائفیا ممراھی 
کرد و ہمجنین در ساب سفرھای آجارتی ابوطالبِ بشام وقنیکه حضرت بسن جوانی رسید 
در خدمت ٹجارئی زنی ببوہ خدیجهە نام داخل شدہ ودر صورتکەه تا آوقت اساربانی شرڑھا و 
پاسبانی قافلہ در سفرها میپرداخٹ حالا خود ہا سرمایۂ خد عیجہ سفرھای آجارتی ظامراً بیمن و 
شام می کرد ودر سی ٦٢‏ سالگی دی جہ کہ ٠٤‏ سال داشت ہآنحضرت تمابل پیدا کردہ ودر 
نلیجه با او ازدواج و شش ا مہ از ز او پیدا کرد وو اس فی نے پاجمالگی آحطرت قریشں 
کہ رااخراں کرھوو آڑتی نا ح ۱ مصالح لازم را ازایكک کدتٹی 0+ رومی کہ 
ساحل دریا افتادہ بدست آوردند و با لپ ار مصری کون سک بود ساخان درو سقف و 


1٦ 


سے 


۱ 7 .ےم : و 
غیرہ را لمیدہ گرفٹ وس از انکە کار بنا پیش رفت در سر لن اشان سنگ پايه پا حجراسود 


اص 


ان ام قردند و ھر قببلہ میخواست افنخار اہن کار اصیب او بشود تا عاقبت بابنطربق صاح 
کردند کہ اوٗلین کہ 


و از عز ور ار محکم او راضی شوند و در این مبان حطرت رسول 


ای 
کە در آثوقت معروف بمحثّد امن بود وارد شثدو رأی ناو ڈمنگن را در بك قمائی 
”گذاشنہ وعریيك از بزرٴگان قبابل بیکعطلرف آن چسبیدند و چون زديك آوردند او خود پک ڑا 
برداشتہ بمحل آن گذاثت و ازان حیث شھرت و اعتباری پیدا کرد.. حور آنحضرت قبل 
۸ کی سم 

از بعأت در بازار گا عکاظ " اغلب اشارہ شدہ است . 

وی آمدوبرای ابلاغ رسالٹ بقوم خودمامور با عبعوث 
شد ( مطابق با سنڈ ٦٦٦‏ مہو . ابنداء حمدیجہ وعلى و ابونکر و بلال حبشی و اہوذر 

١: 5 7 7‏ و 

و علمان بن عفان و عبد ان بن عوف و سعد بن اہی وٴقاس و زبدین حارلہ و چندین نفر 
از مشاہبر اصەعاب در خفا ابعان اوردند 7 از آن بتدرخ دراشر اسلام کوشیدنں و مخصوصا 
ایونکر اعمام ںادی ٹر لشر دعوٹ در خفا عود . شدرجج وی بازمت و محاهدت علّۂ اہمان 


اورندگان زبادشد و قربب چیل نفر با بیز در حوزۂ سڑی مؤمنان در آمدندا 





در اہن اوقات عات مؤمنین برای از و مذاکرات سڑی بود گاھی در کو 





32 





و ای در خانۂ پکی از اصسععاب گرد میآمدند . پس از سە با چہار سال دعوت سڑی چون 


فت حطرث وسول رسالت خودرا اعلان و المکان ساخت 





کم مطلب فاش شدہ وانتدار ہہ 





7 : ۱ 7 
٣ )‏ سس حی 1 و . 5 حجعی ممتلبہ بدین جدید ٹروبدند مخسوصا علاوء ہر بعصٰی از 











ےپ سے 


اشخاص مھ کہ کر شد لسیاری از فقراء مه و غلامان داخل حوزۂ اسلام شدند . این فقرہ 
باعث خصومت و غیظ مردم. مگ با او و بارالئش قتہ ا از دنبال کردند . چون ابوطالب 
عموی آمحزت اورا حمایت میکرد قریشں از نت ابنکە در صورت قتل آحطرت طابفةُ او 
مخومخوامی برخیزند وادر مہ خونریزی شود از صدمۂ جانی زدن بآ محطرٹ جوا خو دداری 
نودہ ولی بابوطالب اصرار و مہدید میکردند کہ اورا از مخالفت با دبن قوم خود ہازدارد. 
ادر زادۂ خود برنداشت و مردم مه د4 آزار وشکنجۂ 


ابوطالے دست از حمایت وپشہدبانی بر 


مساسنی کە حای ندائتند پرداخئند ابن آزار بقدری شدید شد کہ بکسال بعد از اعلام 


0 


بر درمعرل زچر 





علنی رسالت ( ٭ ٦١‏ مسبحی ) حطرت رسول ناچار آن جاعنی را کہ بی 
و ظام بودند اەر عھاجرت داد وفرمود بزمین حبشہ برواد کہ بادشاہ آنجا سنحی وم و سا 
است , لذا فریبس ٠١‏ نفر ازھرد و زن کە مبان آ پا علمان داماد بشیر با دخ احطرت 


7 ا 


و زیر و عبدالڑحمن بن عوف از راہ بندر شعیبه () کە بندری ژدہک جلہ بود ؤَفرنی 
سرخ بمملکت حبدہ رفاند وی یں ازسه اہ چون خبر رسید کہ آھتی عیان کثار قریش 
و مسامان شدہ لعضٔی ے آنان واز لہ علیان باز بمکہ ہر آدتند وی ہکےہ بم نردبك 
شدلد فھمیدلد کہ روابط ال مہہ ہا مسامین باز پسیار بداشدہ و ناچار نہانی بك یك پیش 


شید اک شدذت 27 مخالن دوبارہ جحی 





اثامان و خوبشاوندان خود درعگہ آمدند . طولی 
از 


ز مسامین را مجبور ہمھاجرت حبشہ کرد و ابن بار رومرفنہ قریب صد افر از مردو 





سو موہ 7 7 سے 
زن بالمملاکت بنا بردند و چون در ما امثبّت و راحت بافلند بزرثان مکہ مشوش شدہ 


و مرو بن العاص را ۳ پکی دیگر و مقداری ھدایا سفارت در بار عوش فر سشادھ آسلیم 
مناجربن را خواستار شدند , حضرتث رسول نیز و زادۂ خود عفر بن ابهطالب را بآمجا 
فرستاد تہ اقداماتنی برای جا وگری ازیبدرقفت مقصو د ذافن نمابد و در نتیسد بادشاء حبخه 


از حمایت مھاجربن دست بر ندادت و محخالئین ناکادیاب ہر آعتند(', در این ائثاء مخالقین 


در مه بانواع منتلف حطر رسرل را زجت میدادنہ تا انکے ز۴ آنتحذرث بہاری او 


' وی 


برخاست ومسامان شد و ازاہن راہ اسلام قڑتگرفت و اندی بعد از آن عحربن الضطاب کەەردی 


با قدرت و کفارت و اسٹوار بود اہمان اورد و بایمان او کار اسلام بش از اندازہ استسکام 
ػرفت و از آن تاریخ ہم مسامین جری تر شدہ او در جلو کہ نماز کردندر ہم عزااؤەن آشفنەتر 


7 5 7 یں سے 7 
کردیدہ بر شلّت ععاملہ افزودند و چون دسندان ہر ...اسان مکہه کہ دارای قہ 






)١(‏ بعضی ازاین مہاجر ین تاسنڈ ٦‏ مجرت در حبدہ ماندند ودران 








ہس پاس سہ 


بودند از بد م خونخُواھی عبرسیک و از تَا لتاق ت ھ کہ در حدشه ہودند ہو اسەلۂ 
حابت ۰ حبشسثان 'عاجز ماندند و از طرف دیگر انتشار روز بروز اسلام را در میان 
م*شھربان و قبایل عرب دیدند ازشڈّت غیظ: دور َ‫ آمدہ عھد نامەای بین خود اوشنہ 
و تمام قبایل عھد کردند کہ ہرکونە روابط اجماعی خودرا از بنی ہاشم و بنی مطّلب کە 
خوہشان پشغمبر وحامی او ہودلد و بھیچ نوع مذاکرہ و محاٴجہ و اصرار دسٹت از حمات 
او پر نمیدائنند قطم کنند و ہا افراد آن خانوادہ وصلأت نکردہ وداد و ستد نمایند و ایرلی 
عہدنامہ را پر دبوار کمبہ آویختدد ( در حدود ٦۷‏ مسیحی ) در نقیجۂ اجرای کامل این 
قرار داد عرصە بر اولاد عبد ملاف بقدری تنگ مد کے مه ) مجز ابولھب جم وی پیغمبر 
٠‏ : 7 
کە دشمن او بود) فر اور کری او لسن جرگنتازر شرقی گھز نززن فروازۃہ کہ ابوطالب 
در آ می می لدست نزدیك عمدبگر 7 کن گزیدہ و از ساپر مردم منقطم شدند و بواسعل 
عدم امکان داد وستد ہا مردم فثر و ضزؤرث اما شذّت کرفنہ و اوضاع بفایٹ سخت شد 
حذبکہ حقى مراودۂ باشھر و اطراف آن ہم جز درمامھای حرام مشکل ہود. این اوضاع پیشز 
از دوسال دوام داشت ولی باوجود زحت فوق العادہ کہ میدہدند خاندان عبدمناف از حمایت 
پبغمبر بواسطۂ ‏ مب خانوادًی دست ہر نداشتند . عاقبت بعضی خویغاوندان افراد ابن خانوادہ 
از طوایف دیگر کە فرابت ازطرف مادر ودخز با آ داشتلد ہمخالفت ہا قرارداد برخاستہ 
و در سخ آن کوشیدند و پس از دو با سہ سال از تاریخ حریر آن سخ شد ) در حدود 
۹ سیحی ) اندکی بعد در مالسال خدیجہ زن ہاوفا وحبوب پیغمبر وفات کردوبفاصلۂ 
چند روز موی أو ابوطالب نیز از دنیا رفت و باینجھت حضرت زاید الوصف محزون وماول 
و پیکس شد رو چون از مدایت بافان خالدن از امل مکهہ بکلی نومید شدہ و موقع خود 
او نیز پس از سختیہای ایام فھر و قط لم روابط و بعد از وفات حامی زرگ خود ضعیف 
و ہارباٹ شدہ بود ظاعر ا دہ ر تاموقع ھجرت ہمدبده اقدام بدعوت خوداہل مک نلمود 
7 جح خودرا بە پیدا کردن الاصاری در خارج مصروف داشت و چون ۰ املیّٹی :2 
نداشت پٹھانی باغلام و پسر خوانئدۂ خود زید لطالف رفت تا بلکہ در آ نا بشوانٹ برای 


خود بارانی پیدا گند . طائف شھر باثروت و خرم و معموری است در ٤‏ فرسخی جذوب 


مہہ و کی از ایت ہگامھای خط" نجارتی بمن وسورٴیە ہود . اھل ابن شھر ھے مان عقابد 


7 7 مس 7 
دیئی مگبھارا با کم و بەش اختلاف داش ند و محخسوسا اایە اآمری و منات را پرساشں می 
ےم 


فردند و ال ہ اھل مہہ روا بط تجارئی و قرابلی داشنہ و مکبھا نیز در آ ھا راضی 





۲۷ 


دامتند . اھل طائف رو ظا بزرگان ھا از قببله اآقیف لودند و حطرت زسول از 


آنہا باری طلبید بد‌مختانہ بشڈت و خخشونت رہ کردند و حی تفاضای آخری آنحضرت را 
:حر ابنکەہ افلاً آمدن و را بطائف افشا نکنند نیز ؛پذیرفتہ عاٴ مه رآ پر او شورائیدد . 
این چمع جاہل غوغا نمودہ و ,آنحضرت ھجوم آوردہ وسلگسارش کردند و آنحضرت با زید 


از شہر فرار کردہ ودر خارج شر روح و خسلہ و ناتوان بباغی رسید و پس از آنکه 


ی۸ حال آمدند سڑا بطرف مہہ روان شدند لکن قہل ار ورود بمگہ حطرت رسول درکوہ 


جراء در یك فرسخی ثمال شرقی مہہ پنھانی توٴقف نمودہ پیغام ببعضی از بزرکان مگ 


حاد و حمابت آنہا را خواست و آنہا رد کردند تا عاقبت پکی از آنھا قبول کرد کہ آن 


حطرت را بناہ دھد و حمایت کند و بایبفطریق پیغمبر دو بارء وارد مہہ شد , 


7 +" اس لہ 
حطرت رسول حالا در مہہ در حمابیت حامی جدید خود مم بن عدی نا حمی 


ساکک لشست و ملظ موں حجںٴ الال( کی ۲ سیحی) شد کہ در آلوقت ہا ام لیت 


7 موسم در میان حججاج خارحی از قبابل عرب درئر دءعوت وکمب باران تازہ اقدام ماید. 


شھر ثرب کہ دوٴمین آبادی معتبر حجاز ہود و درقریب ١٦‏ فرسخی 
ارتباط ہا درو 
شمال شرقی مکہ و در ۳٣‏ فرسخی لہع بندر حجاز در ساحل دربای 
اھل ٭ادینہ 


سرخ در ۲٢‏ درجهھ عرض شعا یىی واقعم است از زمصان قدیم موجود 


ہو معمور بودہ و لطامیوس آنرا در پنچ قرن پیش از ھجرت ذکر کردہ است . این شہر در 


وراحه ای واقعشدہ و مرکز محصول زراعثتی است ولھدا مردم آنجا ہر خلاف مگبھا کە فقط 
بنجارت زندئی میکر ٥ند‏ بزراعت وعمل اوردن خرھا و سار محصولات مشغول اودند, آین 
قعله نظر بداستالہای عرب ابتداء ممککن ةومی از عمالقه بوداو حضرت موسی لشکری 
ہں سر آٹھا فرستادہ آٹھا را اہود عود و بنی اسرائیل درچای آنھا مقام کردند . در ازمنۂ 
تاریخی این شھر در دست پیود بود و سکنۂ آن اغلب از ایلقوم !ودند و در آجا حکومت 
دادتند(١)‏ در موقع مھاجرتھای ہمیہا بشمال دو قبلۂ منی آوس و حزرج بھ پٹرب فرود 
آمدہ و در زیر حکومت یہود زندکی کر ازدہ باج از آنہا لودند يَتا ثرب و نہامهہ در 
مغرب آن تابع مرزبان ابرانی بود کە در زارم در بحریبن می نشست و از - نقاطط نیز 


خراج میگرفت کم کم اوس و خزرج پر بژب سط بافته اکژ بھود را از 








)١(‏ ظاھراً در اتیج اڈ جنگ پہای روم ہا فلسطین در قرن اڑل مسیحی بآ ٠‏ 0 حرت کر نے وت 








۸ 





مودنذ و ان پھودبھا بھمجلسان خود در قاط شما ی پثرب مائند خیبر وفدك ملحق شدند 
سم خرن وے 

لکن با وجودان در خحود پثرب و حوا ی ان جماعتی از انہا مالدند مائند ‏ ضیر و قر ؛ظه 

قن تا 

قیقام.. 
بی 1 کا : 

قبایل اوس و خزرج در مدینہ ہا نفوذ نربن مردم اما بودند ولی ہزودی میان بن 

دو قبیلہ خصومت پیدا شدہ و جنگ در گرفٹ و خوبریزی شدیدی در میان آنہا اتفاق 


-- 


اقثاد بعاوریکە رین گاز تاراما دثون ماندہ و از گاھی بگاھی بہعد تن رک رسنگڑا کک وین 


ی 
سو ٦‏ 7 : 2 
کہ در داستا ہای اٴیام العرب معروف ومشرودح است وعصوصا از ٣۸۳‏ م۔بحی نزاعی در 
میان آنہا برخاست کہ تاعجرت حضرت رسول دوام داشت . درابن جنگہا پھود مدہنہ بہعارف 
ہو دند وی عاقیت !سبب وقابعی کە ا''فاق افتاد حبور شدلند نا او مد شدہ و راخزرچبھا 
چلک کنند ) سلۂً ۵٥‏ مسیحی ) و آنہا را مفلوب ساخٹند لکن خزر جبھا باز درشہر 
مستقڑ و دارای نفوذ بودند . ظاھراً ہردو ببله ازطول خسومت وکرژت جلکھا حسته شدەو 
اتوه آمدم بودند و در پی حکمرانی از خارج بودند کہ زمام امور را بدست کرفتہ صاح و 
سکون ہر قرار کند , حضرت رسول از اوڑل نثر دعوت خود در مواسم سعج دن خودرا 
فشائن غ فی مار و ا ور سای ا ےا ا آمحشرٹ محمعی ازقسلۂ 
بر فباد ارضەر ا ہارا دعوث بان دین می وو می دی ارہ موس : سرت ہم معی ارفیے 
خزرج رسید و بآنہا اسلام عرضہ کرد و عفت فر ازآنان اہمان آوردند و بمدیہنہ بر گشتھ 


بدعوت مردم پرداختلد و اظھار امیدواری کردند ژں ابنکه تبعلت وو 






و 


کبنہ و جنگ از میان 2 شدھ و کاڈ اہارا جمع 
مدہنه عم آنٰہا را برای قبول توحید مھبّائر ساختہ بود . درسال بہد کہ ظا مرا مانسال وفات خدیجہ 


و ابوطالب و سفر حصہّرت رسول اطاۂف و ءودئآش از آ ھا و ) روج مسیحی ) دوازدءنفر 
از اھل رب ارز ہر دو قببله اوس :7 خحزرج ٹر ٭وسم ح'ج بمکەہ اُمدلد و ہا محضرت درعيهہ 


0-0-7 ج7 7 003010 - 7 
کا لی و تلکه ایسٹ در میان منی ومگہ انی ملاقات وبیعت کرہند و بہمراھی ہا | محضرت 


قول دادند و ان بدعٹ را بث عقۂ اول ملنامندہ لکن اہن اندازہ کائی ندود و ا 


یل 





محکمنزی ار طرف فہ ہل یرب دادہ شود ۸ | محطرثك را در سخلی و اس 
خود حمایت گنند نا اطسینان کافی برای رفتن بە بژب حاصل شود 
0 


اون کار در موسم حخ ولس تح تین 


سال ػذشنہ آن دوازدہ نفرہا پکی از مسامین ة 








کس" 
ہمنوان داعی و معلم به پرژب پر گند در 


طارف پگسال دعوث اسلام را در ان شھر پثر کودند و نمی کثیر از قباہل عرب منصوصا 





۹ 





اوس و خزرج بدین جدید ثرویدند و باخللاصة اسلام بعک بن‌مَعاذ ار رؤسای اوس درآن 
س قڑت زبادی ہمسامان مبخشید و چون بہار آمد و موسم ح'ج* مه شد ببھانۂ حبٴ درعداد 
حججاج یرب ہفتاد نفر از برگرندگان اوس و خزرج بمگہ آمدند و ہا تمام شرابط کتمان و 
سڑی تگاہداشتن مطلب باز در تُگه عقبہ بک اجنماع سڑی با حضرت رسول کرد و بیعت 
نمودہ عہدی دادیں کە آحضرت و میھاجرین از مسلمین مه را عائند عبال و اولاد خود 
ححات و از آتھا مدافعه کنند ۔ پس حضرت رسول باصحاب خود حک م مہاجرت بە پثرب را 


داد و بی در ہی شدریح در عرض سە ھا اہ ( از ذی الجُہ نا ا آخر ۵كَ0 2 خارج شدہ 


رف ٹگا ٠‏ کی 
ہو خود را یه شرب رسالیدند . 


کنگاشہای سڑی مسامین با قبائل پژب با مه اہنمامانی کہ در کنمان و اخنای آن 





لعمل میاند ظامراً فی نمائد و حخالفین قریش باصطلاح معروف بجربان امور *٭ ہو بردند * 
: 


و لپذا با آنکه در دو سال اخیر حضرت رسول و مسامین در مکہ از دعوت و تندی بر ضدٌ 
مشر کن و خدابان آلہا خود داریی کردہ و اع کون زان گا لی میکردند سختگبری باز 

شروع شد و عراقبت شدہدی برای ی ملع فرار حطرث کردند و رو یا رؤسای آنہا از حممیودی 
دشمن خود ہا قباہل خارجی و امکان ملہ بمکہ ہا استقرار درمدینہ در خظ شاھراء ؟ بھارنی 
آتھا با شام وحشٹث نمودہ و دیگرانرا ترسانیدند رو لھذا در دارالندوہ کک رت مشاورۂ 
آسا ود رد آمدہ و کر این کار رأی زدند و عاقت ہر اہن عقیدہ متفق شدند کە از ھر 
قبیلہ پکی بر خامتہ و متّفقاً بحضرت رسول حمله بردہ او را مکمند ٹا خون او پر عءهدۂ ہم 
قہاہل افتادہ وخانوادۂ عبد مناف از خواخواعی عاجز شوند. حطرت رسول ازابن قرار مطظلم 


شدہ و شیانه علی بن اببملا! ال را در رخلخواب خود دو ار بائیدہ خود با اہوبگر در نہابت خفا 


اپ مک خارج شدند و در غاری نزدیىث مہہ بی ان کن دیدند ایس از آنکه در ظارف سه 





روز 5 حصۂ مه و اطراف را کدنہ و از یافتر ن آتھا مه پوس شدند آنگاء شری با یا 
دلیل بیدا زدھ ری در اواسط رسیم الاو لپ مفارن ماہ ال ہائیز سال 


٣‏ مسبحی یه ہارب ٤‏ از ادن 1 بدینۂ ! اون نامیدم شد ورود فرھود و ھہالسال 





کےا 7 7 7 - 8 
را بمد ھا کر عوقع ٹاسیس تار مجری در زمان عمر سال اول مجرث قرار دادند کە ہدا 


'ڑما ونمام ملل اسلامی است') دراین وقت عمر حطضرت رسول ازینجاہ سال نجاوز 













ناد اؤل سال 0 قرار دائہ سے وزفاز ف آن سال حضرت رسول 
بعنی حضرت در فا ریم الال ھجرت کردند ول ابتدای سال اوّل ھجرت پر 
سال است کہ متارن ١١‏ تموز (دُو*) رومی و ۲٦‏ سرطان لا ما اوّل 
شیسی معەول فەلي لوده استء 








٤ 


ءِ 
اسلام در دورھ فجوم 
از روز ورود حضرت رسول لمدیلہ دورە ای در تار ح اسلام شروع میشود کە ان 
را دورۂ جوم و فوحات و سلطنت اسلامی نوان نامید,. ع۔ امین نا جر مگ بودند بە در 
اسلام بمبالمت و تبلیغ مشفول بودہ و در حال دفاع و مظلوملّت زند کی میکردند وی 
عاقبت چون سلم شد کە مشرکن مگ ہر قدر :2 حقایق و فوائد اسلام را دربابندو 
سسلی و پوچی عقابد رو عادات قدیمۃُ خود را از عبادت سنگ رو سی شی و و 
کردن دخززان و خونریزبہھای وحشیانہ و غیرہ ازروی حقبقت عالفت شوند باز ہواسطۂ مناقم 
کوتہ ران نجارنی وعابدات حجٴ شابل ءعرسثان مگ ازَثغانڈ غر ×× دگان کسب ھا شدہ 
بوددست براخوامند داشت مکریحکم اچبار ناچار مسلمین تغیبر رو بە دادند . تمڈن مسیحی رومی 
7 5 7 
سور بە درشمال وحبشی بمن در جئوب وقبایل کندہ وغشان وحبرہ و حنفاء حجاز کە عربستان, 
۰ :1- 
را ار ہر سوی احاطہ کردہ لود و یڈن زرآشلٹی اہران در عراق و رین و عمان و اخبرا 
در پمن بقدر کافی لصاحہنظران حجاز روشن داشتہ بود کە در قرن عنم مسنحی پرساشن 
نگ و کلوخ و درخٹ و کشٹ و کھٹثار ہمدہیگر و محرومەی ار لظام و حکومٹ مر اقب 
دیکر دوام نمبتوائد داشنه ہاشد لکن مکیہا مثل کوتە نظران عمہۂ ملل عالم امور اقتصادی, 
محدود شخصی و قببلہ اي خود را ہر اقتصاد عەوھی مت و مملکت و داخل شدن در 
جرگۂہ ملل متمڈنۂ دنیا ارجیح میدادند و ریا چون اغلب در درۂ 7 آب و علف۔ 
خود ازملل دیگر دور و از مذاہب دیگر منقطع بودند تەششب دہلی ہومی آنان بح افراط بود . 


اہهل مدشه ر عکم ابن مگيیا چون از قدر با پیود از ھر سوی معاشر بودہ ود 
پىه پر عشی ئن ممییا چوں ار ہدرم با وہ ار ھر سو جک 7 


0 ا 


مباثل خود از پھود و صابنعن و حنفاء و حثی محوس داشتند بعقاید مذاہبے دیگر شنا 
و بدیہدن و شذیدن ارہاب ادیان دیگر و اقوال آنان و گرفتہ بودند و ہدیلچھٹ با وجود 
لت ۹رستی قبابہل عربی آت و عبادت منات و المڑی نعشب آٹھا باندازۂ اھمل مکه اہود فعتا 
مراکز ٹمٹن قدیم مائند لماء و حجحر و الملاء و ماد ین و خاع نبطٰی ھا رم ...000 
و عراق نزدیکز بودند وعلاوہ براینھا تشکیل حکومتی منظم و املمّت مخش و خاتمه دادن, 
مخواخواہی و خوئریزیہا و منازعات ہی پابان خود نیز آنہا را بانتخاب بك رئیس خاری, 
و لنعلت تار یا ینان در زیر لوای او راغب میکرد, 


حزذرت رسول بلافاصله بعد از ورود بمدینه یہ نیم امور داخل پرداخنہ و بعضی از 





اج 


قواعد وسنن شریعت اسلام را اعلان وتاسیس فرمودند پس ازآن لشکرھائی ازمھاچرین ( مسلمبن 
مھاجرازمگہ ) و آ2 مسامین مدینه ) آراستہ بفزوات وفتح اطراف و مل نفوافل تجارتی 
عنشن کین مکه و تا خت و تاز اطراف مک پرداخت . توارح اسلام در دہ سال توٴقف حطرث 
رسول در مدینه یعنی دہ سال اوڑل عجرت ۲۷ غزوہ ) ببعنی جنگی کہ در آن خوٹ پلغمبر 


سردار لشکر بود ) و۸“ -- 7 ) ہمنی اردوٹ یکە سرداری کی از مسامان باطراف فرستادہ 
مدشد ) اہ' سقت/ شرح تعمام این غراف رع ایا اعضی یم و اعطی لْسبة کم ارت 


ہو بسیار مفشل' میشود لھذا بذکر میئمترین آمہا اکلفا میرود 


. در ابندای امر بہود مدہنه وحوالی آن قبل از ھجرت رسول ہمدینه ثسبت 
حوقت بآغطرت و مسامین موافق بودند چە آنحضرت عامدار دین :وحید و دعوت 
سے نخدای پگانہ ودفم شرئ وبتبرستی بود وخصوصاً وقٹیکە میدیدندکہ مردمرا 
به پرستش رحمن ) اس م خدای بہود عریستان ان) دعرت کر دہ و بیت القذّس را قبلۂ خود فرار 
دادہ اس و مسلمِن .2 روز عاشورا را کە دھم نشرین اوُل یہود و مقارن ورود حضرت 
رسول بحوا ی ٭دہئہ ہود مانند خود یہودروزہ میگبرند . پس از ورود پغمبر ہمدیذہ با بہود 
آاجا نیز عہد اتحاد دستدد وی طولی تکشید کہ بہود ماتفت شدند کہ آئن اسلام دن جدبدی 
است غبر از دن آ ہا و آنحضرت مڈعی للخ ادبان سابقۂ تو حیدی نبز ہست و از طرف 
دینگر استقرار و انتظام سلاطنت اسلای در مدیته و |”آحاد قباہل عرب اہنت شامارث وت ڈی 
لوای اسلام اہمیّت مہود را در آن دبار کم واٴ ہا را ضعیف ٹر میساخت ہبدین جہت روابط 
بن مسلمان و آ ما ٹبرہ شد . بہودیہا ہا مذافقین مدینہ ( بعلی مسلمان ظاہری و سست عقیدہ ا 
ہمدست شدم وبنای لمسخر و ابراد ری ہر حضرت رسول گذاشتند و کار اجائی رسید که 
آتحضرت کہ ابشدا بە یہود کال رعایت وبا کە احساسات خوب لشان میداد یکبارہ از آنہا موی 
شدە ورشتۂ موڈٹ را منقطع ساخت فله رااز بیٹ المقڈس بکعبە و روزڑہ را ہماہ رەضان 


کی 


تبدیل داد مرا کز زم بہود در حجاز چنانکہ گفتهہ غد در فد و خیبر و خود مدللهہ 


بود در مدیله آ مہا از وفٹیکه قبایل امن و خزرج آنہا را ازمعمورۂ شہر برون کردہ 
سی 


ہودند در اطراف شھر در محلنی ؛شکل قلعہ ہا ساکن بودند و از الجملہ بنو رد کە 


ج: و - 7٦‏ ا" ۰ 
غالبا زرل بودند در بکطر رف و نک یں درطرف جنوبی و لو قر نہ کے بزر 1 مین طایفٰۂً 


ا ما بود در جنوب شرقی شہر سکنی داشنند . 





٢ 


ر در سال دوم ھجرت غزوۂ بدر زرگک واقع شد . کاروان تار مک از 
جنگ بدر ٠‏ 7 

شام ہر میگدت و حضرت رسول قشونی از مھاجرین و الصار اراسته در 

کی وو 

صدد حملہ بکاروان ۰" . آبوسفیان رئیس قافله مظّلم شدہ خر لمگه فرستاد و مردم 
مه بیاری کاروان شتاب کردند کاروان خود را ازخطر رمانیدہ بسوی مگہ رفت و ی جنگجوبان 
مہہ در بدر کە اہستگامی اژدیاث !ساحل دریا در مغرب مدیلہ بود فرود آقذہ و آمادۂ عل 
ہا مسلمان شدند در چنگی کہ در این قطه با حور خود حضرت رسول وفرع پافت فتج کامل 
لصنب مسلٰمین شد واین جنگ اوٴلین جنگ عمدہ و در وافم مھما رین ھمۂ غ|زوات ود و تح 
در آن قڑژت قلب زیاد بمسلمین مب مید, 


پ3 
تقاعم منازعه در گرفٹت .این جمساعت زمینی نداشلند و اغلب 





بعد از بدر ہا بہودیپای آ 
گے بہودلد (نغمبر ہر آتھا حملہ برد و آتھا در سلگرن ھای خود متحصٗن و عاقبت بعد از محاصرہ 
قسلیم غدند پن آھا را از حجاز اخراج و اموالشان را ضبط و در میان مسامین تقسرم 
نمود . در ماه شال سال سم هجحرثت مگُبھا خونخواھی کمتگان بدر و اشقام از مسلمسین 
انبوھی جع کردہ ورو ہمدیلہ آوردند پیغمبر نیز ہا محاہدین اسلام بیرون رفند رو در شمال 
شہر در دامنۂ کو 7 فرود آمدند ودر جلگی کہ در آن شطہ شد مسامین شکسٹ بافلہجمزہ 
جح وی پبغمبر و مم نوا زرزگان مسامین کمتہ شدم و خود پیغمبر مجروح ” کردید و یمکیھا 
قلح خود را دنبال اکردہ و بمکگہ باز گفئند 

در اوایل سال چھارم هجرت طایفةً بلو تضیر را کھ ور علت ا با فلعة خارحی مدینه 
در جنذوب شھر سکنی دائثند 5 س از محاصرہ و اجبار 2 تسلیم ارز مدیخنہ اخ راج امودہ واموال 
آنہا را مسامین ضبط لمودند و اغلب آتھا بہ خیبر کہ م ک مھ بہود در حجاز بودو پر 
پنچ فرسخی شعال مدینه واقم 22 مھاجرت کردند 

پس ازاینواقعہ می از بنونطضبر بمگہ رفنہ وقریش را جنگ ہا پیغمبر قشویق و حریبك 
کردئد و از آجا پیش قببلۂ بزرگ ورپ عفان کر مشرق خیبر در حدود حجاز ونمد 
آمدء آنہا را نبربوعدۂ کك ور شی و خودشان بجنگ تحریض نمودند و نیز ٹبابہل زیادھ 


از لد و کانہ و ثھامہ و غرم بداسا ملحق شدند و از اح جماع ھمةُ این قباہل کہ معروف 





اب شناد لشکر عظیمی مر ٹب از دہ ہزار شر گرد آمدہ و در شال سلهُ پنجم عجرٹ 





لنک 


کر ۰ +امی : : 7 
ہمدیلہ حملہ آوزدند . پھود باوفر به کہ قوبنزین قبایل بھود مدینہ و عنوز دو آن شھرستٹڑ 
بودند ہا آنہا پار شدند و مذافقبن مدیئه نیز باطئاً کارشکنی نمودہ و محخالفین را آدویق میکردند 
چون مخالفین باطراف مدبنهہ رسیدند حضرت رسول باشارۂ سامان فارسی از اھل اصفھان 
با رامہرمز کە در مدہنه قبل از ھجرت پیغمبر غلام بک بھودی بودہ و دس از ھجرت مسامان 
شدم و در حوزۂ مسامان ان ۴ دندو ود حکم داد خندق )0 در اطراف مدبنهہ کندەو 
سه ہزار قدون سسامین در داخل خندق درحال دفاع اپستادند و محاصرۂ عدبله ہاین تر یب 
قریب بکماہ طول کشید وجز لعضی مبارزہ ھای ٴن بن جنگی بوقوع نیامد ولی عرصہ ہر مسامین 
بسبار :نگ و کار سخت شد معذالك مھاجربن وانصار پافشاری کردہ استوار ایستادند . در 
یں 

ادن بان و بک رف حطرت رسول بتدابیر سیاسم ہی عبان ہودبنو ذربطلہ و احزاںب عرب اختلاف 
انداخته و انھارا ا از ھمدیگر بدگمان کرد و تفرقه در ەیان انار اہ یافت و از طرف دیگر 
لواسطة تصادف وقت با أ واخر زمسثان سرھا و باد ھای سرد تندی ردي داد و محاصرمکنندگان 
در صحرای باز و ہی عاوی تاب اپیاوردہ پراکندہ شدند و ہرطایفہ ووطن خود برگشت و 
مسامین از سختی فوق العادہ کہ از کم تی و سرما پا نہا رری آوردہ ود خلاص شدند 


سر رو 
بعد از مراجعت احزاب پیغمبر بواسطۂٔ خیانتی کە از بزوقر بظہ سرزدہ بود ھمان 


روز اوال۔ بمحل آ تھا کە چنانکہ ذکو شد قلمه ای در خارج شہر و در جنلوب شرفقی مدّهہ 
دائٹند حملە برد و آن ماعت را فرہب بکماہ محاصرہ کرد وعاقبت لشرط واگذار مدات 
حکم در بارۂ آنہا اسعدبنٰ معاذ تسلیم شدالد و سعد حکم بقثل ھمةُ مردان و ضبط اموال و 
آسارٹ عیال و اولاد آھا داد و این حکم اجرا شد. 


در سال ششے ھجرت حطرت ‏ رسول باز بیك عڈہ غزوات و سرایا در اطراف مدہیئەاز 


۲ 
شمال و جنوب اقدام کرد و از آن حملہ بہ فداك کە پکی از قصبات پھود در تعال عددہله بودو 


سط مہ مے 


دومة الحندل کە در زیر حکم بی ٹا امیر عرب نصرألی ۱ زکندیپا ود قشون فرسثاد ' دراواخر 
اسان حضرت رسول با عۂ کئبری از اتبام خود بقصد ادای عمرہ در ما ذی القعدہ از مامہای 


حرام سوی ی کہ رفت و مکبھا 7 وجود آنکە محاربہ در آنماء حرام بود در صدد جاو5 ری برآمدہ 


))( خندقی ظامراً از کم فارسی گندہ امت کہ درافت پھاوی کندك تل٘ظ میشدہ وشاید از راہ زبان 


آرامی إەرلی انتقال یافتہ است . عرب حجاز این تدہیر نکی را شہدہ ونشلبدہ ہإودند ول چون در ایران 


معمول بود سلمان ہانہا اد داد, 








0 


م-۔ 


وپس از مذاکرات و کشمکٹھای:زیاد عاقبت صاحی در حدیییه نزدبيك بمگه ہمڈت دھسال 


30 


میان مسامین ی ال عگة ملعقد شد کە بموجب آن مراودۂ مسامین بمگە در ایام حجٴ جز 
در آن سال اجازہ دادہ شد و در این مصالحه بعضی از قبایل عرب بہ ھممھدی مگبھا ولعنطی 
دیگر در حمایت مسامین شناحته شداد, 
پس از عودت از حدہبيه ہمدینہ در اوابل سال عم ہجرت حطرت رسول بەخیبر 
مرکز س۳ بہود حجاز در ٦٢٢‏ فرسخی مدہنہ حمله برد و پسں از محاصرہ با اھعل آنجامصالمہ 
کرد و ھمبن کاررا نیز با یھود فدلك نمو 
در این سال فوذ و قدرت اسلام ہسیار وسعت کرفت و حضرت رسول نہ تنہا فر با 
از روی نفشۂ منّظمی ہتسخبر با منقاد ساختن ہا اٴقلاً در تحت نفوذ آوردن تمام فطاحات شعالی 
وغربی حجاز تا حدود شام و سواحل درہا کامیاب هد بلکە از طرف مشرق ا بحربلژل 
لفوذ و سلطۂ او امتداد یافت ر ور طرف اردو ماىی کوچ روأنه امو دہ فتح ہا مس اڑا 
میکرد بشرط قبول اطاعت و ہا دادن جزیہ در مورد اھل کتاب ) بہود رو نصاری وزردشتیبان) 
در سال قبل ) یعنی سال ششم ) حطرت رسول نامه حای دعرت باسلام بسلاطین ابران وروم 
و حبشہ ر امرای نغشانی رو والیان بحرین و ہمامہ وعثااٹف و یمن نوشثہ و هرکدام رابا 
پکی از اصحاب فرستادہ بود . درسال ھنتم جواب بی از آٹھا رسید و از اآنجمله خسرو 


پر2 از کہ از ام پیغمبں ملغیّ شدہ بود یہ باذان وا ی ابرانی من نوشٹت کہ کی بمدیہہ 


افر ستد تا آن شخص را کہ ادُعای جدبد لمودہ و چنین نامه ای نشاہنشاہ نوشته پیش خحسرو 
روانە نماید ونظر بروایات آن دو نفر أبرانی ہمدیلہ آمدند وی خبر ققتل خسرو پرویز اھارا 


از خازال کن ماموَر ات خویش متصەرف ساخت )١(‏ در اواخر آنسال حضرت رسول بااتباع 
۹ ا 7 


خود نزدبٹ بمەوسم حج بمگہ رفنہ و عمرہ عمل آوردند و در اہن مسافرت ھەمنلت اسلام 


() بر حسب روابات حضرت از سال شثم هجرٹ در خبال حملہ بعدرد ایران و روم افتادہ 
و در ھمان سال ظاھراً ‏ امہ ای بوا ی رومی شام فرسثادہ اود ک در راہ حامل مراسله معرض غارت شد 
قض نامة إمرو پرویز وحکم درو بہ باڈان در اثر آن امہ واخبار حضرت بقل پرویر و اسلام باذان و 


ایرانبان ن در نیج آن ظاھرا پر از اشلبامات جاربخی است چہ در وفت اوشتہ شدن نام٭ ہەپرویز ان 





بادشاہ کشنہ شدہ بود و بن فوی خعرو پروبز ٹل از وفائش از ظہور مذھی ہت در حجاز (واسعله 
خہر نگار ەای خود اطلام پیدا اک۹ردہ و بوا لی یمن کم فرستادہ بود کە از احوال او تحقبق کردہ بشامنغاء 


خر بدھد و نیز اسلام ایرایان ىن مشکل است کہ قبل از فتح مہ وفوع بافتہ باشد, 




















٤٤ 
دراواہل سال ہشتم کار اسلام بقدری بالاکرت کە توازن میان مگ و مدیلہ بھم خوردہ و‎ 
کم کم ہرھمه معلٰوم شدکە ستارۂ اسلام روباوج اُست زَمَْكَرضا اسلام خالد بن الو لید ہزرگزین‎ 
7 7 ۰١ : 

سردار تاریحی اسلام و عهروبن الماص از مد برین وبا کفارت ترین رجال مہہ قوت و اهت 

مھمّی ہکار مسامین داد, 
درسال هھشتم ھجرت بائزدہ نفر از اتباع حضرت رسول در حدود نوز انف موردحله 
اعراب سرحڈی شام و ظاہراً غُسّانیھا شدم و مفتول شدند و عقارن هھمان اوقات فرستادۂ 
پیغمبر بوا ی و سردار رومی اصری در مملکت ماوراء اردن اسبرو مقٹول اکردید برای انتقام 
این توہین و فثح حدود عربسثان در حمادی الاوی ڈشونی مرگب از سە هزار نر بسرداری 
پسر خواندۂ پیغمبر زبدبن حارلہ :سوی ام فرسنادہ شد وحطرثت رسول فرمان داد که 


در صورت کھته شدن زید سرداری لشکر ہا حعفربن ابی طالب ویس آزاو ٦‏ باعبداللە بن 


رک 
رواحه باشد اہن اردو مح۔دود شام رسیدم و در مو ٦‏ و انٹھای جذوبی ہد مت ہالشکر 


روم روبروو جنگی سیخت در میان آنھا واقم شد . حراین جنگ سرداران لشکر ھمہ کشٹہ 


شدند و خالدہن واید بزحمت زباد بقيّةُ قدون را عقب شاندہ وعودٹت داص, 
مر ہمہ 


در صاح حد یليه قبایل بکر در مایت سکس وقباہل خزاعه درجابٹ مسامبن قرار دادہ 


شدہ لود . در شعبان سنۂُ ھشتم ہمجرت جمعی از قبیلهً بکر ببعضی از خزاعیھا منعژض شدہ وبا 
آھا نو تع ران تو تا ظنا یك تار سان موھد کیہ -ھ امیا کات اك سا 
اق ےج و رو و ای ا ز5 ارام بابک ع مم ون 


و 


ای 


حضرت رسول این فقرہ را لقض عھد شمردہ مم حملہ بمہہ شد و اگر چہ ٹریش مکە 
ملتفت خطر شدہ و ابوسفیان را بشتاب ہرای عذر خواھی و مجدید عید ‏ صالحه ہمدیلہ فرستادند 
۰ 


ا ھا ان کار سودی نبخشید و پس از عودت اروسفیان حضرث رسول ہا لشکری کو ازمسامان 
بدوںن افشای مقصد موا ی مہہ رسید و چون بزرآگان مکە ماثفت شدند کہ کار از کار گذشتہ 
و خود را از ہر اوع مقاہله عاجز دبدند کاب یرون رفتہ و لسلیم شدند و أہمان آوردند 


و بدین طرلقی شہر مه نیز تسلےم شد و حضطرت رسول ہدون هیچ لوع سختگیری و اتقام 


‌ 
جوئی وارد شدہ با مردم آنجا برفق رفتار فرمودند ولی بنہای کمبہ را سرنگون ساخله وت 


پرستی را براندامخت پس از اقامت دو ہلتہ درمگہ خبر رسید کہ قبابہل بزرگ عرب ھوازِن 


گے مو لم 7 3 تم 5 
و آفمیف ردآمدہ و قصد حملہ به پغمبر دارند بیست زار لفر از جنہُجوبان ٹبابل مز 


نار 





ح٦‏ 
در نزدہکی طالٔف اجماع کر لودند . حطرث رسول در شال از ن2 حرکت فرمودہ و 
بمقاباۂ با آتھا روان شد, در حان کہ درّەای اود میان طائف و مگہ درك منزلی مکہە ازجھت 
مشرق جنگ واقع شدو نزدبك بود خالفین غلبہ کنند وی حضرت رسول و علّ بن ابہطالب 
پا فشاری نمودہ وعاثبت جنگ را بفٹثم مسامین خاتمه دادند و غایم بیشماری بدست مسامین 


برای :لیف قلوب آنہا دادہ 


اثاد و حضرت رسول قسعت بزرگ آرا بنازہ مسامانان قریش 
و از آنچا رو بطائف آورد . اھل طائف کہ غالباً از ثقیف بودند در شھر خود کە برخلاف 
بلاد دبگر حجاز قلمہ دبرج و بارو دائٹ متحصُن شدند رو شون اسلام نزدبيك بیکما ہآ تھا 
را محاصرہ کرد, درابن ممحاصرہ بار اوّل اود کہ آلات آنعبار وسنگ انداز کہ رومبھا اسٹعمال 
میکردند از طرفین ہکار رفت . چون محاصرہ طول کدشید رو شھر مستحکم لود حضرت رسول 
با لشکر اسلام برکشت و فتح آنجا را موکول ببعد کرد وت مصقاباتت سا 0٥ات‏ ) سال تھے 
ھجرت () خود مہدم طائف بمدبدہ آمدہ و اسلام قبول کردند و در اہن سال پنغمبراکرم 
کس بعثان فرستاد و از ابرانیان شہرنشین و زردشتی جزبہ و از اعراب اد اطرافشورها 
صدقات جع کرد در پمن ہم اسلام انتشار یافت و چە اقیال ) امرای ہومی) بمن و چه اہرانیان 
آ انجامنقاد شدلدن جزبہ کرفتن ار زردشثیان ) حجوس () بحرین وعثّان و یمن باعثقدریٰ گفنگو 
در میان مسامین شد و بعطی ایثکار را ہا اصول اسلام کہ تسا آنوقٹ ہانہا تعلیم میشد مخالف 
دائسٹتهہ و قد چگونە بلغمیں از جوس حزیہ میکبرد در صورتیکه اھل کتاب فثذط اود و 
اصاری هسئلد بابہن چجہت ابن آہہ نازل شد . 


ص ٥۵ط‏ ز ۶ ١ ٥۶‏ منئ شث رم ہمہ لے صسےہھ۔208 


با اھ الین امنوا علینکحم آنڈسکم لا بض زغم من فل اِفاندیم ا لی اھ 


700 دہ دہ 


موچسکم یشک ہما کنٹم ماوع ٦‏ لعنی ای آنانکہ ایمان اوردەاہد شما بخود پپر دازید 
وقتیکه شما ھدات پافتید ا۱ کسی 72 شود شما زبالی نمبرسد بازگدت ھمةُ شماسوی 
خدااسٹ و او شمارا از آنچە میکردید آگاە خواہد کرد این فشرہ سالفہ ای شد برای 
ایلکه زردثتیہا راز اہھل کتاب شمردند و پا معاملۂ اہل کتاب را با تھا کردند و وفلیکە 
عمربن الخطاب در طریق معامله ہا زردشتبان ابران قدری تردید داشت عبد الرٗحمن بن عوف 
از جای برجستہ و اگفٹت من از پیغمبر خدا شنیدم کە فرمود ہا مو س نبز مان معامله کنید 


7 ہا امل کتاب مل کلید اوح وق فیسث کہ در ار مسامین ۱ وابل اسلام ازسەمأت 


٤ مائدہ) ٭‎ ( ٥ قرآن سورم‎ )١) 








۷ 


نصاری و بہود و حوس موستان ون مورد خصومت بہودند تا دہکران و مخصوصا در جنگھای 
ابران و روم سورۂ روم شاہد آنست کہ تمایل پروم بیشز بودہ است , نمبت به پزران کن صابنّہ 
کہ در قرآن ذکر آتھا 0" اذ اك ) صابئن () و مقصود از آن ہروان مذھب قدریم بابلی و 
سثارہ پرستی بود کھە ظاحرا در آنزمان در عراق سیار ہو دند و شاید دربلاد عربستان نیز جستہ 
وس ہے 

جسته متوٴطن ہو دلد وھم اکدون در عراق ہاسم ممْتسلہ و ماندا ہی ھا ہستند نیز چون مابۂ 
خطری نبودند ابراز خصومت خصوصی دید نمیشود۔ 

تتقال ہم رت کار اسلام ہر تمام جزیرة العرب بالا گرفت ٠‏ فتح مگ و استقامت 
مسامین و مغلوب نشدن قطعی آ سا وذ وقدرت و ابہّت دولت جدید عرہی و دین آنازہ 
را در ع مه طرف مورد نوُجہ نمودہ و آوازۂ فتوحات و اصلاحات حضطرت رسول درھر 
سوی بیجید و مردمان نامی عرب از ھمہ جا برای قبول اسلام میآمدند و قبایل اطراف 
ہیئت ھائی برای دخول در تبعثّت میفرسٹادند و در نتیجہ نواحی عربستان نا حدود دربای 
عثان و خلیج فارس در زبر اقندار حکومت مدیلہ در آمد . 

چیزیکە حالا لازم ہود شکستن لفوذ روم و استرداد ہیمنت و عظمت اسلام در انظار 
اہا لی شمال غربي عرلسثان بود کہ شکست مڑؤ تہ آن‌را ضعبف ساخثتہ بود پس برای اثتقسام 
وفع مؤدہ از رومی ھا حضرت رسول در تابستان آن سال ( ما اه ربیع الال و دیع الا ی6 
لشکری مرگب از سی ہزار مرد و دہ ھزار اسب ا میلو ظا وقنی کہ از تجارسرر یہ 
که ببازار مدہنہ مال اللّجارۂ خود را از روغن و آرد میاوردند شلیدہ شد کہ قبابل عرب در 
حدود شما ی عراستان در الکت غُمانیان کە ثابع روم بودند در جلبہش ھسقلد و خود قیص 
عرقل در حص اُردوی وی ثرتیب میدھد و قصد عرہستان را دارد اردوی اسلام سوی 


جدود ثشام بحرکت آمد حطذرت تا 0ك در حدود شام و قریب ۷ فرسخ دور از مدینےه 
رسیدہ و اھ ی بلاد جنوبی لقاء ) بعنی مغرب فلسطان و نھر اردٰن ا و *٭جنین _اہلہ بندر 
ساحل دریای سرخ ( حالا عثبہ) و بھودیھای اراضی جنوب عقبہ را ہزیر تبعبّت در آورد و 
نیز قشونی برای آسخبر دومة الحندل ( کہ ظاھر أ بواسطة ھکست مؤته از اطاعت خارج 
شداہ بود) فرسشادہ و امیر مسیحی آنجا راکە از کندہ بود کم فنار ساخثٹند و مم درین سال 
حضطرت علی ہا قدونی 7 بلغمبر ہنجد رفته قببلهُ طیٌ را مغلوب و مقھور ساخت . 


در سال دھم عجرت باز دائرہ وذ و سل٘ط اسلام وسعت کرفت و از عر سوی عربستان 





۸ 


ا : : 0 7 2 
ازمن وغشان وعثان وغیرء دستەھا بمدہذہ اُمفند وگاھی مامورپن ازطرف پبغمہر بان ولا بات رفنہ 
امااھرا تبیغ نمودند ومرم مسامان شدند . دراخر اینسال درموقع حج* حضرت رسول حبٴ نمودہ 


بمکہ رفت وابن حج را ححة الوداع نامند ودرین حج بسپاری ازقواعد اسلام را بیان فرمودند۔ 
دو ره خلافت در مد نہ 


حطرث رسول درسال بازدھم هجرٹ وفات پافت وابوبکر پدر زن او جانشین وی گردید, 
دراینوقت ہسیاری از قبابل عرب وسکنۂ اواحی عربستان از یمن و ہمامہ و حطر وت وغیرہ از 
اسلام بر گشلہ مرنڈ شدند لکن خلیفہ بکمك مھاجرین وانصار ) بعنی اوٴلِن مسامین نہ ومدبنله ) 
و ٹا فشاری آنہا عمةُ مرنڈین را دوبارہ. مغلوب ساختہ و باطاعت اورد اہن نکی ا قریب نه 
ما طول گشیسی سر وا سال دوازدھم ہجرثت کە مقارن اول بہار ہود تسلط و قدرت خلیفه 
در شبه جزیرۂ عرلستان سر تاس برقرار شدہ و موثع برداختن بفتوحات خارجی رسیدم بود۔ 
"04+0808 از روزیکه حضرت رسول یس از استفرار حکومت اسلام در مدبلهہ و 
وت فن نوا می مجاور دامنۂ فۃوحات خود را وسعت داد و معلوم شدکہ 
معلمح نظر آن حضرت درنشر اسلام وسخیر ممالكث منحصر و محدود بحجچازنیست بلکە اٴفل سط 
تسلط اسلام ہر تمام عراسنان وبرانداخلن بت پرسقی ومذاعب دبگر درآن قطعه نیز منظوراہعان 
اث واضح ہود کە دیر یا زود سر وکار دوأت جدبد الٹامیں اسلامی با دول مات کة 
حدود ثمال غرہی عربستان را در تحت تبعٹّت خود درآوردہ پا جنوب غربی و سواحلشرقی 
آن را 09ھهھ0." آند یمنی روم و ابران خواہد بود و با ابن دول منازعہ در خواہدگرفت 
وفع مؤتہ و صڑف تبوك بزودی این اندیشہ را محسوس تر گردائید و دلبالهُ این تصادمماحوظ 
در عہد حالدبنان آن حطرت امتداد پافنہ و ہذسبت پەشرفت فتوحات اسلامی و انساطقامرو 
اقندار خلفا تنرابد گرفت, 

۱ وین سیاست دولٰت حد ید اسلامی مع ساخٹن ٹمام ع ربھا و ع2طا عردستان 
دو زیر بك لوا وبك حکومت و بك دن بود و اینکار را اصل الاصول سباست خود آشخیص 
دادہ بودند و حلی درین زماشه بقدری مجاھدت دائنند کہ نصارای عرب من را عمرین ااخطاب 
با وجود صلح و قبول جزیہ لہ کردہ ہودند از عراستان اخراج کرد وگفت وصلّت پیغمبر 
در مرض اخبرش این بود کہ در جزیرة العرب دو دین تباید ہماند 


چنانکه کفتم 'تسخیر تمام نواجی عرب شن و سط پر تمام اعراب مسلمین را اشکالات 





و تصادم با دول خارجی میکشانید زیرا کہ نہ تنا کندہ و عثمان و ہحرین و غیرہ از نواحی 
٦ ۰ 75‏ ےک 7 

داخلهُ عربستان در تمحٹ نفوذ ہا حمابت یا قاط و تصرف فعلی دواتین روم و اہران بود بلکە 

قسمت جنوبی سور بہ و فلسطبن کہ جزو مالکٹ روم بود او قسمت جدوبی عراق ہعنی حوضۂ 


فرات سفلی کہ جزو خالے ایران بود ھردو عرب نشین ر در واقع جزو حقیقی عرلستان بودند 


و لھذا مصادمۂ با این عربہا جنگ باایران و روم را :آگزیر میکرد راست است کہ این نواجی 





از جزیرة الہرب خارج دود وع از حرث نژاد سکنہ و اٴتصال خالك و 
مت زازران جا آن قطمه بیولہ وذ سن ہت نکی باعرب خارج از حدود عربستان 
منتھی ہدر افثادن ہا روم وابران شد عربہای عراق اغلب مسیحی و آندک٘ی بت پرست بودند , 

از قرابن چنان استلنباط میشود کہ دران عھد عربھای حجاز از دودوات زرگ جاور 


شبہ جزیرۂ خود ایران را خطرناکر از روم میشمردند چە اولاّ آوازۂ سط ابران در یمن 


وفنوحات پرویز و استبلای او نشام و عصر و رسیداش بەه پای تخت روم و برائداختن دول عربی 





غشان و حبرہ و کندہ در ام عرلستان حثٔی در مان قبابل بدوی پیچیدم بود. انیاً از 
قدیم او کیو ممالكث مسنقلۂ عربی از حیث وسعت و قدرت ابع ابران با ٹحت فوذ او 
بودند مائشد حیرہ و بعدھا کندہ ایز و ازآن طرف در جنکھای ابران ہا روم غٹّائدیھا که 
تابع روم بودند از میان رفلند . الاّه این ہم در خاطر ھا بودہ ٴە روم و عقدولّہ در حملات 
خود بیمن در سلۂُ ۵( قبل از صسيیح و ماکٹ الباط در سنۂ ۳٣٣٣‏ مسیحی کامیاب اشدہ 
ر گنت خوردلد لکن اہران دور دسٹ ترین نقاط عرلستان را مائند یمن و حضرموت :- 
عثان تصرف کردہ ہود و نیز بطور کی بواسطۂ تجارت عەدۂ عربھا قہل از اسلام با شامات از 
ُکطرف و ایل مھر آمیز مسامین بنصاری بش از مجوس و بھود از طرف دیگر آنہا محیشہ 
71 مھاجرین اسلام را پناہ ہاد و پذہرائی خوب کرد وروم کە از عربھا برای استفادہ ہر ضڈ 
ابران جلب فلرب میمگرد بش از اہران متمابل بردتق 


7 0 : : 7 
از بات ران میل ڈلی وم دردی م نسارای نجران در یمن کە ڈو لواس اھودی 


ت3 





مذھب آتھا راکفت (( اصحاب الاخدود) وطمن پر بچود واخبار ازغلبةُ روم بابران لطور ایل 


بئزدیکی نصاری ہمسامان ر دوری بیود واضخح دیدم میشود مخصوصا چون ابران 





لاف نصاری حمابت میکرد و مسلمان با بیود در عدیلہ و خر و غیرہ در خصومت 
و جدال شید ہودند و حچاز از جتوبِ در زیر تہدید قدون ابرانی درپمن واز مشرق و 


مال شرق مورد لہ و استیلای عربھای تابم آبران منتوالست شود لیذا مسلمین رن و 





ہی سامانی داخلی اہران را -- از پرویز مغلام شردم و در حمله بابیران عجلہ کردند . 


: دراوٴل سال دوازدھم ھجرت ( مقارن اوٗ٘ل بھار) قدون اسلام بسر کردکی 
اھ خالد بن ولید سردار زرگ عرب از یمامہ لشمال در طول ساحلیىی خلیج 
ا فارس ح رک ت کر دو 7 سردار دیگری کە قطیف راکرفتے دود 
ملحق شدم رو به ماٹھی الب شما لی کے فارس و سواحل غربی ظط العرب و فرات پیش رفآن 
آغاز کردند, اون زد و خورد ہا اہران در سرحڈ ابران در قشع موسوم بہ حفیر واقم شد 
کە و درچھاردہ ڈُرسخی مغرب رس خلیج فارس در “ت جوب غربہی موقع بصرہ واقع نود 
در این جلگ سردار ابرانیسان ہرمز نام حام آن ناحیه بود و بواسعلۂ ابلکہ قسمقی از 
افراد قشون ایران ہا زجبیر بھمدبگر بسته شدہ بود این نک جنگ زیر معروف شد 
خالد بن ولید در جنگ آن ہن ) مردامرد (١‏ ہا ہرمز فاتج کردیدہ و هرعز را بکشت و در نتیجە 
فُڈون ابران متفڑق و مغلوب شدند لہذا خالد تا ظط العرب ر موفع بصرہ آاصڑف کردہ و 
پش ناقتقی می مم ہا بکدستہ قشون جلو رفنہ و از فرات گہذشت و دو فلعہ را کە کی ٥‏ 

دست زنی و دیگری فرائر ازآن در دست شوہرش بود پس از حاصرۂ اوٴلی و حملہ ہدوٴمی 
فتح کرد ولی وقلیگە باز پش رفت و بیکی از بہرہای زرگی رسید کہ در آنرمان در میان 


فرات و دجلہ جاری ہود مصادف با قدون ایران شد کہ از پابتخت بسرداری فاِن نام وبکمكگ 
ھرھز وا یف حفبر فرسٹادہ شدم بود و در رسیدن باین نقعله کە یھ مذار موسوم بودخبرشکست 


عرعز را شلیدم و مصٌّم بانتقام شدم بودند مثلی مبخالد ا”طلاع دادم و اسلمداد کرد و خالد 


ی 
لشتاب خود را رسانید و چنگ سخنی در کرت کہ منٹھی لشکست شون ابران و کشتہ 
شدن باغرق جمعی از آنان شد . مسامان یه آہارا دنبال کردند ولي ابرانیان سوار کشی‌ھا 
دم از آپ رد شدند . ابن چلگ مەروف جنگ یی ) باسم ہر مذ ٹور 1 وجنگ مذار ثغد, 


در رسیدن خبر شکسٹ به مدان )0( دوأٰت اہران تشون دبگری از عرہای مطیع 


تشکیل دادھ و ور گ بااردوی اسلام فرستاد, اہن قشون در و ح4 کەہ نزدیٹ اك ملتقای 


رات و دجله است رکز بافتند و خالد یس از کذاشان علّۂ کافی برای حفظ حفبر وسار 





ملکت ابر بران را کہ دو واتم مرگ از دو 





بود کی سلو کیہ درساحل زی داگری اون 





در سال * شرقی دجلە عر ہا مداین مي اک بمعلی شہرھا است ء. 











اراضی فتح شدۂ خود بواجە رائدو نگ ولجه ندز اگرچە سخت بود بفتح مسامین خاه یافت . 

رفتاریکە خالدین ولید ہا عربہای مسیحی در قدون ابران کرد عرجہای عراق را بفط 
آوردہ و طوایف عرب از مشرق و مغرب فرات مجنیش آمدند و از ھرسوی گرد آمدہ در 
وه ہ 7 ۲ 3 
ای کہ در زدیکی فرات و تقر پت در وسط عسافت مان حرہ و عوقع قد اصںرہ واقع 


بودہ اجتماع کردند و قشو ونی مم از مداین بآن نقطه فرستادہ شد خالد از شلیدن خبر این 
فٹونکٹ 


7 از آن عار علوان آمد در الیٛس گا !سار شدیدی در کرفت کە ہردو طرف تاآخرین 


7 بزرگ بعجلہ عقب لشسہت و از فرات ذشنہ خحط رجعت خودرا محک5 مود 


درجہ پا فشاری کردند وی عاقبت باز مسامبن چبرہ شدند و چون خالد ہواسطۂ ہایداری 
فوق العادۂ ابرانبان قسم خوردم بود در صورت فّح ہری از خون آان جاری سازد ام 
اسرارا جع کردہ و قربب سەروز بکفتار آنان مشغول بود تا قسم خودرا انجام دادمبائد 
و آن نہر کە خون ابرانپان آترا رنگین کرد بعدھا نیز بہ نہر خون معروف شد۔ 

بعد ازابن فتوحات خالد بہنر آن دانست کہ قبل از هجوم دمملکت ابران یعنی خمّلة 
مرکری میان فرات و دجله ساحل غربی فرات را تا قاط تما ی آن درحدود شامات خر 
نمودہ و در تحت اقندار مسامین بباورد . ان فقرہ ہم بہ مقصود اصلىی مسامین ػه مخت 


منماد ساختن نواحی عرب نشین بائد نزدیکز وھ وط برای مین خطل رجعٹ خود 


:- 
و قطع نشدن خطٌ الصالش با مدیلہ ضروري بود 

برای این مقصود رو عملکٹ حیرہ کرد در کنار بکی از جوبہای غربی فرات قصبۂ 
آمخیشیا را کہ خا ی و نظبر شھر حبرہ و دارای ثروت زبادی بود خراب و غارت کردہ 
و غنائم حاصله را مبان محاہدین اسلام تسم مود بعد ازآن قدون خودرا در کشتبھائیکہ 
در ان شھر بدستش افتاد سوار کر دەرو ہالای فرات سوی حبرہ حرکت داد, وا ی ابرانی 
حبرہ از فرات گذشتہ خود راعقب کشمید وی خود ال حبرہ مقاومت 20 دند وکار ہمحاصرہ 
رسید عاقبت کشیش ھای اصرانی کہ در دبر ھای خارج از شھر بودند ہمیانحجیگری پر خالەه و 
اسہاب' تسلیم و صاح را فراہم آوردند بمەوجب عھدنامدایکە بسته شد اہل حیرہ در دین 
مسبحی باقی مائدہ و جزیہ قبول کردلكد , 

جنگہای حفیر و ولجە ومذار و ا یی وفتح امغدشیا مہ درماہ صفر سن ٦۷‏ ھجری 
) اقریا ماہ دوُم جہار ) و فلح حیرہ در الاوڑل ھمان سال واقع ت7 


خالد پس از فلح حبرہ آ ھی را مرکر اردوی خود فرار دادم و در انتظار اردوی دبگر 





سج سے 


مسامن کہ لسرداری عیاض بقصد التحاق محخالد و مل بابران از مدینہ حرکت کردہ بودو 

از راہ دومۂة الحندل 2 حکوعمت کندم در شمال ند رو لعراق میرفت بلشست ول ی ابن 

مڈت انتظار را کہ بواسطۂ گرفتاری عیاض ہجنگ دو دو مہ طول کشید خحااد بشسخیر نقاط ' 
مان وغربی حمیرہ در مغرب فرات پرداخت و بتدریج قصبات وبواحی این خيِله را تاحدود 

شام یعنی قاع قلعت آباھ مان فرات ار معراق قام را شرف آرره از اجمله شھر مھ 

- 27 ٥" 

انہار را کہ در پیست فرسخی شمال بابل ہر روی فرات واقع بود با مصالحہ و عین مر راکہ 

در مغرب آن نقطه دور از فرات بود با جنگ متصژف شد و در این تق آخری بواسیلڈ 

شلذّت غیظی کہ از مقاومت عربھای مسیحی در مه جا باو دسٹ دادہ بہود ام مردان ر بسران 

ر1 قتل عام کرد - از آن در ماه ر جب ( ال ہائبز) سفری موق بھ دومد بکمكگ عباس 


و دقع انوہ عربھای مسیحی بکرو غشان و ین ػە از ہر طرف جوم اوردہ بودند کرد و 


ہواسطۂ مل عباط از عغرب و خالد از طرف مشرق کار آنہا ساخثه شد , خالد باز در ماہ 


2 
شعبان بعراق بازکشتہ و دىسالةً شئۂ خود را در فٹح ساحل غربی فرات آػرفت و پس از 


7 
7 7 


جنکھای متوا ی ہر طول فرات و تدمیر قاہل وت کە اساب زحمت او بودند ناملة 
فلوحات را تا شھر فراض در حدود شام در ساحصل فرات و در مشرق تدمر رسالید 


این شھر در تصرف روبھا بود و قشون خالد و قدون روم کہ لشکر ابران و قبابل عرب 
میر نا آٹھا مُحد شدم بودند ماء رمضان را رو بردی ہم در دو طرف رود فرات اشستند عاقبت۔ 
قدون روم ازرودخالہ گذشٹہ و جلگ بزرگ و طولانی واقم شد و رومبھا در اواسط ذی القعدہ 
شکست خوردند و خالد بحیرہ رز ون و لعد 2 رفت و باز بزودی بعراق بر گشت ؛ 

در اوابل سال ۱۷ ھجرت بواسطهُ جنگ سخی کە میان مسلمان و دوات روم در 


حدود شام درحوا ی محر طبر وب و دمشق برہا بود اہوبکر خالد بن ولید را ہا نصف قشون او 
افو امداد اردوی شام کردو ملٹی ہا نصف دیگر در عراق ماند . از آنطرف در کار داخلی 
)) 





اردوئی ہدفع عربہا سوق داد ہمنی 


7 





بی از احساس ابرابان بخط ہی باشد کہ دو نت ای ادار۵'دوات 






و القلاب داخلی و سی سر و سامانی کار سلطنت پر اساس اسثقلال مملکت خود ٭ و اختلافات را 





زمر بر اطاعت پردگرد ہوم پس شہربار مد شداد . این بادشاد آا کو سا جک آراء تین علماء در 


7 


لٹ آخیر سال ٣١‏ رت چاوس کرد بود ا چندی بعد از جلوس إ مدعبان تاج و سلطنت در خراسان و 


مدان وغیرء د کشنکی بادہ ومنکن امت بس از دو سال بملی در اواخ سال ۱١‏ مجر 





ت عوه ہر او کاملا 






صاف شدم راد وشاپد پمین جہت مورخین اسلام ۔ہلاو×ىں او را در ان ٠‏ اخ دائستہ وتمام وقاہم ٥ذ‏ اورۂ 





درفوق ر داز ان را نیز تا جنگ ہُو رپ در عھد اردشیر و شور براز و ہوران رو اررمیدخت د اکر دم ات 





یھ 


یں 7 
گه با عثۂ کی از شون مسلم؛ن 2 ظ سرحثی را در طول حدرد دڈمن عدافعه عللمود 


ساخاو ای تقاط متصڑفی خود را احطار کردہ و مھٹّای جنگ شد و با لشکر کروچك خوداز 





حیرہ حر آٹ مودہ وازفرات گذشٹه در جلو باہل اردو زدکە ٥‏ فرسخ بش با پاشخت 


اہران فاصله ندائٹ . در جنگی کە در اہن دو قططه ہا اردوی دہ ھزار نفری ابران دسر کردگی 





كَ 1 عم بود در قاہستان سال ۱۳ مجرت واقم شد فەون عرب 
فام ون َ۰ قشون ابران راتا دروازۂ مدان دتبال " کر تد 


بعد از این جنگ مٹنی ٤ک‏ خطظ سرحڈی بسیار درازی از مصتِ ثط العرب و حفبر نا 


حدود شام در حجل و قدون 1 در زیر حکم دامت دید کە با فداکاری زہاد فام من او 





عات با علّۂ 7 لسیار مشکل است لہذا از مدینهہ 
خواست و لی جواں نار افثاد و عاقبت حبور شد خود برای استمداد بمدیدە برود اڑھا 
در مان اوقات ابوبکر ببمار شدہ و اندکی بعد وفات یافت : 

آخرین وصلّت خلیفۂ اوال کە پس از دوسال وسد ماء خلافت پر مشغلہ در مادی الاخر 
سن ۱۳ ھجرت درگذشٹت بجائشین خود مر بن الخطلاب این بود کە ھرچه زود تر قشون 
امدادی بخ؛ط" جنگ ابران برساند عمر بلافاسله بعد ازہیمت مسامین با او برای خلافت مر دمرا 
جنگ باابران دعوت مود ولی رس ازابران چنان ہر عریہا مستولی شدہ بود لە صدای 
ا ہابت از کسیلند زیں )١(‏ خلیفه بوعد و وعید و قدویقی و ملامت عاقبت عّدای اسنا 
جم آوری کردہ و در تحٹ فرعان ابوعبید براء انداخت و از طرف دبگر عرببائی را کہ 
بواسطۂ ارتداد بعد از وفات پاغمبر و سلب اعتماد از آہا حق شرکت در جھاد نداشتند بار 
دگر اجازۂ جھاد داد 


7 


مثُنی ناز بس از ہکماء غیت ازعر اق ما زخمحیرہ و و بانتظار ابوعید وقڈون او لشست . 





ابران اندی اننظام کرفنہ و دولت مخیال 








٤ 
دار ناەمی را از خراسان خوائدم عامور جنگ‎ 





داع غرب ار خی عراق افادم نو ار 


شاماند ار حعقانان ( بعنی اشراف ملأ کان ) 


2 





رون 2 _دلد و بزر گان ابران از ھرسوئی بمدد پر 





در عاول سواحل فرات بدفع مسامین قیام نودہ تام خيّلہ عراق طوق اطاعثت عرب را شکستہ 





و برض آنان اقدام کردند دواردو از دو مت محر ات آمد یک یىی لسر داری عابان رو 






ےل 


برای تصرف سر مان شوان ملیٰ قٹون خوٹت را از تام نقاطط 


سے ےم" سم 


جع آوری کر دو حرہ را 2 کودہ رو لعارف مدیله عقب اشسته مللظر انوصید فلا 


پس از نکماہ النظار ابوعدید با لشکر ود رسید او اتدا 1 | شون جابان جئلکف 1 دھ 


اورا شکست داد آنگاء از فرات گذشنه در جوار نگ نا ارھری وی نیز مصاف دادہ و 
اورا ہم مغلوب ساخت ازشلیدن ابن اخہار رسُم لفیظ آمدہ و سپاھی ائبوء با فیلان جلگی 
آرتیب دادہ باسردار نامداری من نام فرستاد . قشون اسلام درمقابل ان لشکر بزرگ ابرانی 
باز عقب لشبئی اختبار کردہ و از فرات کُذشتہ درساحل عغربی آن رودخانه نز دِيكث بابہل صف 
آرائی کر دند . اردوی ابران روبروی اینہا در ساعل شرقی فرود آمد و در میان دوقشون ہلی 
از زورقھا در رری رودخانه داثر بود . ہمن بابوعبید تُکلیف کرد پل را بگذرد واو نیز قبول 
کودہ از پل عبورکرد وادر جنگی کہ در کرفت ە تنہا قسمت ممدۂ قدون عرب وسرداران 
آ سا" دنہ و غرق و پریشان شد بلکەہ خود ابوعبید نیز زیر پای فیل جنگی مالیدہ شد ومثٹی 
ہم محروح گت و بقيّة السیف تمدون ہا عزاران زحت در سای شجاعت و حزم منقی از ہل 
گلشتہ و نا اٴلیس عقب اشمقند . ابن جنگ کہ جنگ پل معروف است فتح مھشی برای ابران 
ہود و ا گر بہمن سردار ابرانی فوراً از پل گذشتہ و عرب را دتبال میکرد ممکن ہود عراق 
را از مسامین آصفيه کو دم و شاید تا مڈّنتی چشم مسامین را چنان مینرسالید که دبگر باسانی 
جرئت تحدید حملہ بیکردند لیکن بروز انقلابی در پاہلخت اورا برآن دائت کە عودت کند 
و فقط قدون او :امرف شفاطی کہ مسامین تُخابہ کردہ بودند واز آنجملە حبرہ مشغول شد . 
وصول خبر شکست و ورود فراویہا بمددیلہ عمر را مططرب لکرد بلک دعوت ومی 
جدندی برای جھاد در ٌ عرلستان منلثر ساخت و از ہر طرف بج ەم آرری ققرن نول 
. از طرف دنگر می کە با اردوی نود در را ) وائم در مغرب اش و در رح 
5> دود بجمع آوری قوای امدادی از ہر طرف پرداخت و متسو ضا از اعراب ساحی 
بادیه لُث زبادی بوی رسید لعاوربکہ پش از رسیدں مدد از مدہنہ خود قوّث کافی برای جلو 


رفان پیدا کرد و درابن اثذاء باو خبر رسید کە یس از انتظام اوضاع در مدا بن فشون‌بزر تی 


پابند, وی با 





از ابران برای دقع مسامین "سر 1 کردہ و در سە دستّهہ کک فیلان جنلگی دا 

- 
قشون خود جلو رفنہ ودر ہو سی َ5 در پہلوی موقعی بود 7 حالا کوفه در آ سجاست ثردبك 
بی پل ازبلھای فرات اردو ذت اہندفمہ درعبور ازہل اعزاز عودفدرن ابران ازہل گنت 


و جنگ سخت و هولنات در کرفت ّک4 بقول ۳ خان اسلام تا ]َء روز سختٹر ازآن جنگی دراسلام 





سم وہ 


بش نبآمدہ بود و 02 کشٹار از طرفبن فوق العادہ بود . عافقت اردوی ابران مغاوب 
و سردار آیشان مقثول گردید . نگ ہویب در رمضان سن ۱۳ ) ماہ دوم پائیز 1 واقم شد, 

پس ازابن جنگ و فتح عظیمی کہ در تیج آن برای عرب حاصل شد فٹوات 
اسلام بسرداری مثلٌی درعرض و طول عراق جاو رفنہ وتمام حَفْلةُ جنوبی وعرای ازمشرق تا 
ساحل دجلہ و از شال نا بعداد ( کە آلوقت فریۂ کوچکی بود - نکر سک لضاف آلا 
درآمدہ و تا دیوارمدان غارت و ےن کردند و ابرانیھا مم جا قشون ساخلورا عق ب کشیدند . 

این اوضاع پا نخت امان و بزرگان لکت را کاملا منوٴجە خطر اساسی یودہ و 
رگ وطن برستی اسانا ری عود اہن دفعه عمه مجنىش 011 بزدذگر درا 2 فتہ و 
قدون عظیمی آزاستند وہلافاصلہ تام خطۂ بن 0 را بات تنصڑف و ھمهُ قصات وشھر ھارا 
ٹا حبرم ساخاری فری گناشاند . صرہم این نواحی باطاعت دوات ال گشتند : اغلب 7 سك 
مسامبن ڈوریدہ آ اڑا حبور بعقب اشدئی کردند بناہر اٹ مثلی در اواخر شا ك سازدھم هطجحرت 
باز از فرات گذشتہ بساحل غربی رفت وباز از عدیشہ بمجلہ مدد خواست . خلیفہ اوضاع را 
لث سلجیدہە و باین نلیجہ رسید کہ تا عداین گر فقه اود ان چکگ وازیز و حملەو قب 
اشینی ھا فایدہ ندارد و ا دولت ابران و پاینخنٹ آن بر پا است منّصل اردوھای تازہ تشکبل و 
روانہ خواهد شد . بناہراین مصّم شد لشکر ا مہہ نمودہ بقلب ابران یعٹی پابشخت سوق 
دھد و برای اہن مقصود حکم داد ھرنفسی کہ قادر مچھاد باشد بسوی عراق سوق شود وقشونی 
کہ در حدود شام بود بیز بآنہا ملحق شوند و در تجۂ ان اقدامات لشکری ٴگران م رکب 


ی6 


از سی ہزار نفر !سپھسالاری سمد ین ابی و قاس دراوایل سال چہاردھمہجرت درح رکتآمد : 


قمل از آنکه سعد بعراأق برسد مثتی از جراحی کہ داشت در ماہ صفمر ھیانسال وفات 


کرد و بقبْة شون باردوی سعد ملحق ققّت لاو ان چندی بارایش لشکر خود و دستہ 

بندی آنہا مشغول ػ؟ردید و بس از پرداختن این کار امس حرکن مجلو دادم و از صحرای 
می ًّٰ 7 

بزرگ قادِسمہ کە در مبان پکی ازکاناطای فرات ( در مشرق) و خندق شاہور در مغرب کہ 


ہاز جری روائ بود ل١‏ دبشت خندق در “عت مغرب ھم کو وسامی بود(٢)‏ 


() ۔ 


در ال خاك جزیرہ و روی فرات وائم بود ساختہ شدہ پود و مقسود از ان بود کہ مبان اعراب صعرای 





واقع بود اردو زد 





دی درعھد ساسانہان در طول حدودغری عراق از 





عرہستان وخاك ایران حائل شود )۲) ے 'قادسیہ درجلوب آاجف ودر پنج قر قرسخی جنوب غربی کوفه واقم وٹ 








ےم سے 





در پہلوی ان نقطه دلی روی محرای قدیم فرات وجود داثت . اردوی بزرػ اہران نیز ک بنا 


بروایات مسامین از عنکتاد تاست وابست ھزارنفر وسیار فیلہای جنگی سے ود اپھسالاری 


رسم بتالنی حرکت کردہ و ہر کنار بابہل از فرات گذشتہ در مقابل لشکر عرب درالسوی 
نہر فرود آمد . دورۂ انتظار رو صف آرائی ملقی طول. کشید وعاقبت در رمضان سال چھاردھم 
عجرت تفوق !ران علق خھر مےہ 'قاتتف وغنک ففل جس دو ملّت در انت پس از 
سه ووز پی در پی ہا خونان کە حر آن ائناء لاک مھشی از قشون شام ہمسامبین رسید 
فتح ہنوز اصیب میچ طرف لشدہ بود لیکن شب ررز سوٴم باز عسامین نابرۂ جنگرا مشتعل 
نمودہ و تا صبح فردا امتداد' دادند . عاقت قلب لشکر اہران شگست باقت , رف ڈاناقد 


و مسامہین فانمح شدند ولی بقدری خحسلہ و نالوان شدہ و کھتہ دادہ بودند کە طاقت دنبال ''ردن 





دشین نداشنند غنیمت ہل کفتی بدست عرب افناد کە در ان مبان لوای عظمت اہران درفش 


کاوبان نیز یو 
سعد چندی قشون خسنۂ خودرا راحت گذادت وپس از أن بدفم دستہ های قمون 


ایران کہ ابنجا و آنجا تجشع کردہ بودند پردامخت و در ان بن مسامان حبرہ را کر آخر 
سال چپاردھم بار سوٌّم آصزٗف گردند و چون قشرن پرا 5ندۂ ابران در برج بابل اکر دآمدہ 


و باز از فرات گذشتہ در خرایه ھای بابل قدیم فرود آمدہ ہو ڈنل سمد بدفع آنان حمله ابرد 


و آنہارا تادجلہ عقب اشائید و خود درباہل مر کر اردوی خودرا ہر افراشتدو از آمجا مشغول 
تصفۂ خئّهُ دورا بعنی بان الڈ٦رین‏ 90 


کین انا چند ماہ بابن کار یعنی تصفیة اطراف صرف شد در اواسط سال نائزدھم 


ابی وٴفاس لسوض مدان ملدور شد, مدابن کە در 


ھعبعرت در استان باجازۂ مر سمد ؛ن 


دو طرف دجلە از راست و چپ بنا شدم بود یعنی سلو گيە در مغفرب و طیسفقون در مشرئفیق 


و 


قریب چہار فرسخ درجلوب بغداد واقع وریاشخت ۔اسانیان بود کہ امروز انا آن در طاق 


7 


کسری در محل طبسفون دبدء میشود . شون اسلام ابتدا ساوکيُە را محاصرہ کردو این 


محاصرہ چندین ماہ امتداد پافت کہ در ظرف آن مڈث عربہا ہاز ضمناً بشمخیر اطراف از 





شمال تا جنوب وباطاعث ان ردن دھافن عراق مشغفول بودند و طلو 1 ي لکش کہ از تکر لٹ 






َ5 قریب چھل فرسۂ جر شمال مدان روی دجله واق ان ٣‏ فارس و از دجلە نا 


بادیة الشّام تمام خاك عراق در تصرف مسامین درآمد در اواخر سال پائزدھ ابرانیھا سلوکہەرا 


و 
ھا ئنی ہا به طیسفون گذشنند و عربپا 


لی عودہ 7 عام اڈوس آن شہں با آنجه دا 









کے پاچ حد 


بلامائم شھر را آصرّف ودند . چند ہفتہ بعد کە نوز تدارلكد زورقہا مُکن لشدہ بود معبری 
در دجلە پیدا کر دند کہ بنا میتوان گاشت و فوراً حکم پورش سصادر شدہ قشون اسلام 
غنا کنان دجلەرا کنشتہ و طبسفون را در ماہ صفر از سنۂ ٦١‏ کہ مفارن اون بھاربود 
سب 7 ط۶" 
باصررف آوردند ,. بزدگرد کہ قبلا زن و بج خودرا با خزانہ و اساس سلطنی بہ حلوان 
۲٢‏ فرسیخ شرقی مدابن فرستادہ ہود خود نیز از مدابن گریجخت 1 غنایم مدابن کہ ہدست 


عربھا افتاد بھرزین شاھد عظمت و روت ھلکفت دولت ابران وود۔ بثایں روایاٹ يك میلیارد 


ونم درم در خزانه ہودہ و ععادل آآرا نیز رسام برای نک قادسّہ گرفتہ یود, ازقسمئی 
کہ بدست اعراب افتاد بہریك از افراد قشدون کہ شعت ہزار نفر ہودند ( ٣٢٢٠١٠١‏ درم) 
قریب دو عزار وبااصد تومان پول حالہه ہاشد رسید غیر از تمس غنائم کہە بمدہله فرستادہ 
میدود . از جواہر آلاٹ و اسباب زربن و سیمبن و ااث پر ازکوھر و طلاکە در آنجا 
بدست آمد نه تٹھا عقل عرہای آبادی تدیدہ بللکە عقول مو ظا شھر آشینان منمدُن 
نیز حبران میشد . وصف این اشیاء افیسہ و فرش بھارستان و عذبر و مشك و کافور وعود 
و غیرہ باحساب وشفصیل در ات اسلام ثبت اس 

بعد از این واقعه ایرانیان درہشت سلسلهُ ّہ ہای شرقی دجلهہ و عرہا در شرق و 
غرب دجله مذتی آرام ہودند ولی درپائیز ایرانیان باز ہر سر کِله جوئی آمدہ واز ھر سوی بدور 
دررودی شاخۂ رود دہالہ 


بادشاءگرد اعنث ڑ قشولی آراستہ لک حلولاء کہ فُلعةُ بسیار محکمی 


در جای قرل رباط الہ بود آمدند سعد لشکری مب ار دوازدہ زار انفر بمقابلۂ 7 اتا فرستاد 
- اس 7 7 

و ابلان در ببرون قلعه فرود آمدہ و فلعه را محاصرہ کردند , بساخاوی فلمہ از حاوات 

1 


مدد مپرسید و اغلب ببرون آمدہ باعربھا دابرانہ جنگ میکردند . سعد قشون از ای بکمث 


قُدون عرب فرسثاد و یس از مشتاد روز حاصرہ در اواخر ال ۹ جنگ ہسیار سخنئی 

میان طرفِن روبداد و بك گرد بادی ہمربھا مك کردہ اہرانیان بریشان گشنند و جلولا: 

تصڑزف تازبان آمد در وصول فراربان بحلوان بزہ کرد 5 اش قِشون بە ری وت و 
فہقام ان سرداران عرب جلو رلٰنه حاوان را ندر بگرفت 

غُدائم جاولاء و حلوان باز بیشمار بود . علاوہ برغنائمی کہ بە سی ملیون درم ران 

کردہ آند اسبھای زہادی بدست قشون عرب افتاد کہ در تقسیم بھر نفری نە اسب رسید . خٌس 


یی 


غنائم ہوسیله فرستادۂ مخصوص بمدینہ فرستادہ شد و ضمناً تقاضای اجازء برای حملہ بایران 





کر و سد 


و آسخیں زایا جرز عمة آارا نمودند . عمر اجازہ نداد و چنان صلاح دائست کە میسان 
ابران و مملکت اسلای از کو ھا سڈی باشد وھچ طرف را امکان حملہ بدیگری نباشد . 
اردوی مسلمین در عراق کە بواسطۂ اہن غدغن خلیفه دسنعان از فظوحات جدہد در داخلۂ 
ابران بىستہ بود ہشسخیر باقی نقاط بن اللھرین قناعت نمود از طرف مشرق رو بقسمت علبای 
دجلہ تاتکربت کہ ٣٣‏ فرسخ ہالائر از مداین بود بالا رفنہ و آن قلعہ را کہ از طرف ساخاوی 
ہونانی و اعراب مسبحی مدافعه میشد کرفنہ ہونانیپا را مقٹول و اعراب را مطیع وس 
خود ماعقة یر یا عمد آھا بموسل لہ بردلد و آن شہر بزودی تسلیم شد, ازطرف مغرب باز 
محانطور در ساحل فرات رو بالا رفه فلمڈھیٹ را کە بر روی فرات در ساحل راست 
آن ہود محاصرہ نەودند و چون ہواسطۂ اسٹیحکام قامۂ تسخیر آن ممکن نبود نصف ‏ شون را 
بالاثر فرسنادہ قرقیسیا را کە در پیوند گاہ ٹھر خابور بفرات بود بحمله گرفتند و کحش 
رسیدن این خبر یت نیز تسلیم شد بدینطریق اعراب تاہم روم در ساحل شال غربی فراث 
و قبابہل عرب تاہع ابران در جنوب غربی فرات, تحت اقیاد در آمدہ و آن اآراشی و قسمت 
جدوبی خفَهُ عبان دو رود خانةً دجلہ و فرات کہ کلدہ باشد و سواحل شطالعرب از طرفن 
تاخلیج فارس و سواحل شرقی دچلہ تا شہ ہای شرقی برای مسلمین عدثی و مہ جا ساخاو 
”گذاشنہ شد الله در ٥ص‏ شطالعرب ہم کہ بندر خوبی بود در تشُرف ایران پس از نگ 
وو 
سخنی در سن چہاردھمکرفنہ شد و فاتم ان نقطہ عليهە حام تھا الو سا را طز 
فلوحات آبندۂ خود در ساحل شطِالعرب و خوزستان نمود. ۱ 
عمر بس از فتح عراق و غام چندی از فترحات خارجی خود داری کردہ و مشغول 
اصفبةً امور داخلی ماك فٹح شدہ و ترتیب ادارۂ آٹھا شد بعنی مبخواست اہتدا ناو 
تصڑف دولت جدید اسلامی را در حوزۂ قلمرو خود از سواحل عدن وحضضص موت ٹا حدود 
ابران و آسیای صغبر استقرار و استحکام کامل دادہ و چنانکہ شرط عقل سیاسی است ملکت 
داری را یں کشور سٹانی مقذُم بدارد . مدبن لحساظ فراربان سکنۂ عراق را اذن عودت و 
اشرف اراطضی خود دادہ ادارۂ اوقاف و خالصه جات دولتی ) مشلمل بر امەلا دولتی ابران 
و جنگلہا و املاك شاعزادگان و اشراف واملادجنگ کفنند گان با مسامین واوقاف آتشکد 
ھ) دا یر نمودہ بمسلمین عربِ عُدغن آکید رد املاكک پخرند . بجای شہر مدابن و 


کوفہ را در نرزدبٹ حبرم و بچاي شھر اہلہ بصرم را در دست شطدالعرب اکر دند, 





اوضاع سرحد شوال شرقی دولت عرب چندی باین حال ماند و جز بھعضی قاخت و 
از ھا در طرف خوزستان اٴتفافات مہہ روسي نداد و در این اوقات مسلمبن محمد قوای 
خود را صرف تسخیر ولابات تما ی سوربہ و قنم فلسطین و مصر و اسکات فتنه ھائی کہ 


بی 
و خالكه اہران قلمه ھا و ا ھائی در حلوان و نقاط دلگر در طول سلسلہ یه ھای سرحدی 


می :. 7 7 7 
در پی در مالك فتح شدہ مخصوصا در تعال سورٴبہ بظہور میرسید میکردند میان عراق 


با ساخلوی کافی دائثر پودو در جنتوب عراق نیز بصرہ مرکز مھٹی ہود کە والی انا سز 
خلیج فارس و سواحل خظاشرت را وس خذاقہ یھر اتارت :پا لیر ابان کا راز 


تھا در اھواز و راعھرمز ہود حاورت داخلند . 


اط : سی پت ار 7 
مك واقعۂ غبر مترقبهہ انبا موجب اشتعال ناہرۂ مصادمات در سرحڈ خوزستان شد, 


علاء حاکم بحرین (الساء حاليِه ) ہساثفۂً :ا جولی ہدون اجازۂ خلیفہ وہر خلاف میل او 
قدونی آراستہ و باکٹتی ہا از خلیج فارس کنشنہ ازراہ خوزستان ہسوی استخر فارس 
ہجوم برد وی ابشدا بلا مائع پیش رفت وی ھممنکہ از ساحل دور افتاد خط رجعتاو 
از طرف ایرانیان بربدہ شد اردوی او از ہر طرف حاصرہ گردبد و پس از جنگ سختی 
فلوب شدہ عقب نشست ٦ٴا‏ راہ او بطرف کت : ٍ ن خبر واة 
مفلوب شدەعقب نشست ا را او بطرف کشتی ھا بسته بود , بمحض رسیدن خبر وافعه 
بعمں لسیار خشمکان شدہ بشتاب لمام حکمی بە علبہ وا ی بصرہ فرستاد کہ بِکمكک علاء برود 
واو ہا ٢٣٢٢۰٠٢‏ نر بعجله خود را بموقم محاصرہ رسانیدم قشون علاء را نجات داد و 
ہہ بصرہ اورد 
ج٥‏ 

اہن جنک اہرانیان را جرات دادہ شروع بناخت و تاز در سرحڈات نمودند. ھرمران 

وا ی اھواز کە ور كت قادسیّه ہم حضطور داشت بساخاوھای سرحڈی عربھا متعژض شدہ 


دقع او شد , وی برای این مقصود در سال 


و حملانی کے و عاقبیت ع4 وا ی بصرہ مصمم 


هفدمے هحرت ارد جم آو 5 از کو وہ خواست و اعرا ۱ کہ 

ہے مر ہر ارھو لی ظم ایی روف و ار 0و مھا کو سی و اص اہی ری یا ھم 

در حوا ی اھواز میم بودلكد سوی خود جلب کرد ورییں از ان تدارك بھرمزان علدردہ 
ر 


اورا از اھواز بیرون کرد و بائسوی رود کارون راند و در مصالحہ ای کہ عقد شد اھواز 


جزو ةلمرو عربھا گردید ۱ 
لیکن در سال للعد ہواسطۂ نزاع سرحدڈی عرەزان باز عام جنگ تراؤں اشت و ان ص تہ 
حم مغلوب شد و عربہا باز پدشرفت کردہ مم حمله بداخلڈ ابران شدند ولی باز خلیفه اجازہ 


نداد و ناچار با ھرمزان ہاز صاح کردہ او را مانع از استقرار در حدود اھواز نشدند, 














طولی نکشیدکہ در سنہ نوزدھم عجرت فرستادگان یزدگرد از مرو در ولابات سرحڈی 
ھردھرا بقیام جنگ تشوبق کودند و آفار حرکت مھمّی مشہود کردید بدہنجھت خاطر خلیفہ 
مشؤشِ شدم و حکم به نچھیز اُردوی بزدکی ازکوفہ و اصرہ صادر کرد و سرداری افو را به 
نعمان داد, این اردو از سرحڈ کنشنہ و ھرعزان را کە لفکر بزرکی دور خود جمع کر 12 دہ بود 
در رامھرمز شکست دادہ و آن نشطہ را تصڑف کرد . ھرمزان بشوشتر عقب لشست و این قلعه 


را ابرایان بشثّت ام مدافعہ کر دند بطوری کہ مامھا فشون مسامن از فتح آن عاجز شدند 





بیورش 7 فته و ھہرمزان را اسبر کردەو بمدینه فرستادند )١(‏ 


ر2 


عاقبت ہا تلفات زباد آلُجا را نہ 





بعد از آن وش راکە شھر بزرگی بود محاصرہ تمودہ و در اق نقعله خیانت جعی از اشراف 
ابران کە ہا اثباع خود بمسامین ملحق شدند قدون عرب را قوت مھشی داد ولی با وجود این 


لظم۔ہ 


فتم شوش بآسان ای مر شد وبس از نحاصرۂ طولانی ہدست دن گنلٹ ون ازآنشھر جندي شاپور 
را با تواہم آن اوت کزدہ و آھنگ حله باصفھان بُودند در ابن حال خلیفه غدغن چندین 
سال خودرا أخ کو دھ و ہمەسامین اجازۂ حمله بقلب ایران بعنی حراسان و فارس داد 
می از قدون عرب کہ ھرمزان را ہمدیدہ پر دند بخایفہ کہ سہب شورش داہمی وی ری 
ولابات فتح شدۂ ایران را از آٹھا ملی رسید ارضاع ایران را درست شرح دادم باو مد لل داشتند 
1 نا پادشاء ابران زندہ و در بك نقطۂ ابران مسلفر است لہ تنہا اہران از مله وکینەخوامی 
دست برنخواہد داشت بلکہ اھا لی ولابات مفتوحہ نیز آرام نخواھند مشست و متصل بتحربكک 
بادشاہ خود برض مسلمین عصیان و طغیان خواھلد مود پس یر پا زود باید بچارۂ بگانہ 


رو 


کا کا فیصل قطمی نزاع باشد اقدام کرد و پادشاء را برائداخت ورنہ اوضاع آن سامان مصثٔی 
نشدہ و انقلابات تسکین نخواعہد پافت ہرمزان نیز این عقیدء را تآبید کر دو عاقیبت چٹانکە 
ذکر شد محر ورا از عقیدۂ سابق خود کہ آلیمہ در آن بات میور ید دست برداشته و 
غُدغُن تجاوز باہران را لہخ کودہ اآجازۂ حله داد 

جنف قاطم برای ہر دو طرف ضروری شدہ بہود عربیسا بواسعلۂ اقلا بات دائمی در 
متصژفات خودو تاخت و تاڑھای سرحڈی لطوریکە ذکر شد خود را از خانمه دادن ہکار ایران 
اگزیر دبدند و دولٹ آبران نیز کە اتداء اصور میکرد عربھا لعراق عرب قناعث کردہ و خاك 
اصلىی ایران را آسودہ و مصون میگذار ند ہواسطۂ جاو رفان عربھا در خوزستان و مخصوصاً قتم 
فان مدمْط رب شدہ کہا دیگ پر بجلوگیری 





ڈوش 3 نا شخت قد لودو قد حلۂُ آیا ۲ 















ر غمدۂ ملین ؛ 








ہج 


ةقطعی از دثەن مسشم کر گردید. از مه ولاباٹ ایران و شا نز رگ د قشون و سرداأ ت7 
آمدہ ودرزیر لوای پادثاھی در دامنة نھاوند بھم پیوستند, 

از ھرسوی خبر اجتماع و فدو ن کئی ا برانبان پی درپی عذرلةه وستار ساو مہ لفگر 
عظیِمی و رت از صد و بنجاە ھزار نفر سیی۔۔ الاری فیروزان آراستہ شدہ و در مدان 7 
زدہ از آتھا سوی حلوان در حرتت سشّیر 1 ول کر ری نشود حوال یَ کوفه خوآہند رسید ۔ 
مسلمین از این اخبار مشؤش شدند و واضح اآشت کٗ یا شکست عرب در سرحڈ موجب شورش 


عراق و شابد از دست رفتن کوفە و اصرہ میشد عمر باز خواست ‏ خود حرکژك کند و در میان 


٠ 3 3‏ 
اصرہ و کوفہ قرار 329 فتہ جنگ را ادارہ عابد ول ی اصحاب مانع شدند لہذا ان بن مفروں 
سابق الذکر از خوزستان احضار شدہ مامور سپہسالاری قدون عرب گردبد. پس از گذائتن 


ساخاوھای فوی در پشت سر خود تشون اسلام در دو شعبہ آز اصرہ و کرفہ پیش رفنند و 
از طرف دیگر بقشون عرب در دوش حکم دادہد سوی استخر حلە ور شدم از ااتحاق قشون 
ابرانی آن سامان باردوی زرگ ابران چاوگیری نماید, 

در حلوان اردوی مسامین آراسته شد و چون شلیدند ایرانیان در نہاوند یعنی صحرادامنہ 
الوند اردو زدہ و سکر ہا رتیب دادہ آند عربہا پیش رفتہ و در ھمان نقطہ رو بروی ایرانیان 
فرود آمدند اردوی عرب بیش از سی زار نر نبود یس از دو روز مصادمات ابرانیسان بہ 
ہت سنکن ہھای خود کشیدہ وااز ڑ2 بەربہا حملہ و دستبرد میکردند عاقبہت عربھا بستوہ 
آمدہم و ہا حبلۂ تظاہر بفرار ابرانیان را نشویق بتعاقب و آفانرا از استحکامات خود دور 
کردند واز یشت سر راہرا و ا استند آنگاہ جنگ اسبار ھولٹا نی در گرفت کە منتھی بغفلبۂ 
عرب و شکسٹ قطعی ابران و باس ایران ازاست داد ممالك شاہنشاہی گر دیدہ و بھچوم ایرانبان 
خاعہ داد بہمین جھت مسامین این فتح رافنم الفتوح نامیدند وی باوجود این جنگہای 
ندافعی نمام نشد و ہر ناحيه از ابران برای حفظ خود از عربھا چنگ کرد و ابن مقاومت 
وزدوخورد سالھا طول کشید۔ 

نی از جنگ نھاوند کہ در سال ۲٢‏ ھجرت وافع شد بزرگان و رعابای عغرب ایرا 
تسلیم شدہ و حزیہ قبول کردند وباز غنایم ھنکئی بدسٹ عربھا افقاد و بافراد فڈون تشسےم 
شد لیکن بزدگرد زندہ بود و دست از مدافعۂ ملکت خود برنمیداشت 
از اہن واقعھ خلیفه فرمان ہجوم بداخاۂ ابران داد وقدون سام بن بتدرغ ولابات 


0 
تا 


غربی ابران مائند عمدان و دطور و ساوەرافتح نمو دند . لعضی از والیان و مرزبانان لواسطۂً 





سے پا اسم 


: عجز از مقاہلۂً با صرب شہر و ولایت خود را بآھا وا گذاشتہ بداخلە فرار کرنند 
و لعضی دیگر تسلیم شدہ عهھد صاح استند, در ری مرزبان آ باڈٹڈوٹفك خود و مدد 
حہامبان از جنگی با عربپا کردہ مغلوب شدقد و پس ٭صالحہ کردند ) سال ٦٢‏ ھجرثت ). 
پس از فنم ری قشون عرب از ھرسوی لفتح بلاد اہران روی آوردند و شض اردو 
از بصرہ و کوفہ عربك بسرداری پکی از بزرگان اسلام در جہات خللفۂ ابران بفتو حات 
پرداخنند و این اردو ھا دائماً لوسبله تکمبل و تعویض پی در پی کاسنہ ھای آھا درعلّۂ 
قوت اصلی لگامداشلہ میشد وہبدین طریبق عتوالیاً ق" وکاشان و اصفھان وفارس وکرمان و مکران 
و سیستان و خراسان تا باےخ و مرو و کابل و کو زگانان و *جذین دیذور و عمدااٹل و 
آذرہامجان ہکی بعد از دیگری بثصزرّف عربھا در آمں. 
بزدکرد در رحيك شدن ددمن از ری باصفہان و از آنجا بکرمااٹ و از آنجا بلح 
ہی در پی عقب اشست پس از آن لمرو بناہ برد و در آنجا از خحاقان ترلكد و فغفور چان )۸( 
استمداد کرد خافان ترلد باو امداد دادم و لشکری فرستاد و چند سال در خفَلهُ مروجنگ 
باعرٹھا با غلبہ و شکست ہای مو فی از طرفین مداومت کرد عاقبت خاقان آرك با قدون 
خود بمملکٹ خویش در ماوراء نہر جبحون برگشت و بزذدگرد نیز ہا او بان ملکت رفت۔ 
پس از چندی کہ در خراسان ٹشورش جدیدی رض عرلھا بریا شد بزدکرل 7 برگدت ول اوضاع 
سلطنت وی فوقالعادہ پر پشان گردیدہ و عاقنٹ چنانکہ معروفست در سلۂ ٣۲٣‏ ھجری در 
آسپاہی در مرو کدتہ قش 
باوجود شکست دوت مرکزی و فرار پادشاء مت ابران بەآسانی تلمیٔت عرب راقبول 
نکر دند وھر ولایت از ولابات ایران پی در پی و چندین بار قیام کردہ وبا عربھا جشگید 
و سالھای دراز اہن شورشہا و مقاومتھا طول کشید اطور بکہ عریہا در خارج از فلمہ مای 
خود کہ قشون وسنگر داھت امن لبودند و جرأت استقرار در ھمالکت و مباالتك مردم 
ندافتند ند شا تعام مورٴخین مثّفقند ہر اینکە در مقابل لشکر پرشور و تازہ نفس وجان 
شار واز خود گذشنہ و بی یروای عرب میچ قومی ببشثرز از مت ابران فقاومت نکرد و 


این مقاومت بحڈی شابان حیرت بود کہ نظار مسامین اما از ہم تقاط منصرف و 





از فتج 1 رام ماندو عرہا؛ 





بسوی آبران ممعلوف داشت چە عر ثان وسوربہ وص پر 











١ 2)‏ فلفور اسطلاح فارسی است ک آبراندہا ہہ پادشاء چہن میدادند ودر رواقم اقی چبئی راتر جا میکر داد 


چه فغفور در اصل ببور امت و ہغم اسم فارسی خدا وبپور پ٭ معنی سر خدا اسٹت . 








سلپ ا ہے 07 
ذو کت آخرق مستقڑ شدہ و بثدریج آٹھا را عرب نشین و عربی زبان کردنذ وی ایران 
در مقاومت خود بقدری پافداری کرد کە نە تھا زان خود را بکلی از دست نداد بلک کش 
زردثتی را ہم در لعضی ولابات بیشز از بکقرن کاملاً و در سایر ولابات در میان قسمت عطلیمی 
از اھا ی تا چندہن قرن نگاء داشت . 

شرح تاریخ مفشّل جنگھای متفژقہ و شورشہا و فاوحات عرب در هربك از نقاط آبران 
داستان سیار مبد۔وطی است کە علاوہ بر آنچە در توارئخ بزرگ مانند طبری و مروج اذھ 
مسعودی و تاریخ الکامل ابن ‌الائیر و نظیر آنہا بت است کنب خاصی ہم برای ان قسمت 
مائند فتوح البلدان بلاذری و واقدی و غیرہ پرداختہ شدہ است , 
ای ان درزیر حکو مت خلفای مد لہ 
ابوبکر و عمر و عثمان و علی را کە بعد از وفات حضرث رسول پکی بعد از دنگری حائز 
مقام خلافت بعنی جانشمنی پیغمبر و سلطئت دلیوی و روحانی مسلمین شدند و هر چھار نفر در 
مدیله مخلافت اشسلند اھل سّت ٭ خلقای راشدین ٤‏ امیدہ آند ابوبکر از سنۂ ۱١‏ ۶ا ۱٢‏ 
ہجری و محر از سن ٣٣‏ ٢ا‏ ۲۳ و عثمان از ۳٣٣ ا٢ ٦٢‏ و حضرت علی بن اببطالب اعبراللؤ منہن 
از اواخر سن ۳٣‏ تا اواخر سن ٤؛‏ خلافت کردند و چون ابن خلفاء از میان صحابۂ پیغمیر 
برای عاٴمۂ مسلمین انتخاب شدہ ہودند و خلافت را ارئثی نکردند و روش آنہا پر وفق اصول 
ای اسلام بود لھذا آنہا را راشدین امیدہ و دورۂ خلافت آلہا را دورۂ شور و حرارت 
اہمان و سلطدت تقوی و عدالت و کشاب و سلّت شمردہ آئد, 
ایونکر در جع آوری و اگاهداری ملکت و دہن جدید ہا صدافت و ہایداری کار مھ٘ٹی 
٠‏ 


7 7 س لے‎ 8 ٣ُ 
اژدو مرنڈبن را مغلوب و عرإستان را مصفٰی ساخلہ بفتح شام و عرای پرداخت و عمر باقدرت‎ 


و مقانت و استقامت و سط فوق العادہ ای دنالۂ فنوحات را گرفتہ مغلکت را در مغرب ومشرق 
!سط دادہ و انتظامات عمدہ برقرار کرد علمان شعیف الأفس و سھل القبول بود و مصرضا 
خو بشاوندان خود را درکار مای دواتی مقثم حاشنہ و طرفگیری از آنھا میکرد, ررَانَعلة سوء 
ث او قبایل عرب با 1-0:۵ئ) خصومت و حمد پیدا کردند و کار بالقلاب و شورش دید 


شا 





و عاقبت خود عثمان در دست باغیان کشتہ شد 
بعد از وفات مر شورش عمومی در ابران بریا شد و دوبارہ نین کی و جنگہا لازم 
ہودنا از نو ػسللط عرب را در آنجا برقرار تماید رشھرھا و فلمه ھای ا 


باون 


ان بیورش یا بەلسلم 











باز فتیم و در مقابل مبلفی مھ مصالحہ شدہ و غالباً امبر یا ەرزبان ہومی در منصب خود 
کذاشنہ میشد غصوصاً دامنۂ فتوحات در مشرق ابران وسعٹ یافت نبشااور و مرو و سرخس 
و خوارزم و بلخ و طخارستان فتح غد . کرمان و سیستان باز شوربدلد و باز بزبر اطاعت آوردہ 
شدند . رات وکابل و غزنه نیز بنتصژڑف مسلمان آمد ٹا چنانچە گفٹه شد در سال ہشم خلافت 
عثمان بزدگی ہت عل اہرانان صیف اد 

امتبازاتی کہ برای قبول کنندگان اسلام در مم۔الكث مفلوحه مرعی لود بقدری دثر ہا 
ہود کە صرف نظر از آھا وقبول ھمث مالنفای می بودن برای عرکی اس و و و 
صاحبان ایمان راسخ در دین قدیم دبگران یر بازود آؤ 2٦‏ قا نبود بطمم بہرہ مندی 
از حشوق مسلمِن و کسب عژت و ثروت:و ثر فی اغلب داخل دین غالبین میشدند و وا 
بعد از فورت پادشاء و زوال سلطنت ان کار بیشز رواح داشت , ہا اینھمهہ پس از آلکے عثۂ 
زبادی از ابرانیان بندریج مسلمان شدند و اشراف انٹھا دستۂ مناز و بی در میان مسلمین غبر 
عرب تشکیل کردند باز مقام آتھ ا ہت بعرب پست ہود و امتیازات عرب را تو السلند بدست 
بیاورند مگر آنکە خود را ببکی از بزرگان عرب ہا ہك قبیلةً عربی بسلہ و از موا ی آتھا ندوند, 

در خلال اہن اوضاع 5 م انقسام و اختلافی در میان لان در غاز پاشیدہ شدن ہود 
از یکطلرف قبابل عرب ساخلو ہا مھاجر در عرای بامثیاز و مم و نفوذ قریش حسد بردہ 
و بنای شکایت گذاشنند و بواسعلۂ ابنکہ اغلب حکومتہا و عناصب بقرشبھا دادم میثد 
اعراب لهیظ آمدہ نمیتوانستند راضی شوند کہ در صورئیکە فدا کاری آنھا ممالك وسیعە را 
برای اسلام مسر کردہ آ تھا بر خلاف اصول ٭ساوات اسلا می از قریش عقب لمائند و اہن 
کدورت در کک وفہ و بصرء ہر روز شڈت ٭یگرفت و مرکزی برای نا راضی ہا در آن خمًاء 
لشکیل میشد و واضحست کہ کینۂ باطنی خود اھالي آن مللکٹ نیز باہن آآقش دامن میزدچہ 
ابران حکومت عرب را باین آسانبھا لمدڈوانسث ھنم و برخود ھموار کند برخلاف سوربەو 
فاسعلین کە ھمانطور کہ زودٹر لمکین کردند بعد ما ھم مطیع و مشھور و منظم ماندہ ھ2 
در زیر دسٹ وا لی ہا اقندار و ہا ندہیر خود معاویہ مرکزی برای قدرت عرب و قر یش وی امیّہ 
شداند پسں عراف کانون فتنہ واشلاب ومرکز ناراضبھا وشام مر کزڑھوا خواھان خلافت عان 
کردید و مصر ہمحال عراق را داشت . از طرف دیگر ضڈیت مان بی عاشم و بنی امله بواسعلۂ 
انتقال خلافت بعمان کہ شیخ بنی امیّہ ود و حرومی حضرت علی کہ چشم و چراغ بنی ہاشم 


بود از خلافت بزرگان صحابه را ناز بدودسته ملقسم کرد واتقاقاً ٹر اہن اختلاف نیزشامیھا 





طرفدار امو ھا و عراقیہا و مخماو س اھمل کوفہ و ھواخواء ھاشمبان شدند. 

اك چنالکه ذکر شد در دست شورشیان اعراں کہ مخالف افوذ و املباز ثریش بودند 
درسلۂ ۳٣‏ ہجرت مقتول وحطرت امبرالمومنین علی بن ابیطالب بخلافت انتخاب شد هوا خواعان 
ثثتان ٢‏ غظرت را یفر کناجران علمان میم کردہ وابه خومخواھی برخاستند و ابتدا عایشه زن 
پنغمبرو دختراہوبکر با طلحہ وزببراز بزرکانصحابەلشکری بزرگ تشکیل ودرحوالي بصرہہا خلیفۂ 
حدید یکن کن ومغلوب شدند وبعد معاویه از بنی امچّه وخویشاوندان عثمان و وا ی ام شامات 


7 


باقشون سوریہ در صفیںن ہا حضرت علی و قدون او از کوفہ و بصرہ وش سا سیت 


وعاقت ولٹیکە غلیة لشکر علی نردكذ لود معاریه و مشارر او عمروین الماصس بحیل۸ خعواستار 


حکمت شدند او حضرث علی برغم میل وعقبدۂ خود از طرف اتباع خویش مجبور بقبہول 
حکمٹت و نعیان حکم اس حکم معاویہ حکم عل را فریب دادہ اورا وادار مخلم علی نمودہ 
و خود معاویه را مخلافت امت کر واز آوقت دو خعلافٹ بکی در کوفہ و دنگری دردذەشق 
برپا شد تہ اولی عراق و ابران و خراسان و مہہ و مدہنہ و یمن و مصر را در تصڑف 
داشثت و دوّمی شامات را بعد ہا معاویہ مصر را نیز گرفت . در این بین جمعی از مساءانان 
کە او از اتباع حضرت على لودند پر او باغی شدہ و او را بواسطلہ قبول حکمثّت اوبیخ 
نمودہ و دارای این عقیدہ شدند که حکومت مختس* 


ا 


2 


خداست و خلرفه لازم نست فقط ھیئنی 





مان مسامین باید برطبق احکام خدا امور را ادار پک ان جمع باسم خوارجمعروف 


شدند و عقیدۂ اتھا نا حکی در ا ناف عراقی و مصر شیوع بافته سروان زیاد پیدا کردند ۔ 


5 


عاقبت چھار ھزار نفر از انان اجماع و برحضرت علی خروج آەردند او در نہروان در مال 
مدابن صف آرائی نعودند و خلیفہ ہا قشولنی کہ بقصد شام حرکمت میکرد بر اتا مہ بردہ 


یی ئگ 


اکن مان 


آنائرا قاع و قمع نەود لیکن عقیدۂ خارجبان بکلی قلع نشدہ و در عالی اسلامی پر 


سە آفر از خارجیان در سال )٤‏ ھجرت عمقسم شدند کە علی و معاوید و عمروبن عاص 
را بقثل رسائیدہ و لعقیدۂ خود نزاع را از بین مس اہین بردارند پکی از ا تھا در مقعود خود 


کامیاب شدہ حضرت اھبر را بقثل رسائید و اندو شر دیڈر بمقصود پرسیدند معاویه مجرورح 





شداو عرد وبٹ مرو سی نرسید وس از وفات حضرت امیر مردم بر بسرش امام حسن بیعت 
اج 7 ین 5 : ٠‏ ً8 3 
کردند ولیي وی بواسطۂ عدم اعماد بر اتباع خود بس از چند ماہ خلافت در سنہ ١١٤‏ عجرث 


استعفا کردہ و معاؤیہ خلیفۂ مسلّم و بلامنازع شد درعھد خلافت حضرت عل باز شورشی در 


فارس و کرمان ہو وع آمد و این ولابات از اختلافات داخلی مسامین و شورش خارجیسان 








عرب در ابران استفادہ امودہ وا ي عرب را ہبرون ات و از اطاعت عرب خارج لن 
برای اسکات این شورش و جلوکری از وسعت دایرۂ آن زیاد حاکم بصرہ کہ مردکافی ہود 
فرستادہ شد وی بشدببر و وعد و وعید و القای نفاقی میان امرای ابیران ہنسکین شورشکامباب 


لہ و خود وا ی فارس شد و استخر راھمرکز حکومت خویش فرار داد 


خعلافت نی امہ 
معاویة اہن اہی سفبان چنانک ارئش معاومست یسر ابوسفیان رئیس خانوادۂ بئی املہ 
بود کہ پکی از شیوخ درحة اول مگ قہل از فتح آن شھر بودہ و از مخالن بزرگ حضرثت 
رسول ہشمار مبرفت پس از اسلام ابوسفیان و ازدواج دخ او با حضرث رسول خوداہوسفیان 
و:شوائشن بزبد و معاویہ جزو صحابہ شدہ وباز در جرگۂٗ رووقگان ٹرش ق ام وف و 
جنگھای مسامین در شامات ابوبکر ہر دو پسر ابوسفیان را بان حدود فرستاد و از آن تار خ 
اہن دو ہرادر از سرداران لشکر اسلام در "٠‏ ہودہ و در فلوحات در آن خلہ خدمانی 
نمودلد چٹانکە معاویه بپروٹت و صور را در سال چہاردھم ھجرت فتح کرد و در جنگھا مەجا 
فی ا ذاقك 
درسال ہجدھم هجرت چون ابوعبیدہ و بزید بن ابی سفیان کہ ہردو سرداران بزرگ 
. قدون شام بودند از طاعون مردند عمر بن الاطظاب معاویه را ؛سپھسالاري اردوی شامات و 
حکومت آن دلکت ہن اعت از ان تاریخ ٹا قثل ہمان در سلهُ ٥‏ ھجری وی رای با 
اقتدار شامات ماند و از این تاریح تا استعفای امام حسن از خلافت امیر و حکمران منفل 
شام و لات غُربی ممالث اسلای بودہ ویپں ازکنارہگری آن حضرت تاوفات خود معاویه 
کە قریب بیست سال بود وی خلیفٰة سم دی منازع کل قامرو اسلام بود درا ٹابستان سڈ 
۸ ہجری معاوبہ عمرو بن العاص را با الشکری او استخلاص مصر از دسٹ حطرت امیر ۱ 
کود او وی آن علکٹ را فتج کردہ ٹا آخر عمر خود حرسنه )٤‏ ہجری وا ی مصر ماند ۔ 
معاوبہ ہواسطۂً تدبیر و سیاست فوق المادۂ خود و جلب ھمدستھای مدٴبر وکافی وشجاع 
و عاقل عائند عمرو بن العاص و مغیرة بن شعبہ کہ حا کم قوفہ بود و زباد بن ابی سفیان وا ی 
بصرہ و ولا بات مفتوحۂ ابران پیش رفت عظیمی در مغرب و مشرق ممالك اسلامی مود مخصوصاً 
زباد بن ابی سفیان راکہە بە زیاد بن اببە معروف بود پکی از آیادی عمدۂ معاویه در ملکتداری 


میتوان شمرد و حکومت کوفە نیز بعد از وفات مفبرہ ضمیمۂ مشاغل وی شد وتاوفات خود 


در سلۂ ٦٣٥‏ ہجری نظم و لق قامرو جکومت او سرمشق سام ولابات ہود۔ 

در مت خلافت معاوبه قدرت خلافت در تزاید و در داخله امن و انتظام مستقٌ بود 
و در عاورای حدود فەوحات دوام داشت وجز انقلا بات خوارج و شورش شیعیان علی درنقاط 
محختلفه مخووضا در عراق واقعڈ مہی در داخل روی نداد و ابن انقلابات ہم بزودی و 
آسانی اسکات شد الك مفتوحہ در مشرق و مغرب مخصوص ابران پی درپی قیام میکردند و 
قُڈون عرب آنارا انا فتح عودہ منقاد میساختند از آن حمله عرات در سنۂ ١١‏ ٹورید 
وا پس از جنگ سخت دوپبار. تسخیر شد ھمچنان کابل در سن 7ت از محاصرہ انا 


فنح شد غزنہ و بلغخ و قندھار نبزھمین داستان را داعت در سلۂ ٢‏ پسر زیاد سابق الڈ کر از 


جبحون گذشتہ مخارا را فن کرد و لس عمان خلءفة سوم ہ رکا حم کردہ انرمد و سی رقند 
را اصڑف نود ازطرف جنوب ہم تا ساحل رود سندرا مسامین بحبطۂ حکمرانی خود اوردند 


در افر یا نوز مالك شوالی در مغرب مصر مرگ ماشور بدند و اس ازجنکھای زہاد وطولانی 


تسخبر کامل آنہا میشر شد ومسامین شہر قیروان را در جلوب ونس درسنۂ ۵٥‏ بنا نہادہ 
مرکز فوای ساخلوی خود و مدافعہ ہر ض بررھا کرداد . درطرف شہال ضربی عم اشک این 
ہممالك ارملستان و روم شرق تجدید شد و قشون مسامین درسنۂ ١٤‏ فشون رویرا شکست 
فاحشی داد و از خشکی و دریا حملہ بقسطلطیلیه شروع شد , در سن ٤٠٥‏ ہجری اردری 


ہز رم 


ی رای فتج امن شہر کہ پاخت دوات ہہزائنس (روم شرق ا وقلعة ذرگ اصرالّت بود 


گیل شد و اگرچە ابن قعون دچار ناخوشبھای و بی اذوفگی شدہ و خحیلی بزحمعت افتاد ول ی 
معاویه ڈوای امدادی بسرداری پسرش ؛پزید فرستاد و عاقبت در زحيك قسطلطبلیٰه بیادہ شدند 
و جنگ در گرفت . مسامین حبل تلفات دادند و با بر روابات محجاٹ آن پابتخت ازافتادن 
بدست عربہا بیشز مرھون اختراعی بود کہ ہو ناننہا کردہ و آلّعی از دور بدٹمن میانداختند 
با وجود این عربہا دست از حملات ہر نداشنہ و ھرسال اردوئی برای فت آن شھر میفرستادند 
تا در سنهۂ ٢٣٥‏ بکی از جزابر حوا ی قسطنطیلیہ را کرفتہ و عفت سال در دست دائتند و در 
!می ازین جنگھا مسلمانان بقدری اشہر قسطنطیئیّہ تزدث شدند کہ اہوا "یوب از صحابۂ بیغمبر 
در ہای دہوار آن شھر مقثول شد و حالا فبر او در اسلامبول موجودِ است . 
۰ معْاویه در بہار سنهُ ٦‏ ھہری درھفثاد وپنج سالگی درگذشت چندینسال 
اریہ ان 
قبل ‌ارزوفات خود بتدابدری ازمسامین شام وعراق وحساز برای رش ید 


معاو یہ 
لمت ٍ فقیلهہ ا ۱ ۸ کز ) وھ ا 
مب وذرو هو ورا درسلنه ٤٦‏ ھجری واسچدٹث : دانیدمیود 





سم سے 


نید وسں از جلوس بمخلافت کہ حالا حر واقع سلطنت ارئی شدم بود در صدد پر آمد 


کە از فذرگان اسلام کە طرف تو جه نفذوس کل“ مسامین بودند و درعصر معاویه زبربار دنعت 


7 
7 


بیزبد رفنہ بواد ویەت بگیرد این اشخاص عبدللڑحمن پسر اہوبکر و عبداللہ پسر حر وعبدال 
پمر زبیر و عبد الله ہمر علّاس عموي ببغمبر واز عمہ مھمتز حسین بن علیٌ بن ابیطالپ بود کہ عمہ 
در حجاز سأکن بودند . عبداللہ بن عمر و عبد ال بن عِاس را بوعد ووعید محبور ب بیعت کردند. 
عبد اللہ بن زہیں و حسین بن علی قبول ببعت اکردہ واز مدہنہ بمگہ ولاہ بردند ۔ عبدالل بن زیر 
اگرچه در باطن طمع خلافت داشت حرظاھر بواسعلۂ وجود امام حسان کەہ تلم دافت اظھار 
تواضع بان حضرت مبکرد . اہا ی توفه مایل مخلافت حضرت حسین بودند و لھذا نام ھای زیادی 
ہآنحضرت نوشتہ او را بکوفہ دعوث کردند کہ با او بیعت نمابند آن حضرت سر موی خود 
مسلم 2 مان شہر فرستاد وخود نیز برسبیدن خبر بپذرائی خوب از مسلم باعیال واولاد خود 
وی عراق حرکت کرد لکن درین ائنا یزبد کان پسر زیاد سابق ال ٹر راکە حاتم ا 
بود وا ی کوفہ مود و وی بدان شھر رفتہ کار را ہدست کرفت ومسام راکٹٹ ٠‏ قہل ازرسیدن 
امام حسان بحوا ی کوفە فوحي از سپاہ اہن زبہاد جلو اورا کرونہ و اورا مائم از عودت بمگہ 
شدہ مجحبور نمودند راہ را بر گردائیدہ بطرف مال غربی برود و عاقبت در کنار پکی از 
مہرہای فرات در موقعي کہ کربلا نام داشت ہا انباع و اولاد خود فرود آمد . 

در ان لقطه قشونی کە ازطرف ابن زباد از کوفہ بسرداری عمر پسر سعد بن اہی وٴقاس 
فام عراق وت از چہار ھزارنفر ) بر حسب توارخخ معثیر ا فرستادہ شدہ بود رسیدم وجلو 
آن حضرت را گرفند تکلیف رفتن پیش ابن زیاد کرد و چون آن حطرت قبول نفرھود کون 
دشون در دھم محورم س۵ ١‏ ھجری ) اواخر نام اق پائیز “٠‏ ا5ثور ۰ مسیحی ) 
بان حضرت و انباع معدود او مله بردہ ھمە را شھید کردند. 

واقعڈ کربلا کہە با تفصیلات ھوللاك خود در ابران بقدر کافی معروفست ام مسامورنں 
دنیا را بہیجان آوردہ و این فقرہ ہا خطا ھای دبگر بزبد عائشد قتل عامو تاراج مدینەو محاصرہ 
ا انداختن بمکگه ر سرزائدن کمبە ارکان خلافت 7 املہ را متزازل ساخہ و ماشاء 
شورٹھای پی در پی مسامان شد۔ 

عبدالل بن زیر در مگہ عام خالفت برافراشتهہ و مخلافت شناخلہ شد و در موقعی کهہ 
قدون زید مکہ را محاصرہ کردہ بود بزید در شام درگذشت ( سنۂ )٦٤٦‏ چون بس ارہد 


5 ا ً ا : 
شخص لابقی خلافت بی املهہ را در دست نگرفت و معاوبه پسر پزید علیل و ضعیف بودو 





: کی ہے تب می 5 ٠‏ 2 
پس از سه ماہ خلافت درئٌذشت کار عودالل لن زیر نالا کرفت ودر سلهٌٔ ٦٤‏ حجاز وعراق 
و مصر وقسمتی از سوریە ہاو ببعت کردہ خلافت او را یذیرفتند, مروان ن ا جک م از بنی املّہ 


کہ جانشین معاوبۂ انی شد ہا وفا داران خود ہر طرفداران ابن زہبر حله بردہ و آنہارا مفلوب 
ساخته و سوریە را مصثی یود ان از ان بغصر دست پافت و ةشُونی برای آسخبر عراق و قشون 
دیگری رای کسرفتن مدیله فرستاد لکن این اردوی آخری شکست بافت : مروان دز سنہ 
٥‏ مرد و پسرش عبمدالملك را جانشین خود تمود و در سوریہ و عصر باو ببعت کردند, 
ازاین تار سہ قوم در عالم اسلامی باہم در نزاعم بودند ابن زیر در مگه و عبد الملك 
در دمشق و تھا درعراقی و خراسان خارجبھا کہ از خود داری بکماک حطرت امیر و 
امام حسان پشیمان شدہ بودند ابتدا بعبدال بن زببر ماحق شدند و مخُونخواھی حسین بن علی 
اقدام کر دند لکن باز ہا عمداللہ بنای پا گذاشتہ اصرہ را چندین بار زونہ و باز لی 


حم 


کردند و پس از شکست از مصمپ ان 7 در اہران پراکندہ شدہ علم مخالفت برافرائتند 
از يك طرف غوغای خارجبھا در ابران و از طرف دبگر خصومت و اختلاف شدبدی کەمبان 
قبایل عرب ۔عنی وعدنانی در ھمه جا و غص صا در اہران درگرفت و مت حنگ و خو/ریزمای 
زباد شد در فتوحات اسلام در مشرق وجب وففه غد . در این ٭وقع کہ نزاع خلافت بان 
عبدالل بن زببر و عبد الملك بن مروان عداومت داشت ابران در دست خارجبھا اود و دالماً 
باسامی کونا کون مشۂفول تخریب !ودند و از فوت معاویه در سنۂُ ٦٦‏ تاسال ۷۹ غالبا ملکت 
اہران و وطا گرماات و فارس در دسٹ آان اود درلیں بزرک آتھا نام لن ازرقی کہ 
ہام او خوارج ازارقه خواندہ شدند و بعد از او قطری بن فجاعہ و بعد ھا شبیب بن بزید 
شیبانی خلافت اءویاں را خطر وافت مھمٴٰی شدہ !ودند جبرفت کرمان مرکز اردوی کَ ود 
کہ مرکتِ از ایرانیان وعرب نودند ولی بعد ھا میان اہن دو قوم مخالفت افتاد وخوارج عرب 
بطبرستان رفند و خوارج اپرانی در جبرفت اسردار خود عبد ک0 ماندند )١(‏ در این نت 
شخصی اسم مختار کە پسر ابوعبید انی معروف لود و ابثتدایا عبدال بن زیر ھمراء إوداز 
وی بربدہ ہدام تبعیّت از محمد بن ا حلفلہ پسر حضرت علی (ع) در کوفہ عام خومحخواعی 
امام حین را برافرائت وشھر کوفہ را از دست عامل ان زبیر گرفتہ تصرف نمود و بندرخح 
عراق و قسمق از ابران و عرلستان را نیز در حت حک م خود آوردہ واز اوابہل سن شمت 


شش 2 واخر سنہ شصت و ھہفت در دست داشت وی قاتلین امام حسان را که از مہ 





, و دارای اسم فطری امبرال ژمنین بدسٹ آمدہ است‎ ۷٢ سے نقرہ باخط اق و عربی ازسال‎ )١( 








سے اس 


شر وعمربن سعدو عبدالل بن زیاد لوەند قتل رساقود ولی لعد در جنگ ہا مصعب ان زیر 
مغلوب و مقتول شد اغلبِ اتباع مختار ابرانبان بودند و مخصوساً از ہت هزار نفر قڈون 
او کە پس از تەٹه دن ری تسلیم شدہ و بحم مصحب ام لقتل رسیدند فقط حفتصد آفراز 
نزاد عرب بود مخصوصاً سرداران قدون عبدالملك کہ برای مذا کرہ پیش اہراہیم بن‌الاشر 
سبھالار مخنسار رفلند شکابت نمودند کہ از وقتی کہ لمقڈمۂ لشکر او رسیدند ٢ا‏ زمائیکەه 
پس از عبور از صفوف قدون پاش او آمدئد بك کلمه عربی شنیدند و گند چو نه کا این 
جمع در مقابل قشون ہرگزبدۂ عرب شام توانی عقاومت کرد ابراہیم جواب داد کە اگرمن 
جز مورچگا ان نمی یافتم باز ہا شامیان 0ت کچا ماندہ ہا این چم کە اولاد مباء و اشرف 
و مرزبانان ابرائند مختار بنابر توارئخ ابرانیان را تراقی دادہ و ۔عناصب عمدہ گماشت وعربہا 
را ازکار دور میکرد, از اوایل تاریخ اسلام ار در واقع از ابتدای انتشار اسلام درایران ابرانیان 
مسلمان تاہل شدبدی بنشیٔم یعنی ہوا خواہی حضرت علىی و.اولاد او و خصومت بادسنہ های 
مخالف اپشان و حتّی ہا سہ خلیفۂ اوْلي نشان۔ دادند عمر بن الطّاب کە فائم ابران بود 
بدست یك ایرا لی کشنہ شد سلمان فارسی از خواص اتباع حذرت علی شمردہ میشد أمامحسین 
داماد بزدگرد آخرین پادشاء ساسانی و اولاد آنحضرت از نسل بادشاھان ابران تلقی مشدند 
شثّت تعشب بنی امہ بعرب او آرجیح عرب برمسلمین غیر عرب ہرھواخواہی ایران نسبت 
حزب مخالف بی امہہ یعنی علوٴہون افزود و بدین قرار عرور ماب تشیٔع در ابران فوّت کرفت . 

بعد از مختار کلوفه ازیر حکم عبدالل بن زیر فراع ولي اہران ہمانطور در دست 
خوارج ماند کہ اھواز وکرمان و ری را گرفتہ واصفہان را ماجھا محاصرہ کردند مصعب بن 
مہچر ہا خارجیان در جنگ اود و عبدالملك بن مروان بمصعب و برادرش خماہ ممبرد عاقبت 
در سال ھفتاد و دو مصعب کمفشہ شد و کوفہ و عرا بتصڑژف عبدالملك درآمد بعد عبدالملث 
حجماج بن یوسف را کہ پکی از سرداران کائی او یود برای فتح مکہ فرستاد وآ نجا را مداتی 
محاصرہ نموده در سال هفتاد و سه گرفت و عبدالل بن زیر کشته شد, 

پس ازفتل عبدالل زیر کہ سیزدہ سال رقیب عمدہ خلفاى موی بود خلافت امو بان ورٹیس 
تھا عبدالملك بن مروان ہاز بلا مشازع در تسام فلمرو ممالك اسلامی مسلم شد فقط حر ابران 
ہنوز اتسلاب بیابان ارسیدہ بود و خوارج در فارس و کرمان لوای جنگ را ہر افراشتہ 
بودلد ولی عاقدت مغلوب شەند و در اینوقت وسعت قامر و ساعلنت عربھا در حت حکم بٹ 


خلیفە باعلا درجہە در عام تار عرب رسیدہ ہو 








عبدالملك بعقل و کفایت خود و سرداران لایق یکہ داشت بتدریح دائرڈ آلسخبر ممالك 
را باز وسعت داد حتاج بن بوسف امیر با کقابت و خوفریز کہ فرمانفرمای عراق و ابران 
شدم بود نه تھا خوارج را وڈپس ان اتا اہن اشعث را کە بااردوی ابران رو کرلا ہاش ھہرفت 
مغلوب ساختہ و ولابات شرقی اسلام را مسغّی نمود بلکہ در ماورای سرحثات شرقی ہم 
جنگ و فتوحات پرداخت از طرف دبگر در مغرب قشون مسلمان از قبروان تا طنجه در 
ساحل اقیانوس اطلىس زز اسای صغبر نز تا ارزروم جلو رفتند . عبدالملاك سَ عربیھم 
امجاد کرد و سک رومی و ایرانی را کہ نا آنزمان با اضافہ پکی دو کلمہ اسم خلیفہ وغیرہ 
در حاشيه رام بہود موقوف داشت و نیز دفاثر دولتی کە ا اہن عہد بفارسی تندوین مدشدبعربی 
ثبدیل شد 

بعد از وفات عبدالملك در سنۂ ۸٦‏ پسر او ولید خلافت اشست و در عھد اومسلمین 
در خراسان و ماوراءالشھر باز جلوتر رفٹند و نے بن ملم معروف بلخ و طخارستااترو 
فرغانہ و مخارا و صفد را کر فته وہمجنین سمرقند و خوارزم را اسخیر نود وادر م۹ این 
ولابات مھاجربن عرب مسنقر شدلد . در اواخر خلافت ولید ھمین قتدبہ تا خجندو تاشکند 
و کاشھر پیش رفله و داخل قلمرو چین شد. از طرف دبگر عژدبن قاسم حا کم مکرای بحدود 
ھند حله بردہ ملتان راآسخبر نمودوپس از آن روز بروز دامنۂ فتوحات مسلمین در مشرق 
و مشضرسا ھندو سند وسعت گرفت در ارمفستان نیز اون ات جدیدہ مداومت داشت و در 
سال ۸۹ فُون مسلمین در لکن کی بسواحل بحر خزر بائراكک شکست ادن 

باز در عمبن سال موسی بن تصبر وا ی افریقیّہ کَ مال شما لی افریفا در مغرب 
مصر) کہ در قبروان مقر داشت در مغفربِ بفتوحات پرداخنہ و معالك بربر را لا حزابر و 
مرا کیں ا در بحت حکم خود درآورد و ٹاسواحل اقیانوس اطلس پش رفت و نیز از دربا یہ 
ساردینیا و ماژورکا حمله بردند . درس ۂ ۹۷ قشون مسلمین در زپر سرداری طارق بن زیاداز 
طلحهہ تشگۂ مبان افریقا و َ‫ را ٴگذٹشتہ سواحل جنوبی اسپانی راتصژڑف مود و این 
لک وکوھستان ساحل ارو پائی أن باسم آن سردار چہل طارق نامیدہ شد درسالھاي بعد دنبالۂ 
فتوحات را در ملکت ١‏ . وسیاری از شھر ھای آ نا قح قد 
در سال ۹١‏ ولید در گذشت و سلیمان بن عبدالملك جانشین او شد ودر زمان او اردوی 


اعراب بح جرجان و طبرستان لہ برد و کشتار عظیمي در آن ولابات نمود و از طرف دیگراز 





پوپ 
درہا بقسطدطبئّہ ( اسلامبول ) حملہ بردہ ولی کامیاب نشدند , سلیمان درسال ۹۹ وفات کرد و 
عمر بن عبدالعزیز بجای او مخلافت نشست و اہن خلیفه بعدات و تقوی و پرھیزکاری در ٹارعح 
اسلام معروف است وبم ں از وفات او در ۱۰۱ یزیدین عبدالملث خلیفه شد و در عھد اودر 
خراسان و ماوراہ الٹھر ى رتا صمٰدو هۂ فرغانہ شورٹھا شد و بزچت اللہ ے امج دید 
ہا اقوام حزر و قبجاقی نیز تا واقع شد در اروہا مسلمین پدشرفت زبادیَ ردہ و در خالاد 
فرائسه جلو رفلند بزید در ٠١۵‏ دو ہذشت و برادرش ھشام جالشین او شد , 
دورۂ خلافت اموبان از عھد یزید بن معاویه نا اشراس آن سلسله پر از شورشھای 
طرفداران آ علی و خوارح ہود فرقهُ اوٗی بواسطۂ واقعۂ کربلافوٹ معنوی ۶ فنه رو داوای 
مردم را از امەویان ہر میگر دائیدند و بابشطریق ەخالفت درولنی مردم روز بروز در تزاید ہودو 
آار آن در افلابات ہی در پی 8020 در عراق و ابران دیدہ میشد کہ از آخحملء ود خروج 
زہد بن علیٌ بنحسین نوۂ امام حسین در سال ۱٢١‏ وفثنةُ خوارج در ۱۱۸و ۱۱۹ زید در 
سنہ ۱۲۷۲ در کوفە فیام کرد و ابتدا شیعبان ہا ہك شور مفرطی از عرسوی بدور او کر دآمدند 
لکن وا ی عراق از طرف اہ اموی ہا قدون شام ہر او غالب آمدہ و او را کشثت۔ 
کمنہ شدن زید را مدان معطت عیّاسیا ن توان شمرد چہ ہوا خواھا ن امل بہت فاممبر 
کہ خلافت را حقی آن خانوادہ داسته بی امیّه را غاصب میشمردند اغلبِ طرفدار آل علی که 
ذربۂ تع حضرت رسول شمردم ماشد بودند لکن ازطرف دیگردرءید ھشام بن ‌عبدالملك مخدبن 
علی بن عبدالبن عاس کە از اعقاب تاس عموی ببغمبر ہاشد دعءوی امامت آغاز کردہ خواست 
طرفداران بی عاشم را بە بنعت باولاد عباس دعوت پابد اہن داعبہ ا زچہ تازہ بود و ی بواسطله 
عقل و تدہبر رؤسای ان سلسله پنشرفت زباد پیدا کرد و حلّی بعد از ػشته شدن زیدہن عل 
6 کم بی ماس از علوٴہو ن ہم جلوتر افنادند ولی برحسب ظاہر دعوت ہاسم بنیہاشم او برضڈ 
بی امیّ۸ کە مقصود مشارك بوٹ بعمل میآمد ) اون و دومن خلیفۂ عباسی ھردو پسران ہمبن 
گژں بودند دعرت بیھاٹم در عراق حر میان عجم و در خراسان دواج گرفت دربن زمان بث 


: وه سی 
مہسضّت مذھی دبگر ہاسم محرمیہ شبیہ بدین آمزٴذ کی در ایران بر پا شد و عڑاسپان از هر انقلاب 
ونہضقی برای مقصود خوداستفادہ میکردند درمذت خلافت ھشام جنگھا در خراسان وماوراءالٹہر 


مداومت داشت و پی در پی شورشی برنڈ 2 عرب بلند مشد 


7 ء 09 : 2 7 
سلعلنت اسلامی در ھمة سرحدات خود بیمنی در ماوراء الُھر و سند وعندو ارملستان 





سے ؛پ ری سے 


و اسای صغفبں و ممالك ساتقل شعا ی بحر خزر و اسپانی و خاك فرانسہ مشغول جنگ و‌ 
جھاد و فترحات بود . در طخارستان و فرغالهہ و سرفند و صغد پبشر فُّھای مھمٔی حاصلشد 
در خالد فرانسہ فدون مسامبن بس رکردکی عبدالڑحمن نا إواتیه پیش رفت ولی عاقت درجنک 
سخقی از شارلِ مارتل شکست خوردہ حور برجعت شدلد ھشام پس از بیست سال خلافٹ در 
سنہ ہ 5ور وت 1 
بعد از ہشام ولید دوم پسر بزیدہن عبدالملك وو ولیدہن عبدالملك بعد ازاو ہایکسال 
لال خلاقت آسلند ر حور آ نا اقتاى نف ر اغطاط اموبان بود حکم و نفوذ مرکز 
خلافت در ولایات دور دست سست شدو 0 در خرآسان اوضتی بر ضڈ بنی اممبّہ وبطرفداری 
بی‌ھاشم در فا شروع شدەہود و روز بروز قوٹت میگرفت در این رما حمّدہن علیٔ بن 
عبدالل لن المہاس ک کە نو عبداللہ بن عیّاس پسر عموی پیغمبر ورئیسں خاندان بئی عبّاس و امام 
آنہا بود درگذشٹ و پسرش ابراهم بعنوائْے امام جاشین او دہ علم دعوت را بلند کرد 
ابومسلم خراسانی در مرو بیرق این دعوت را برافراشثت دن نواحی را ذبضهہ کرد ازید در 
٢٢٢‏ وفات کر دو ابراھیم بن وایدہن عبد الملك برادر خلیفۂ متوۂ فی مجای او نشسٹت ولی ‌بزودی 
مروانبن حشدبن مروان ا حکم حملە بدەشق آوردہ و پاشخت خلافت راتصرٌّف نمودہ خود 
بعنوان مروان دوٌم مخلافت اشست ) سنلة ۱٢۷‏ در دورۂ خلافت مروان شورثٹھای پی دربہی 
در ولابات برپا شد و از آتجملہ اہن معاوبہ کہ نوۂ عبدالل بن جعفربن ابیطالب بود در کوفہ 
قیام کرد ولی در آنجا مفلوب شدہ بمدابن و حلوان رفتہ پروان زہاد پیدا کرد و ہندریایران 
را زیر اقتدار خود دراورد واسنخررا پاہنخت خود قراردادہ و اصفهان ورری رقومس و 
سایر ولابات را تصژف نمود و قریب دوسال در این مملکت تاطدداشت ٹا عاقبت بدمت ابومسلم 
کمن شد, از طرف دیگر خارجیان در ھرطرف شوریدہ و عرصہ را بر عثال خلیفہ تک کر دند 
مما۔کت اسپانی ) انداس ٌ) 7- کم تم از اطاعت خلیہفۂ دمشق خارج میشد واشکالات از ایدمیگرفت 
ستی کار اموبان از مه بشار در مشرق ظاھ ار :ود خصوساً درخ راسان ک4 از ور کو 
خلافت دور بود نھنتھای ضلّ اموی قڑت گرفت . خراسان در آن زمان ہمعئی عام٘ ٹاجیحون 
را شامل بود و بلکه گاہی بہمۂ عمالك شرقی اسلام ٹا اقصی حدود آن اطلاق میشد دراین 
خمْلہ میاچجربن عرب کە خیلی زیادہودند از یکطرف مخاصماث شدید در مان خود دائلند 
و قبایل یمنی و عدنانی بکینە ہای دیریلة خود شدّت دادم در تمام دورۂ اموی محادلات و 


چجنکا و خوفریزي و شلّث خصوعت در میان آ مسا رواج داشت محڈیکە سا0 عرب را در 





تسچ وت 


خراسان بغارت ضعیف کودقہایل ازد و میم و ہکر و یس وکلب باھم دشمن خولی ‌لودندومراکر 
حکومٹ خراسان بعلی نیشاہور و ھرو و سیستان ان گاعی بدست این و گام ھی بدست آن قبیلہ 
میافتاد . از طرف دگر ٹمڈن اہرانی در خرا سان خبليی قوی وھنوززندہ و بلکہ از بعضی 
حیثیتہا بہز از دورۂ ساسانی بود چہ تعضّبات و تلگی نظر ادوار سابقیق خحیلىی تغیبر یافتہ 
روح ایرانی دراعراب مھاجر خراسان ‏ یز حلول سردم و ببیشز ایرا ہی ہودند ا عرب 
مادران آٹھا اہرانی و زہانشان فارسی شدہ ہود لباس ابرانی میپوشہدند و شراب میخوردند 


و 


و نوروز و مہرگان راعید میہرفئند. ابرانیان و اتراكک با عرب مالفت داشتند و امثیازیرا 





که عربھا پخود مخصوص کردہ ملکر بودند مخصوصاً ابرانیان کە 7 از حبث تمدن و ھماز 
حیث ثروٹ رھ مار حیث حابت و لباقت ادارہ بالائر مودند از معاملڈ کہ با ھا میشدسینخعت 
در غطب او ڈذلد زیر باوجود قبول : سلام از ز فقط سای 7 از قہایل عرب سری لوسرھا 
میتوالسٹند بَازرنهھوبوال اد گا ان آن قببلہ شەرده میشدلد و اسم آن قبیله را میگرفنند 
ا ابایمہ در حفوق باعرب مساوی نبودند در جنکھای اسلامی عربہا روی اسب و موا ي 
بیادہ 20ئ0" در فہرست مسلمڑبات ٴو وظیفه خواران دبوان عطاء ١‏ اسم آ ا درج انشد 7 
و اغلب جز یہہ با مالیاتی ثدبہ بآ بایستی بپردازند . و این عدم مساوات کہ در دل اپہرانہان‌ەایۂ 
کدورت و شکایبت عظیمی لود پکی از عوامل عمدة ڈورش اس بی امہ ئردید زیرااموباں_ے 
تب عربی را تقوبت کردہ و امتبازات آنہارا تگاہداری مینمومند و باصول مساواث و 


عدالت اسلام کہ امنیارات قومی و ملٌی را ملسوخ کر دہ بود اعثنائی ندائتند خرار ج این 





اصول را آصدیق داشتند و محصو ص شنعیان بعٰ بی دواخوامان بی ھاشم از ھمه بیشاز رعابت 


اہن انون اسلامی را میک ردند, 
اہن ففقرہ و سیاری دلاہل دنگر کہ آذ رش ہنشت کر ایرا نبان و مخصوصاً اھل خراسان 


تعلق شدیدی بش ا ماد تردہ اود و دعوت شیٔع کە جر خفا بکمال' گرمی پر ویج میشد در 





اواخر بی ‌امیّہ وسعت غریبی در خراسان گ8رفت لیکن این دعوت کہ باسم بئی‌ہاشم در مقابل 
ہی امہ لثر ماشہ شعبہای مختلف داشٹ طرفداران اولاد غیدبہن امحفیّہ و یسل او ابوھاشم 
7 ھوا خواھا ن٘ اخلاف ا مام حسان و ازھمه جدی تر پبروان بئی عثاس و امام أ مہا خد وسرش 
ابراھیم ھمه برخلاف اموبان کار میکردلد وی در مقصود خالف بودند . درین زمان کہ ما در 
صدد تگارزش "۰ ان مسلیم چھار طبقه از مسلمان ہا حکومت بنی ‌امیّہ مخالفت دائنند ازین 


قرار مسلمانان ای وی مثّقی و پارسا کە اعمال خلاف شرع و جابرانہ و زلدگی پر مل و 





سم بی سد 


دیا پرستانڈ خلفضای امسہوی را :دیسدہ وبعدت ملنثر ونیہزار داودند اصحاب 
پغمیر ر تامیرتنی واولاد آنسنا از آشخملهہ بودند کە در قیام عبداله بن اتاد آیادی 
عمدۂ او این طبقه بودند . دوٌّم شیعیان علیٌ بن ابیطالب کە شدبد ٹر ان خسم اموبان ہودند و 
ہواسطلۂ مظالم ہنی اميه در حقی خاندان عل و رتا واقعۂ کربلا این مت بہ اعلی درزجه 
شثت گرفتہ ہود و ابن طبقد عامل عمدۂ شورش مخثار بودند سوٌّم خوارج کە علق باصول 
اولْڈ اسلام و تعشب عطرط داشتند و ناراضبھا و غارتگران از ھرطبقہ ہابن دستہ ماحق 
میشدائد و تا حدودسلۂ ہشتاد: خطرناکترین اشلابات را برضةٌ بلی الہ بریا کردہ بودند. چھارم 
موا ی بعلی نسلین غبر عربٴ 7 دیں کہ چنالکە گفنہ شد مانشد مات محکوم معاملے شدہ و 
از طرف مت حاکم یر مخشدند 000 کلہ این طبفۂ امیر نسبت بقوم خارحی کہ برا ما 
بلاط بافته ود الا و اہطت تشم از ھر شعبہ و طربقہ انبا و اشظان سرصس از میان مسلمین 
براق با مجاٹت دھندہ در تحت عناوبن قالم با ٭ھدی وغبرہ اائأ و نیز رقابت و نفاق شید 
7 میان قبایل عرب شمال وجنوبی در درجة چھارم موجب و لک ن شدن دولٹت امو یکر دید 


نہضت پبروان بنی ع٘اس در حراسان امر ا کھانی نبود بلکە پیش از سی سال خانوادۂ 


عبّاسی بعنی محمٌدبن علی و پسرش اہراھیم و ملسوبین انھا برخلاف مدعبان دیمگر از بن ی‌ھاشم 





باباث ارتیب و نظم و استھرار و تدہببر لوسیلۂ دعات مخصوص و تشکیلاٹ مر وت در خراسان 
کار میکردند, 

علٗاسبان در دعوثت خود عمدہ بمواس لی و مخصوساً ابرانیان مشکی اودند واز آزردئی 
خاطر آنان استفادہ مپکردند و از طرف دبگر تک ایشان باحزاب مختلفةً شیعہ ود کہ در 


ان اوان بعنی اواہل فُرن دوُم ھجری دو شع عمدہ داڈٹ عّاسیان و علویان زبدبھا بعئی 


پپروان زیدبن علق پس از کشنہ شدن او چنانکہ گفشه شد ضعیف و پراکندہ شدند وریروان 





8 و جس 7 ۹ م ےل 3 : 7 
محدرن الف کە بعد ازو, بیسرش ابوعائم گر وید بردند بواسولۂ آانکہ ابوھاشم درموقع وفات خود 


حقی اماعت س, پش را ہہ ممٌدین علی سرسل_لۂ خاندان علّاسی انتقال داد بەه پیروان اسان التحاق 





3 


0 : 73 پ3 1 کی 4 ھ 7 
نمو دندہذاہر بن‌از د وشعبهعمدٴشی مدکی طر فدار ان ّاسبان ہو دندکدشمارشان بترقو لباں‌سیاءلودوثعیۂ 








دیگر طر فدار انآ علی کہ درآن‌اوقات با ماعت امام علًى ١ن‏ الح۔ین زین المابدین‌لرمتو و 





“٦ 7‏ 000 : 
ھجرقی ا امام خمدین علی البافرہعتقد اودند و بہمین جھت عفاسبان در دعوت شود 





کا :. 1 
و ساہر ا ناف ایران بعذوان عام بئی عاشم دعوت میگ ردند و ھءمدستی ویش تدہائی ۸٤‏ شعب شیحهہ 
7 


راداشئقند درخراسان ابتدا دعوت سرّی اود وامور دعوت‌ومذٹت بوسيلۂ ٭ گب ازدوازدہ 





٠ی‏ ٭ر 





سے )ہے 


ققیب و شورای از کی فرت از هفتاد نار رؤسای درح دوم ادارہ میشد گامی 7 بعضی ازین 
دعات عقاید مخصوسی پیدا کردہ جزو غلات میشدند یعنی لسبت صفات الومئت بالشمیداددد 
و از اینجھت از چم شیمبان خارج شدہ نیت مخصوص با فقنہ ای ہر پا میکردند کہ تار 
این وقابع و نہیتھا کہ برای تاریخ ایران اخیلی عفید و علاوہ براین دلکش است خود ہاں 
م+سوطی ثواند شد کہ از عھدۂ ابن کتاب خارج است . در اواخر سال ۹ دعوت ع ٘اسی 
بقدری در خراسان پیشرفت کہ ابومسلم پیشرر شیعیان عّاسی بیرق سیاہ علّاسیان را ہلند کرد 
پەٹوای این ماعت چنانکە ذکر شد محمْدین علی بن عبداللة بن الماس بودکہ ٹر حدود سال ٦٢ ٥‏ 
وفات کردہ پسرش ابراہیم را مجانشینی خود تعیین مود قہل از وفات خود ابومسام راکه 
جزہ بندگان بود و بیست سال پیش نداشت خریدہ و ہکار دعوت و خدمت خاندان خو دگمائت 
ابومسام در خراسان بنشر دعوت مشغول شدہ و اغلب میان خراسان و حمبه (کە رت ای 
در جنوب فلسطین و مأُوای خاندان عبّاسی ہود) مراودہ میکرد پس از آلکە اطمیتان بقڑژت 
پہروان خود در خراسان پہدا کرد بحکم امام ابراەیم عام قیام را برافرائہ دعوت را ظاھر 
کرد آ نج وا ی خراسان نصربن سبّار ہمروانبن حمّْد خلیفۂ اموی اوشت و او را متوٴچہ خمار 
نزدبك کردائید و حثی گفت کہ دوبست ہزار نر باہو مسلم بدعت کردہ الد نتَیجۂ مفیدی نداد 
و فقط مروان از مساعی امام ابراہیم مطّلم شدہ او را گرفتار و حییں امود و پس از آنکە 
وی آندکی بعد در حبس رد براەرش ابوالثٍاس سفاح و ابوجعفر منصور با ساپر اھل‌خانوادہ 
ہکوفہ رفنه در آنجا مخننی شدند ابومسلم در پبشرفت خود در خراسان مداومت داشت وابتدا 
نواحی شمال شرقی خراسان را از سا و ابیوردو ھراٹ و سر ورود :مڑ کر دمدرجنکھای 
متوا ی قشون اموبان را ازین نواحی ہراند لکن ہا وچود این با حزم و تدیر رفتار میکرد و 
قریب ففماء در حوالیي مرو لشکر خود را نگاھداشتہ جلو نرفت نا وڈلیکە عربھای بی رانیز 
پا خود مرا کردو آنوقت مرو پاہتخت خراسان را تسخیر مود و قیام انہساط پیدا کرد, از 
بکطرف مردم از هرسوی 0ا نیشاہور تا اقصی نقاط فلمرو اسلامی در ترکستان و غاوزافااور 
عّۂ صد ہزار لفر بیاری ابومسلم شتافتند و از طرف دیگر نصربن سار ودرا در مقابل انموہ 
شبعبان ضعبف دہدہ از مرو بسرخسں و از آنجا ہہ نیشاہور و از آ نا رو لمنرب عشں تشسثت 
و فحظطيه نام از سردارانناہومسلماورا دنبال کردمشکست فاحمی باوداد ودر اثرآن چرجان وری 


نیز ازدست اموبان‌خارج شد دربن انا اصرمریض‌شدہ درگذشت وقحطبہ رو بفرب پیش رقفّہ 





پاپ سے 


نہاوند را حاصرہ مود و اردوئی را از فشون خلیفہ در کرمان مرگب از صد مزار نفر که 
مکمَأك اشن می آمدند در چجنک سختی شکسٹ دادہ تار و مار کر و ا ند ھم عاثبت تسلیم شد 
و قحطبه دراواہل ٣۱٢۳‏ ھجری لسوی کوفہ ھجوم اورد و لشکر مھ ی کہ از جانب اموبان 
سرداری ابن :2 رو بابران ممآمد در کربلا آصادم کودہ مصاف دادند . درین نک اکرچە 
قحطبہ کششہ شد وی قشو ن شام شکست بافتہ تا واسط عقب شستند وپسر فحطبہ بافدون 
خوہش وارد کوفہ شد و ابوالعاس سفْاح ہا خانوادۂ خود از مأمن خویش ہبرون آمد ودر مان 
اوان اردوی دبگر اموبان بسرداری پسر خلیفہ وان در کنار رود زاب صغبر در جنگ با 
'لشکری کہ قحطبہ دس رکردکی ابو عون بان سوی فرسنادہ بود مغفوب شد و نواحی مشرقی 
موصل بدست ىبٍاسیان افتاد و فریب پنجمام بعد خود خلیفہ مروان با لشکر عظاہم خویش دز 
کثار زاب کببر شکست بافنہ فرارکرد وسه ماہ پس از آن دمشق بتصرف قشون عباسی فرامس 
او ھروان ہم کہ بمصر کرمختہ بود کرفتار و مقتول رک و اغلبِ اعطای دودماتك اەوی 
لقتل رسیدلد 
خلافت در بغداد 
قغیبر م رکرساطلنٹ اسلا می ازدمش ق یکو فەوہاشممٔەوبغدادکەدر حو ا ی مدا بن پابتختقدم ازران 
ہودند وافتادن ارکان سلطذت بدسٹ!یرانیان وخر آسانیان ووائع شدنکامل خلافت محٹ نفوذابرالی 
سرنوشت اسلام را تغیبر داد از طرفی در ہداوت عرہی روح مڈن وآداں و نظم و علکنداری 
ادمیدەشدہ تساھل وعام و دوسی و دائش وادب رواج کرفت تر جمۂ کٹب بعرہی تغییر ضبطوقابع 
از روا بات شفاھی بنارئ اویسی و ندوین آداں و عاوم از آثار آن ود ولی از طرف دیگر سادگی 
و شھامت و استقلال نفس و ٥دمکراتیزم“‏ عربی به لات وعظمٹ ر خر و علق در باری 
و اعنقاد بسلطنت ارئی و اطاعت کور کورانۂ ہسلاطین دارای جابۂ الوعیّت ام کہ اثرش در پرسئش 
اولاد علی و ست آ دیدہ میشود) تبدیل مد و ظووسا جربان دیبن م اسلام و غتن آن 
در حرای شرفی و ابرانی افنادہ و از محرای عغٹن ہونانی دور اشاد لکن بابن تکدۂ ارت 
ابد تو"چە شود کە سلطلت و دوات اسلامی ہا وجود استقرار اموبان قریب صد سال درعلکت 
یم رومی و بونانی سوریہ و اختلاط آن با مردم انطاکە و قیساربە و حص وفاسرین رد 
سابر مراکز ٦‏ تمڈن رومی ازاصول ہونانی و رومی منج چیزی سب اکرد و درحال نیم بدوی 


و تردبك باعراب بادیه ماند لکن فو روح بٍونانی بقدری سریع و ساری بود کە در اندلزمانی 


۳ 








اسلام جرای ڈن افناد وقائدین دولت بی عمه چی زکالات وفذون ابران را اخذ کردندجھٹ 
ان مطلب کہ سر غامض بنظر میآبد شابد ٹا حدّی۔ ابنست کە کولونی بونانبان و رومبان سو ربھ 
ےت دنن اسلام را پذیرفله و مسلمان شدند و اغلب در دین مسیحی باقی مائدند و اوذانجائس 
و اختلاط ضعیف و سرابت من و آداب غر ممکن بود اکن ابرانیان متەئڈن و خود اہل 
ملکت ابران بعثۂ زیاد مسلمان شدم در تمام دواپر دولقی و اجماعی سلطنت اسلامی داخل 
شدند و سرایت فوق العادہ سھل گردید : : 

اٰتفرار ملطنت علّاسی اشراض ‏ ہا ضعف کلی) نڈوذ عرب و بالاکرڈن فو ایڑزانی 


3د تو 0402209 عبٛاسیان مبشڈوانستند بمحمایت و پشتیبانی ابرانبان مفیوز ومظلوم ویر دید 
اعماد سان زیرا ایٹھا مردم عاقل و قابلی بودلد با بات اکذشنة زرگ وا کین بذٴات و 
'فلاکك افتادہ بودند و از علق يك نژاد جنکاوری کە ربا در ەرچیز جز رشادثت شخصی و 
حث استفلال از آنہا دست ثر ہودند با یر معامله میشدند ۱ 
ع ا مغلوبلّت معنوی خود را در دست ایرانیان حس دیکردلد و مدفھمیدلد کہ درواقع 
قح زاب جبران شکست قادسیّہ و جاولاءو نہاوند بود لھذا س صسفارفبت آیردن نفوذاز 
دست رقنة خود برآمدند و جنگ میان پسران ھارون پعنی امین و مأمون درواثہ جنگ ہانوی 


عرب و انران یود ک5 بار بغلہة ایرائیھا خامەہ نافت ۰ 





1 ' 0 : . 


1 


١‏ نمی از کتبِ کنامانڈ طھران 





ا مال شرق و بونان چۂ مبرزا عبد الحسپن خان فرر پ قران ؛ 
یہ ازندریات کڈیسپون معارف مصڈر ما کاغذ اعلی ر١١‏ 
٦ ۱‏ 7 2 2 سح برحۂزبراك رادہ ر١١‏ 
س٭ ے < قرن ۱۸ ہا × برجڈرشید باسمہی م٣۳‏ 
ا باد داشق مال" فرہزل ار ؛ثریاٹ شورای ظاہ ر 
. یا زیت ژنرالگاردن " دہ ٭ ر٦‏ 
- جنک ایبران و افاعنہ دہ“ ر٦‏ 
جنگ ابران و ھند ) 2 و ر٦‏ 
و ای کی وہ کت 
باددافتھای دسڑویل انکلیسی ارنشر پاٹ روز نا کوشش ر۸ 
١‏ ۔ حکومت ترار و مد على میرزا ٭ ١٢‏ ١"طلاعات‏ ر 
۷ - علم ادں تألیف مبرزا سید اراھیم خان منقح ر١‏ 
١‏ _ حکمتسشراط قلمادلا طون ترجہ وروعی مد علی خان ر۹ 
٦‏ اوصاف الاشراف خواجە سیر طوسی عکسی و مدذٛ٘ھب طبع رلن ر۸ 
١‏ - ا حموءۂ آغفار و آنار حکیم ناصر خسرودر ۸۸۱۰ صفحہ ۷ا لد اعلی ر٥٠‏ 
ےھ 2 ھ2" 2 2 ٭ پیجاد ر٤۹‏ 
١‏ - تاریخ اہران اقتصادی :لیف رحیم زرادۂ صفری ' ۱ ر١٤١‏ 
١‏ ۔- بھرپاو جلد اول و رُ 
إ١‏ ادر شاه 2 2 ر٢‏ 
ض0 ۔ عفر افیای تاربخی ابران ترجە از کاب ىار لد روسی قام طالب‌زادہ ر٢٢‏ 
: دبوان اشعارصر محمد حسہن شھر پبار شریزی ا رہ 
١ ۱‏ ےه ۂ٭ 2 عشفی ر۷ 
ا ح٦‏ 2-2 صادق ما رجت اصمھای ر٤‏ 
۱ ا ول عملی علم آرنیث نالیم صدیق اعلم ر۸ 
٣٢‏ - ەوعٴقواین ملکتی ہمت دورڈ:ملیلگہ و عدليه ر۹۰ 
١ ۱‏ ت ره ج--- السں ر۸ 


۱ ٦ر حافط چاپ اہراں مربی سجلد‎ ١ 


: ٣م‏ جزء سم بعربی و جزء چھارم بفارسی آثار الشمعهہ تألیف عبدالمز بز سعواھر رالکلاعی ر٢‏ 


در کتا ا طہرانٰ محصیل می شوف 


و بمضی ازکتب کٹائٹانڈ طھران 
٦١ب‏ حافظ چاپ طھران سرئنی با جلد 
۷ فیریك سپکل اوُل ودوٹم متوٴسطه لیف دک ارانی 
٢‏ شرح احوال و افعار رودکی ةأٗلیف سعید نفیسی ٦‏ 
۱ - ااسلام افکار,واندرشہ ما تألیف ہائاری ترمه 814 مبرزا سیدظلدقمی ۱ ٥ر‏ 
-١‏ تاریخ می تأٗلیف واششکٹن اورنك ام رہکائی زجۂ میرزا ابراھیی اخان شرازی 7 
۱ حافط تشرےح تجزنۂ اشعار حافظ :وسیله عبدالحسین خان ہز ر9 
٢‏ - شاہزادہ خائم بعلبكث ۳ 
1 





6 


ا خلام بران مصشح دکر رورن آلمانی چاپ برا 


ران 2 
١‏ مشخب لطالف عبید زا کی ' ام ۱ سی اسر( 
١‏ صا بج خواجهہ ت الله انصاری, 3٦‏ 7 
١‏ ۔- و ںای علم دکیز ارانی --ْ کہ ں٤‏ 
۱- دوشبزۂ اورائان 'رجه عاری ۱ خ۳ ٥ر‏ 
١‏ - سخن و سخنوران شرح احوال شعرای ماوراء الٹھر ثالیف بدەم ااژمان رك 
١۔‏ حدائق الشحر رشید و طواط باحوائی اقہال آمٹیای ۓ ر١‏ 
7/٤ ' :‏ مت مر س ات 
۱ سفر ىامة فاصر خسرو چاپ برلن ۱ ر۰ : 
|١‏ زادالمسافرین حکیم ناصرخەرو چاپ ران ر۸ 7 
١٢‏ افسالث تاریخی لازیکا مبرزاحبدر عل یکا لی رہ 
سے افڑق آ نگلو ساکسن ترجہ ءلی دشنی ر۰ 
۹ اعثماد بنفس ھ؛ ھ* ۱ ۱ ر۸ 
۷٢ے‏ وظبفہ تُرجە از کتاب س موثیل اسماناز انگلیسی ۱ ر۸ ا 
٣٢۷‏ اخلاق 2ے ھ٭ 7-۳ 2 2 ا و۸ 
۱۹۔- بندوابان ترحمة میررابل ونکتور ھوگو ستمان, ر٦ ٠‏ 
١‏ از پرویز نا چنگیز تالیف ٹمی زادھ : پیل 
۱ ملتخبات ضائب اشخاب مبرزاحیدر علی کالی 7.- 
١۔.‏ اطلال ٹھر بارس حالت کم موی ات حمشید نا گراور وششہ چاب برلن ١‏ ر٢٢‏ 


علاوم پر اہن کنب ھمہ رقےی کتاں طبع اران وہند و مصر و اروپا از قدم وجدہد 


_ميىەس×---ٹ وت 7ہ پھر ری 


.تی سے سرن 
جئ جک ات 
۔ما ےم ,0ھ 7ے : 0۵۸٢۰۸۷۰‏ ۲ 
سے ا ے ا 
ای ساٹ 
_ طہ پان سیل رک" و سے 08٦٥ھ‏ 


زےسزھا عظلیر.۔ سی 7 7ت 
شی مم ا 





۷ ۸7۸0 ۱۸۸۸۵۷۲۱۸۱۱۸۵ چجہ 
۳۷ 71 ١6۸8ھ‏ 


سسمییی می جہیییہستے 





ہو5 ]ا ۲٦٢‏ مو 

1.٦6 ط٥٥)‎ ۲ ۷١۵۱ ۸ ۲۵۲۷۲۲۲۹۰٢۵ ہ٥‎ ۱٠٢ 18٤8 64 
800 

٥ط‏ ا65۵ ب٤ا‏ ۲٥م ٣۷۱۱٣٢٣۰‏ ہوم 1۰-00 ٥۰‏ 1ہ 006م .2 


٤٥۵ا"‏ 6٣٥ح‏ 6٭٭(ح ٥٦10‏ ٥ہ‏ نا-6۷ ٢٥ا ١۸۲9۵0‏ 
.وںا -۰ 1۷۵۲ ٢۲ح٥٤‏ دا ہنا ۱٥٤۰۲٥۱۰۱و8 )٥٢٢‏ 1۵۷ وم